Αναζητώντας τις απαρχές του μυθιστορήματος

Ανατρεπτικό με ευρήματα το βιβλίο της Μ.Α. Ντούντι για τις ρίζες του είδους

by Times Newsroom 1

ΑΝΑΜΕΣΑ στους πιθανούς τίτλους που ο Σκοτ Φιτζέραλντ είχε στο μυαλό του για το γνωστότερο ίσως μυθιστόρημά του ήταν “Ο Τριμαλχίων” (είχε και χειρότερους, όπως “Ο Γκάτσμπι με το χρυσό καπέλο” ή “Ο καυχησιάρης εραστής”). Ο ίδιος προτιμούσε το “Ο Τριμαλχίων” αλλά ευτυχώς ο επιμελητής του “Σκρίμπνερ” Μάξγουελ Πέρκινς αγνόησε το νέο συγγραφέα και εκμαίευσε από αυτόν που τον καιρό εκείνο έκανε μπάνια στη γαλλική Ριβιέρα τον τελικό τίτλο “Ο μεγάλος Γκάτσμπι”.

Από τον ελληνορωμαϊκό κόσμο

M. An Doody

Η Μάργκαρετ Αν Ντούντι (Margaret Anne Doody) δεν μνημονεύει τον Φιτζέραλντ στο τεράστιο αλλά βατό βιβλίο της για την ιστορία του μυθιστορήματος, “Η αληθινή ιστορία του μυθιστορήματος” (The True Story of the Novel (HarperCollins, 1997 – 580 σελίδες). Θα μπορούσε όμως, μια και καθώς γράφει η “Observer”, η μνεία από τον Φιτζέραλντ του Τριμαλχίωνα, του νεόπλουτου στο μυθιστόρημα του Πετρώνιου “Σατυρικόν” (πρώτος αιώνας μ.Χ.) ωραιότστα εικονογραφεί τη θέση της που είναι ότι το μυθιστόρημα δεν “άρχισε” στην Αγγλία του 18ου αιώνα, ούτε με τον Θερβάντες ούτε και παλιότερα με τον Ραμπελέ, αλλά πριν τέσσερις αιώνες πριν από το Χριστό, ανάμεσα στους λαούς που ζούσαν στη λεκάνη της Μεσογείου. Στη συγγραφέα η έννοια της “αρχής” ή του “ξεκινήματος” είναι ξένη όμως επειδή ορίζεται από τη γενεαλογία συγκεκριμένων κειμένων, τότε ξεκινά την “αληθινή” ιστορία της του μυθιστορήματος από τον ελληνορωμαϊκό κόσμο.

Το βιβλίο της είναι μια απόπειρα ανατροπής της “επίσημα” αποδεκτής ιστορία του μυθιστορήματος. Γράφει ότι μέχρι τα μέσα ου 18ου αιώνα και την εμφάνιση του ρεαλισμού, ούτε οι συγγραφείς ούτε οι αναγνώστες έκαναν διάκριση μεταξύ των μυθιστοριών (ρομάντσων) και των μυθιστορημάτων, ενώ μικρή διάκριση έκαναν μεταξύ των πρώτων μυθιστορημάτων (όπως του “Χρυσού γαϊδάρου” του Απουλήιου και του “Δάφνις και Χλόη” του Λόγγου, γραμμένων πιθανόν τον δεύτερο αιώνα π.Χ.) και των συγχρόνων τους βιβλίων. Ο ρεαλισμός τα άλλαξε όλα αυτά σαν να είχε πέσει μια βαριά πόρτα στο δρόμο της μυθοπλασίας και να διέκοψε την απρόσκοπτη επικοινωνία παρελθόντος και παρόντος. Μόλις το μυθιστόρημα άρχισε να θεωρείται σαν ένα συγκεκριμένο είδος που δεν είχε τίποτε να κάνει με το μαγικό και το απίθανο, ένα είδος που αντιστοιχούσε στο σκεπτικισμό της εποχής, τότε το αρχαίο μυθιστόρημα άρχισε να αντιμετωπίζεται με αδιαφορία. Ιστορίες όπως αυτή του “Χαιρεάς και Καλλιρόη” (πιθανόν από τον πρώο αιώνα μ.Χ.) άρχισαν να θεωρούνται επίπεδες και οι ήρωές του μη πειστικοί. Η Μάργκαρετ Αν Ντούντι επιχειρεί να αναστήσει τη θαμμένη κλασική παράδοση και να αποκαλύψει τα μοντέρνα της στοιχεία. Αν και θα πρέπει να σημειωθεί ότι πολλοί κλασικοί φιλόλογοι, με πρωττοπόρο το Νίτσε, έχουν κάνρι κάι παρόμοιο κι όσον αφορά τους συγγραφείς λίγοι είναι οι σημανττικοί εκείνοι που αγνοούσαν τις κλασικές ρίζες του είδους. Ο Τσέζαρε Παβέζε, ο Ουίλιαμ Γκόλντιγκ, ο Κλοντ Σιμόν, ο Μίλαν Κούντερα, όλοι γνώριζαν και γνωρίζουν ότι το ευρωπαϊκό μυθιστόρημα είναι ένας μακρύς δρόμος. Ο Ρώσος ποιητής Οσίπ Μάντελσταμ γράφει στο δοκίμιό του “Το τέλος του μυθιστορήματος (1928) ότι: η ελληνική νουβέλα “Δάφνις και Χλόη” πρέπει να θεωρηθεί ως το πρώτο ευρωπαϊκό μυθιστόρημα.

