André Gorz : “Έρχεται το τέλος της μισθωτής εργασίας”

“Η Ευρωπαϊκή Ένωση πρέπει να έχει κοινό όραμα και να αποκτήσει πολιτικούς θεσμούς που να βασίζονται στη θέληση των λαών και στον έλεγχο που θα ασκούν”

by Times Newsroom 1
  • ALAIN LEBAUBE

Alain Lebaube

  • Ποια είναι η θέση σας στη συζήτηση για το τέλος της εργασίας;

Είναι η θέση κάποιου που διαπιστώνει ότι δεν ξέρουμε πια για τι μιλούμε. Ο όρος “εργασία” καλύπτει τουλάχιστον τέσσερις διαφορετικές πραγματικότητες, τις οποίες περιορίζουμε πότε στη μια και πότε στην άλλη από αυτές. Αν η εργασία γίνεται αντιληπτή ως ένας τρόπος δράσης, ενέργειας, εργασίας, “προσπάθειας”, είναι εμφανές ότι δεν μπορεί ούτε να λείψει ούτε να εξαφανιστεί, ότι δεν μπορούμε ούτε να την “έχουμε” ούτε να τη “δημιουργήσουμε”. Αυτό που μορούμε όμως να “έχουμε” ή να μην “έχουμε” είναι η εργασία υπό μορφή απασχόλησης, δηλαδή μια κοινωνικά και νομικά προκαθορισμένη υποχρέωση, την οποία μας αναθέτουν και για την οποία πληρωνόμαστε. Αυτή είναι η μορφή απασχόλησης της ερργασίας που τείνει να εξαφανιστεί.

Ζούμε μια θεμελιώδη και μη αναστρέψιμη μεταβολή, που ακυρώνει τα παραδείγματα της επικρατούσας οικονομικής θεωρίας, τείνει να αποκλείσει τους μισθωτούς και εμπεριέχει τεράστιες ευκαιρίες, αρκεί να προσπαθήσουμε να εκμεταλλευθούμε τις αλλαγές και να μη μοιρολογούμε ούτε να τις αντιμαχόμαστε. Εδώ και τουλάχιστον δέκα χρόνια διαθέτουμε θεωρητικές εξηγήσεις της μεταβολής που ζούμε. Οι εξηγήσεις αυτές καταγράφουν αυτό που όλοι γνωρίζουν, χωρίς να παραδέχονται την έκτασή του: δεν είναι μόνον η μορφή και η φύση της εργασίας που αλλάζουν, αλλάζει και η φύση του κεφαλαίου και του πλούτου. Όταν διευθύνοντες επιχείρησης μας λένε ότι το “ανθρώπινο κεφάλαιο” είναι πιο σημαντικό από το “κεφάλαιο μηχανές”, μήπως αυτό που τελικά λένε είναι ότι έχουμε εισέλθει σε μια νέα εποχή, στην οποία η ιδιωτική ιδιοκτησία του κεφαλαίου γίνεται μια έννοια προβληματική και στην οποία ο χρόνος της άμεσης εργασίας δεν αρκεί, σε σύγκριση με τον χρόνο που απαιτείται για να αναπτύξουν τα άτομα τις γνωστικές ικανότητες και τη φαντασία τους; Πώς μπορούμε, ταυτόχρονα, να θέλουμε να αμείψουμε μόνον τον χρόνο άμεσης εργασίας;

  • Γιατί αυτή τη στιγμή το θέμα της συζήτησης είναι το τέλος της εργασίας ή όπως λέτε το τέλος ενός ορισμένου είδους εργασίας;

Επειδή, αν αναγνωρίζετε ότι η άμεση εργασία δεν μπορεί πλέον να βρίσκεται στο επίκεντρο της ζωής μας και στα θεμέλια της κοινωνίας, αμφισβητείτε την ισχύ που αλληλοασκείται μεταξύ κεφαλαίου και επιχείρησης. Δηλώνετε λοιπόν ότι είναι παράλογο να ζητούμε από τα άτομα να υπηρετήσουν την κοινωνία. Στόχος της κοινωνίας πρέπει να είναι η ελεύθερη ανάπτυξη του καθενός και όλων. Αυτή η ιδέα συμπεριλαμβανόταν ήδη στο “Μανιφέστο του Κομμουνιστικού Κόμματος”.

