Αλήθεια και ψέμα στη Δύση

Ένα βιβλίο που προσπαθεί να ορίσει τη σταθερή πραγματικότητα του κόσμου

by Times Newsroom

ΤΡΙΑ πράγματα κάνει κανείς με τον εαυτό του. Τον κρύβει, τον φανερώνει ή τον αλλοιώνει. Αυτό το τρίτο κοινώς λέγεται ψέμα. Όχι για τον Τζέρεμι Κάμπελ στο βιβλίο του “Το παραμύθι του ψεύτη: Μια ιστορία της ψευδολογίας” (Jeremy Campbell, The Liar’s Tale. A History of Falsehood). Για τον συγγραφέα, το ψέμα κρύβει τη γητειά τού α-πραγματικού κι εκείνος που το χρησιμοποιεί δεν κάνει τίποτε άλλο από το να καταδείχνει μια μεγαλύτερη αλήθεια. Τη λαχτάρα του μαζί και το αντικείμενό της – να είναι πλουσιότερος, ωραιότερος, νεότερος, εξυπνότερος κ.λπ.

Ο Κάμπελ στο βιβλίο του αναφέρεται στον Αμερικανό φιλόσοφο Ρίτσαρντ Ρόρτι, που λέει ότι το αντίθετο της αλήθειας δεν είναι το ψέμα, αλλά η ευχαρίστηση. Και στον Νίτσε που σ’ ένα επίγραμμά του αφορίζει: “Η αξία της αλήθειας έγκειται στο πόσο βοηθά την άνθηση της ζωής”.

Το δεύτερο μισό του 20ού αιώνα είδε μια προοδευτική αποσυνάρθρωση αυτού που λέγεται αλήθεια και ψέμα κατά την κοινή λογική, η οποία κυβερνά την καθημερινότητά μας και εκείνου που θεωρεί ως αλήθεια και ψέμα η κυρίαρχη τάση της μεταμοντέρνας σκέψης. Η ιδέα περί του μύθου ως οδοδείκτη στο δρόμο για μια μεγαλύτερη αλήθεια είναι σήμερα κοινός τόπος στην τέχνη, όπως και το ρηθέν από τον Πικάσο: “Η τέχνη είναι το ψέμα που μας κάνει να συνειδητοποιούμε την αλήθεια”. Κατά τους οπαδούς επιφανών στοχαστών, σαν τον Λούντβιχ Βιτγκενστάιν, όλη η γραφή και ο λόγος δεν είναι παρά “κείμενο”, που η αλήθεια του είναι σχετική και τα νοήματά του ποικίλα. “Η επινόηση είναι αληθέστερη από τη φύση, γιατί όλοι θέλουμε να είμαστε επινοήματα”.

Το “Παραμύθι του ψεύτη” είναι μια σχολαστική, αλλά ζωηρή και διόλου πληκτική περιδιάβαση στον χώρο της αλήθειας, όπως την έχει αντιμετωπίσει η δυτική φιλοσοφία, σε όλη την ποικιλομορφία της. Ολισθηρό τοπίο που στο τέλος του βρίσκονται κάποιες άβολες απόψεις. Δυστυχώς, καθώς γράφει ο Τζέρομ Μπερν στη Financial Times, ο Κάμπελ είναι πολύ πραγματιστής και οι πλατιοί, θεωρητικοί ορίζοντες δεν είναι το φόρτε του. Και στις σπάνιες περιπτώσεις που επιχειρεί να τους διασχίσει, ο πραγματισμός του σκοντάφτει.

Ο Βιτγκενστάιν που εισήγαγε τη θεωρία των “γλωσσικών παιγνίων”, σύμφωνα με τα οποία η επιστήμη δεν είναι διόλου πιο αληθινή, αντικειμενικά, από την ποίηση, καταδιωκόταν από το ψέμα του, όταν αρνήθηκε τότε που ήταν νέος δάσκαλος στην ορεινή Αυστρία, ότι έδερνε τα παιδιά της τάξης του. Και ο Μισέλ Φουκό συνέχιζε να αρνιέται την αλήθεια, ότι είχε προσβληθεί από έιτζ, με το σκεπτικό ότι την αλήθεια την κάνει το “ντισκούρ”, ο λόγος, όταν σχεδόν σίγουρα είχε μεταδώσει τον ιό στους ερωτικούς συντρόφους του. Σε αυτά τα κρίσιμα, για τη ζωή, ζητήματα ο συγγραφέας μοιάζει να σηκώνει τα χέρια.