Για την “ψευδή” ιστορία του μυθιστορήματος για τη συγγραφέα, που κι η ίδια διδάσκει στην έδρα Ανθρωπιστικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Βάντερμπιλντ, υπεύθυνοι είναι οι καθηγητές της Αγγλικής Φιλολογίας στα πανεπιστήμια που έχουν μετατρέψει την ιστορία τού μυθιστορήματος σε ιστορία του αγγλόφωνου μυθιστορήματος. Και τούτο, γιατί μη γνωρίζοντας σαν τους παλιούς δασκάλους, πολλές ξένες γλώσσες, αδυνατούν να αντιληφθούν το μυθιστόρημα σαν μια υπερεθνική οντότητα. Αυτή είναι η μαχητική τους παρατήρηση, ο ευρύτερος όμως στόχος της είναι να εμφυσήσει ζωή στην ιστορία του μυθιστορήματος. Στην προσπάθεειά της αυτή ανασύρει και πολλά μικρά διαμάντια. Διαβάζοντας τα αρχαία κείμενα, βλέπει ότι μολονότι είναι εξιδανικευμένες ερωτικές ιστορίες, δεν μπορούν παρά και να αποτυπώσουν στοιχεία της σύγχρονής τους κοινωνικής ζωής, όπως είναι η δουλεία, οι προσυμφωνημένοι γάμοι, η θέση της γυναίκας ως αντικείμενο προς κτήση, οι αγωνίες και τα εμπόδια των εφηβικών ερώτων. Στα πρώτα εκείνα μυθιστορήματα, διαβλέπει μιαν απόπειρα να ειπωθεί η αλήθεια. Και ακόμη πιο πέρα, τα αρχαία μυθιστορήματα δεν αποδίδουν μόνο την αλήθεια αλλά και προμηνύουν το μεταμοντερνισμό. Είναι τόσο νέα όσο τα νεώτερα μυθιστορήματα. Είναι κείμενα με συνείδηση του εαυτού τους ότι είναι γραπτά κείμενα κι επιπλέον με το μαγικό ρεαλισμό τους είναι ανατρεπτικά γιατί βρίσκονται σε σύγκρουση με την “πόλη” και το φιλοσοφικό σκεπτικισμό. Το αρχαίο μυθιστόρημα αποδεικνύεται πως έχει τις ιδιότητες ακριβώς που η σύγχρονη κριτική θαυμάζει.

Αρχαία και σύγχρονα μυθιστορήματα

Ανιχνεύοντας μοτίβα και υπαινιγμούς στα αρχαία και στα σύγχρονα μυθιστορήματα η συγγραφέας στηρίζει το επιχείρημά της (και το αποδεικνύει) ότι η στενή αγγλόφωνη παράδοση (ή τουλάχιστον ορισμένες πτυχές της) αρνήθηκαν να δουν το μυθιστόρημα μέσα στο ευρύτερο πλαίσιό του – σαν ένα πολυφυλετικό γέννημα απροσδιόριστης καταγωγής. Στην προσπάθειά της όμως να εντοπίσει ομοιότητες, παραβλέπει τις διαφορές. Πολλά από τα αρχαία κείμενα είναι ημιτελή. Από τις χίλιες τόσες, όπως υπολογίζεται, σελίδες του “Σατυρικού” επιζούν οι διακόσιες περίπου. Πολλά επίσης βασίζονταν σε τελετουργίες και μυστήρια, ήταν θρησκευτικά κείμενα, ανοιχτά δηλαδή στηροή του κόσμουυ. Ενώ το σύγχρονο μυθιστόρημα είναι ένας κόσμος κλειστό όχι μόνο γιατί έχει όλες τις σελίδες του αλλά και γιαττί οι ήρωές του υφίστανται τη ζωή αντί να μάχονται τη μοίρα και αυτό που κερδίζουν είναι η γαλήνη και όχι το πεπρωμένο τους. Παρά ταύτα όμως, το βιβλίο της Μάργκαρετ Αν Ντούντι παραμένει μια σημαντική προσφορά στην τάση αυτή της αναζήτησης ριζών που διακρίνει την εποχή.

______________________________

Πρώτη δημοσίευση: The Observer | Η Καθημερινή, 10 Απριλίου 1997

Σχετικά Άρθρα

Αυτή η ιστοσελίδα χρησιμοποιεί cookies για να βελτιώσει την εμπειρία σας. Συνεχίζοντας την περιήγησή σας, δίνετε την συγκατάθεσή σας για την χρήση των cookies. Aποδοχή