Αν, αντιθέτως, υποστηρίζετε ότι η εργασία-απασχόληση πρέπει να διατηρήσει τον κεντρικό της ρόλο, τότε αρνείστε ότι πρέπει και ότι μπορεί να υπάρξει μια κοινωνία πέρα από την κοινωνία των μισθωτών. Ενισχύετε την κυριαρχία των εργοδοτών που επιθυμούν οι άνθρωποι να μη βλέπουν άλλη διέξοδο από τη μεταξύ τους διαμάχη για να αποκτήσουν, υπό οποιουσδήποτε όρους, μια από τις θέσεις απασχόλησης, που σήμερα καταργούνται.

  • Υπάρχει πλέον απόκλιση συμφερόντων μεταξύ της οικονομίας και του έθνους, της επιχείρησης και της κοινωνίας. Κανείς δεν είναι πια κυρίαρχος του παιχνιδιού. Τα μέσα ρύθμισης γίνονται και αυτά ατελέσφορα.

Αυτό αληθεύει και είναι το αποτέλεσμα της γεωγραφικής κινητικότητας και του ρόλου των αγορών χρήματος στον σημερινό καπιταλισμό. Το όνειρο του κεφαλαίου ήταν ανέκαθεν να βγάζει χρήματα από τα χρήματα, χωρίς να καταφεύγει στην εργασία, και να θέσει την οικονομία εκτός της πολιτικής ισχύος των κρατών και των λαών. Η απελευθέρωση επιτρέπει στο κεφάλαιο, στις “χρηματαγορές”, να αντικαταστήσει τα κράτη και να γίνει η ανώτατη εξουσία σε παγκόσμια κλίμακα. Αυτή η εξουσία έχει τους δικούς της νόμους, δεν έχει ούτε κοινωνική βάση ούτε επικράτεια. Γι’ αυτό μπορεί να καταπολεμηθεί μόνο σε παγκόσμια κλίμακα, αν μια άλλη παγκοσμιοποίηση αντιταχθεί στη δική της. Αυτός θα έπρεπε να είναι ο στόχος της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Εφόσον είναι η πρώτη οικονομική και εμπορική δύναμη στον κόσμο, διαθέτει τα μέσα για να θέσει νέους κανόνες, προς όφελος όλων. Θα πρέπει όμως η Ευρωπαϊκή Ένωση να έχει κοινό όραμα και να αποκτήσει πολιτικούς θεσμούς που να βασίζονται στη θέληση των λαών και στον έλεγχο που θα ασκούν. Χωρίς αυτά τα χαρακτηριστικά, η Ευρωπαϊκή Ένωση θα χαθεί μέσα στην αγορά που βρίσκεται υπό την αμερικανική ηγεμονία.

  • Μήπως βαδίζουμε προς μια διαδικασία παραγωγής χωρίς ανθρώπινη συμμετοχή;

Κάτι τέτοιο δεν είναι απίθανο αλλά για τη στιγμή είναι βέβαιο ότι βαδίζουμε προς μια μορφή επιχείρησης χωρίς μόνιμους μισθωτούς και πλήρη απασχόληση. Η επιχείρηση μετατρέπεται σε ένα αυτο-οργανωτικό σύστημα δικτύων που συνδέει έναν τεράστιο αριθμό μονάδων συχνά μικροσκοπικών. Πολλές από αυτές τις μονάδες είναι ατομικές επιχειρήσεις που έχουν μόνο πνευματικό, άρα άυλο, κεφάλαιο. Τι παράγουν και πουλούν οι μεγάλοι και οι μικροί Μπιλ Γκέιτς; Προϊόντα άυλα με κόστος που είναι αδύνατο να εκτιμηθεί και με τιμή που εξαρτάται από το μονοπώλιο που καταφέρνουν να εξασφαλίσουν για κάποιο χρονικό διάστημα. Το εισόδημα που εξασφαλίζουν προέρχεται περισσότερο από το τεχνικό εισόδημα παρά από την αμοιβή της εργασίας. Πώς λειτουργεί όμως μια οικονομία που δημιουργεί πλούτο, για την παραγωγή του οποίου σχεδόν κανείς δεν πληρώνεται κανονικά; Λειτουργεί άσχημα, αφού ο πλούτος που έχει δημιουργηθεί δεν μεταδίδει πια τίποτε.