Ως συνήθως, οι αρχαίοι Έλληνες είχαν δει τα πράγματα εξαρχής. Έπλασαν πολυμήχανους ήρωες σαν τον Οδυσσέα, που με κόλπα και τεχνάσματα οδηγεί στη νίκη, αδιαφορώντας για την αλήθεια, προκαταλαμβάνοντας έτσι τον Δαρβίνο και τη θεωρία του για την επιβίωση όχι του φιλαληθέστερου, αλλά του ικανότερου. Ο Ηράκλειτος κατόπιν και οι προσωκρατικοί στοχάστηκαν κάτι βασικό για την εξέλιξη της μετέπειτα επιστήμης, ότι μια κατανοητή τάξη δκιέπει τον κόσμο. Οι ρίζες του μεταμοντερνισμού και των κομπογιαννιτών της σκέψης βρίσκονται στους σοφιστές, για τους οποίους η αλήθεια δεν είναι παρά ένα εμπόδιο για τη δύναμη. Ο ορθός λόγος και τα επιχειρήματα δεν είναι παρά μέσα για την επίτευξη του σκοπού που είναι η αναρρίχηση. Ο Πλάτωνας όμως κατέρριψε την ιδέα ότι οι λέξεις δεν είναι παρά εργαλεία για την επιβολή στον αγώνα της εξουσίας και τις προσέδεσε άσπαστα με τις ιδέες τις αιώνιες, τις απόλυτες και τις πραγματικά αληθινές. Ενώ υπάρχουν πολλά ψεύδη, μία και μόνη είναι η αλήθεια.

Τα επόμενα δυόμισι χιλιάδες χρόνια, από μιαν άποψη, δεν είναι παρά ο αγώνας μεταξύ του Ακινάτη, του Καρτέσιου και του Καντ από τη μια, που πρεσβεύουν τη μοναδικότητα της αλήθειας, και από την άλλη του Ουίλιαμ του Οκαμ [William of Ockham], του Χιουμ και του Σοπενχάουερ, που λένε ότι τα πράγματα δεν είναι τόσο απλά. Η αντιμαχία αυτή είναι συναρπαστική και ο Κάμπελ την κάνει καταληπτή, όσο καταληπτές μπορεί να είναι σε ένα κοντόφθαλμο πολιτισμό οι ιδέες και η ιστορία τους.

Όταν το ψέμα -το έργο, το επινόημα- ταυτίζεται με την αλήθεια. Ρενέ Μαγκρίτ, Το κάλεσμα των κορυφών, 1942

Βασική μορφή ο Ουίλιαμ του Οκαμ τον 14ο αιώνα που όχι μόνο απέρριψε τις γενικότητες του Πλάτωνα, αλλά κατέληξε ότι δεν υπάρχει κατ’ ανάγκην σύνδεση μεταξύ των λέξεων και των σημασιών τους, μακρινός πρόγονος του Σοσίρ και του Ντεριντά που τον 20ό αιώνα αποσυνέδεσαν σημαίνοντα και σημαινόμενα.

Έτσι, η μια ιδέα είναι ότι το ψεύδος μπορεί να είναι πιο γόνιμο και πιο δημιουργικό από την αλήθεια. Το ψέμα μαζί με τη φαντασία ανοίγουν τους μεγάλους ορίζοντες. Τούτο υπήρξε ένα από τα θέματα των ρομαντικών του 19ου αιώνα. Ο Σοπενχάουερ επιδίωξε να αντικαταστήσει τη συνείδηση, το πρωτεύον κατά τον Καρτέσιο, με τη θέληση. Η θέληση με τη βοήθεια της συνείδησης κατασκευάζει τους εαυτούς μας και τις αλήθειες μας. Στον καιρό τους τούτη την ιδέα ασπάστηκαν αριστεροί και δεξιοί.

Η συνείδηση στο μεταξύ παρέπαιε στον ρόλο της ως του εξερευνητή της αλήθειας. Τη διαδικασία της αποσταθεροποίησης ξεκίνησε ο Χιουμ με τις απόψεις του περί των “μεγαλόψυχων ψευδών στον κοινό νου” και την αποτέλειωσε ο Φρόιντ, για τον οποίο η συνείδηση δεν είναι παρά έρμαιο του υποσυνειδήτου. Στην ψυχανάλυση οι φαντασιώσεις και οι ψευδαισθήσεις του ασθενή έχουν τόση αξία όση και η γυμνή αλήθεια.

Τυραννία των λέξεων

Το φράγμα στη μανία του μεταμοντερνισμού να καταλάβει όλα τα γνωστικά πεδία, είναι η επιστήμη. Είναι ίσως ειρωνικό το ότι και η επιστήμη και η θρησκευτική πίστη χρειάζονται μια σαφή και καθαρή σύλληψη της αλήθειας για να λειτουργήσουν. Ο Ρότζερ Μπέικον, ένας από τους πρωτοπόρους της επιστήμης, καταδίκαζε το “σοφιστικώς ψευφιλοσοφείν, όπου οι λέξεις αποκτούν τυραννική ισχύ πάνω στα πράγματα”. Από εδώ ξανοίγονται πολλά ζητήματα που ο συγγραφέας δεν εξερευνά. Δεν φθάνει το ότι η κβαντοφυσική έχει συλλάβει κάποιες αντικειμενικές αλήθειες, γιατί και για τα απειροελάχιστα σωματίδια μπορεί να πει κανείς ότι μια θεωρία γι’ αυτά είναι αληθινή ή ψεύτικη και όχι με τον τρόπο που ένα ποίημα είναι αληθινό ή ψεύτικο.

Financial Times

Σχετικά Άρθρα

Αυτή η ιστοσελίδα χρησιμοποιεί cookies για να βελτιώσει την εμπειρία σας. Συνεχίζοντας την περιήγησή σας, δίνετε την συγκατάθεσή σας για την χρήση των cookies. Aποδοχή