  • Τι θα μπορούσε να ειπωθεί για τη διάσπαση της εργασίας;

Σύμφωνα με ποιες αρχές μπορεί να κατανεμηθεί ο κοινωνικά παραγμένος πλούτος, όταν όλο και λιγότεροι άνθρωποι πληρώνονται κανονικά για την παραγωγή του; Τι πρέπει να γίνει όταν ο χρόνος της άμεσης εργασίας δεν αποτελεί πλέον το μέτρο της εργασίας και ούτε η εργασία αποτελεί το μέτρο του πλούτου; Τότε λοιπόν πρέπει να εξασφαλιστεί για όλους ένα επαρκές βασικό εισόδημα, ανεξάρτητα από τον χρόνο εργασίας και τελικά από την ίδια την εργασία! Η άνευ όρων εξασφάλιση ενός επαρκούς βασικού εισοδήματος επιτρέπει τη μεταμόρφωση της ευελιξίας, που είναι ιδιαίτερα προσφιλής στους εργοδότες, σε δικαίωμα ευκαμψίας στην απασχόληση, σε δικαίωμα συλλογικής ή ατομικής διαπραγμάτευσης όλων των μορφών μη συνεχούς εργασίας.

Η συζήτηση, που γίνεται επίσης στη Γαλλία, αφορά το αν η εξασφάλιση του βασικού εισοδήματος πρέπει να γίνει άνευ όρων ή αν, ελλείψει αμειβομένης εργασίας, πρέπει να έχει ως όρο την ανάληψη εθελοντικών εργασιών, στο πλαίσιο εγκεκριμένων συνδέσμων. Αυτός ο τελευταίος όρος μου φαίνεται απαράδεκτος, επειδή αν είμαι αναγκασμένος να κάνω εθελοντική εργασία για να εξασφαλίσω τα προς το ζην, τότε δεν είμαι πια εθελοντής. Η εξασφάλιση ενός επαρκούς εισοδήματος πρέπει να επιδιώκει μια μεγάλη σειρά δραστηριοτήτων, που θα δημιουργούν κατευθύνσεις, δεσμούς κ.λπ., που θα μπορεί να αναπτυχθούν από μόνες τους, χωρίς να υπόκεινται σε εξωγενή κριτήρια.

  • Εν τω μεταξύ, υπάρχουν άνθρωποι που προσπαθούν να διευρύνουν το πεδίο της απασχόλησης.

Είναι αλήθεια ότι υπάρχει μια πολιτική απασχόλησης για την απασχόληση, με τον μη διατυπωμένο στόχο να εμποδιστεί με κάθε τίμημα η ανάπτυξη αυτο-δραστηριοτήτων. Η απασχόληση όμως δεν μπορεί να είναι αυτοσκοπός. Ο στόχος δεν μπορεί να είναι παρά αυτό που η εργασία-απασχόληση, στο πλαίσιο του επαγγελματισμού και του μονεταρισμού, επιτρέπει να πραγματοποιηθεί μόνο του ή με άλλα λόγια πιο αποτελεσματικά… Ποιες είναι όμως οι δραστηριότητες που πρέπει να κινούνται σε επαγγελματικό πλαίσιο, επειδή είναι ή θα έπρεπε να είναι ικανότητες κοινές, μη σχηματοποιημένες ούτε κοστολογημένες ούτε μεταβιβάσιμες με επίσημη διδασκαλία;…

Η πολιτική απασχόλησης για την απασχόληση καταλήγει τελικά στο να καθιστά τον καθένα από μας επικυρωμένο ειδικό μόνο σε μια δραστηριότητα· ανίκανο, εξαρτημένο και ανεύθυνο για οτιδήποτε άλλο. Αν χρειάζονται ειδικοί για όλα, αν κάθε δραστηριότητα είναι ένας τρόπος για να κερδίζουμε τη ζωή μας, τότε κανένας δεν είναι σε θέση να επιλύσει τα καθημερινά προβλήματα της ζωής και να αναλάβει ευθύνες.

André Gorz,1998

Ποιος είναι ο André Gorz

Ο Αντρέ Γκορζ έγινε γνωστός στην Ελλάδα με το βιβλίο τουυ “Αντίο προλεταριάτο” (“Adieux au Prolétariat”, Galilée, 1980, και Le Seuil, 1981). Τα τελευταία χρόνια ο Γκορζ ήταν πανταχού παρών στις συζητήσεις για τη μεταβολή της εργασίας ή μάλλον αναγκαστικό σημείο αναφοράς όταν οραματιζόμαστε ένα μέλλον μετα-μισθολογικό. Παρεμενε όμως και μεγάλος απών, ο οποίος δεν αισθανόταν και μεγάλη σιγουριά για τον προφορικό του λόγο, όπως ισχυριζόταν, φαίνεται ότι προστατευόταν και επικοινωνούσε μόνο γραπτώς. Το έργο του χαράζει την πνευματική του διαδρομή και δίνει κάθε φορά ερέθισμα για σκέψη.

Γεννήθηκε στη Βιέννη το 1923. Ο Εβραίος πατέρας του τον εμπιστεύθηκε σε ένα καθολικό ίδρυμα στη Λωζάνη, τη στιγμή της ένωσης της Αυστρίας με τη Γερμανία. Φθάνει στο Παρίσι το 1949, εξόριστος και άπατρις. Τον ανακάλυψε ο Ζαν-ΠολΣαρτρ, ο οποίος έγραψε μια μεγάλη εισαγωγή για τη δημοσίευση του πρώτου βιβλίου του το 1955 (“Le Traître”) και ο οποίος δεν έκρυψε την έκπληξή του για ένα παλαιότερο έργο του “Fondements pour une morale” (Galilée, 1977).

Ο Αντρέ Γκορζ δημιούργησε τη θεωρία της αποξένωσης με το βιβλίο του “La morale de l’histoire” (Seuil, 1959) και στη συνέχεια επιδόθηκε σε μιαν αυστηρή κριτική του καπιταλιστικού αναπτυξιακού μοντέλου στο βιβλίο “Stratégie ouvrière et néocapitalisme” (Seuil, 1964), πολύ προτού να συμμετάσχει στο ίδρυμα Φίλοι της Γης (Amis de la Terre), το 1971. Οι πολιτικές του συνεισφορές (“Le socialisme difficile”, 1972, “Critique du capitalisme quotidien” | Galilée, 1973, “Écologie et politique”, 1978) θα καταλήξουν σε πιο βασικές αμφισβητήσεις, που σημαδεύοται από τη δημοσίευση του βιβλίου Adieux au Prolétariat”. Έκτοτε τα βιβλία του αποτελούν μιαν έντονη αναζήτηση για να εμφανιστεί από την κατάργηση της μισθωτής εργασίας μια κοινωνία όπου οι πολίτες θα περιβάλλουν χώρους προσωπικής αυτονομίας. Λαμβάνοντας υπόψη την εμφάνιση της κοινωνίας της πληροφόρησης, διερευνά τα σύνορα πέρα από τη μείωση του χρόνου εργασίας και τον καταμερισμό της εργασίας. Με το “παγκόσμιο επίδομα επαρκούς εισοδήματος” ξάνει το αποφασιστικό βήμα που οδηγεί στην αυτοπραγμάτωση και στην αυτοπαραγωγή, πηγές μιας ισορροπίας, που δεν περιορίζεται ούτε στον οικονομικό ορθολογισμό ούτε στους νόμους της αγοράς. Κάνει ένα σχέδιο για το μέλλον.

Ο Gorz και η σύζυγός του, Dorine, αυτοκτόνησαν μαζί με θανατηφόρα ένεση στο σπίτι του στο Vosnon του Aube. Η σύζυγός του είχε διαγνωστεί με μια θανατηφόρα ασθένεια και είχαν ήδη πει ότι κανένας δεν ήθελε να επιβιώσει από τον θάνατο του άλλου. Τα πτώματά τους βρέθηκαν στις 24 Σεπτεμβρίου 2007 από έναν φίλο. Το βιβλίο του Lettre à D. Histoire d’un amour (Galilée, 2006) ήταν αφιερωμένο στη σύζυγό του και ήταν στην πραγματικότητα ένας τρόπος για να εκφράσει την αγάπη του γι’ αυτήν.

  • Πηγή: Le Monde | Το Βήμα, 25 Ιανουαρίου 1998

Σχετικά Άρθρα

Αυτή η ιστοσελίδα χρησιμοποιεί cookies για να βελτιώσει την εμπειρία σας. Συνεχίζοντας την περιήγησή σας, δίνετε την συγκατάθεσή σας για την χρήση των cookies. Aποδοχή