“Δεν είμαι μαρξιστής…”!

by Νίκος Λαγκαδινός
  • Γράφει ο ΝΙΚΟΣ ΛΑΓΚΑΔΙΝΟΣ

Τον Μάιο του 1993 είχα κάνει ένα αφιέρωμα στο βραχύβιο περιοδικό μου “Κ.ΛΠ”, με τίτλο “Τι γίνεται επιτέλους με τον μαρξισμό;”. Το εισαγωγικό μου: Μπορεί η σκέψη του Μαρξ (1818-1883) να υποκίνησε αρνητικά ή θετικά σχόλια, λαμπρές ή επίπεδες και υπεραπλουστευμένες επεξηγήσεις, μπορεί να ενέπνευσε εφαρμογές ή να υποκίνησε φοβερές διαμάχες ερμηνείας που γεννήθηκαν από την επαναστατική πολιτική δράση…

Ωστόσο, στην ουσία του ο μαρξισμός παρέμεινε στο σημείο που τον άφησε ο Μαρξ. Άραγε είναι έτσι – ο μαρξισμός, δηλαδή, είναι μια ανοιχτή θεωρία ή αντιμετωπίζεται ως μουσειακό είδος και η θέση του είναι πλέον στα πίσω ράφια των βιβλιοθηκών;

Μετά την κατάρρευση των σοσιαλιστικών καθεστώτων, μπορούμε να πούμε ότι ο μαρξισμός είναι σε αμυντική στάση και διέρχεται κρίση; Γιατί η μαρξική θεωρία δεν κατάφερε τελικά να “ελέγξει” την ιστορία; Μπορεί ο μαρξισμός να απαλλαγεί από τις τραγωδίες της ιστορίας του και να δημιουργήσει τα αναγκαία θεωρητικά εργαλεία για την κατανόησή του; Μπορεί ο μαρξισμός να αποκτήσει αυτογνωσία και να αλλάξει; Πρέπει να ξαναδιαβάσουμε μαρξισμό; Ο μαρξισμός εξακολουθεί να είναι οδηγός για δράση; Τι γίνεται επιτέλους, με τον μαρξισμό;

Είχαν απαντήσει με κείμενά τους οι Λουκάς Αξελός (Το τέλος μιας ολόκληρης εποχής), Μενέλαος Γκίβαλος (Από την κρίση στην αυτογνωσία), Θύμιος Παπανικολάου (Η επικαιρότητα του μαρξισμού), Μιχάλης Γ. Μερακλής (“Πριν αλέκτορα φωνήσαι”), Λουί Αλουσέρ (Ξαναδιαβάζοντας τον Μαρξ), Νίκος Τσούλιας (Ο μαρξισμός είχε την αυταπάτη ότι θα απαντούσε σε όλα!), Μαρία Μαντούβαλου (Ο μαρξισμός θα ξανάρθει για να χτίσει…), Έρνεστ Μαντέλ (Στη βάση της κατηγορικής εντολής του Μαρξ), Μιχάλης Μοδινός (Το μέτρο της μελλοντικής ευτυχίας θα είναι ο ελεύθερος χρόνος), Μιχάλης Ράπτης (Ο μαρξισμός παραμένει το κύριο σώμα της ουμανιστικής παράδοσης της ανθρωπότητας), Άνταμ Σαφ (Σε συνάρτηση με το σοσιαλισμό του μέλλοντος).

Δεν ξέρω αν μετά τα όσα έχουν συμβεί στον κόσμο τα τελευταία χρόνια, οι αρθρογράφοι θα έλεγαν τα ίδια. Ωστόσο, ο Ν. Τσούλιας επανέφερε το δικό του κείμενο που δημοσιεύτηκε και στο Timesnews.gr και οι απόψεις του αγγίζουν την ουσία του ζητήματος που μας απασχόλησε τότε αλλά μας απασχολεί και τώρα:

“Ο μαρξισμός και στη σύλληψή του και κατά κύριο λόγο στην κρατική εκδοχή του είχε την αυταπάτη ότι θα είχε υπό τη σκέπη του όλα τα εκφρασμένα ρεύματα της σκέψης, ότι θα είχε απαντήσεις σ’ όλες τις πτυχές της ανθρώπινης παρουσίας (γλώσσα, ψυχισμός, σεξουαλικότητα, επιστήμες), ότι το ιδεολογικό του status θα έδινε τέλος στις αναζητήσεις της ενσυνείδητης βιόσφαιρας του πλανήτη μας, ότι η ηθική του δυναμική θα σήμαινε την «έξοδο» της προϊστορίας των ευγενών μετάλλων, ότι η κοσμοθεωρία του θα ταυτιζόταν με την οντότητα της Ιστορίας. Ωστόσο η ίδια η υπαρξιακή αγωνία του ανθρώπου, οι πολλαπλές εκφράσεις του φαινομένου της ζωής, η επεκτατική τάση της έμβιας ύλης σε άγνωστες περιοχές και η οικολογική θεώρηση με την αμφισβήτηση του μύθου της επ’ άπειρον ανάπτυξης, δεν επιτρέπουν την καθολικότητα και την απόλυτη αλήθεια αλλά τη συμμετοχή στο αέναο παιχνίδι της σύγκρουσης και της σύνθεσης των ιδεολογικών ρευμάτων…”

Το ζήτημα είναι κατά πόσο αυτά που συνθέτουν το οπλοστάσιο της μαρξιστικής σκέψης μπορούν να ερμηνεύσουν σήμερα την βαθιά κρίση της ανθρωπότητας που δεν είναι μονάχα οικονομική. Ο Μαρξ, όπως είναι γνωστό, έγραψε την “Κριτική της Πολιτικής Οικονομίας” και το “Κεφάλαιο” στην Αγγλία. Οι οικονομικές συνέπειες του καπιταλισμού στην Αγγλία της εποχής, πλούτισαν τη διαλεκτική του μαρξισμού, με συγκεκριμένες εμπειρίες, με τη διαλεκτική εκείνη που είναι δανεισμένη από τη διαλεκτική του Χέγκελ, που ο Μαρξ ωστόσο την ανέστρεψε τοποθετώντας την κοινωνική ύπαρξη του ανθρώπου σαν βάση της συνείδησής του κι όχι τη συνείδησή του σαν βάση της ύπαρξης, όπως έκαναν ο Κίρκεγκορ, ο Νίτσε ή ο Στίρνερ.

Ο ίδιος ο Μαρξ, ως μεγαλοφυής που ήταν, στεκόταν πάνω από το μαρξισμό. Δεν θεωρούσε την κομμουνιστική κοινωνία σαν τον παραδεισιακό τελικό σκοπό. Ο διάβολος του καπιταλισμού έπρεπε να διωχθεί με τον Βελζεβούλ του κομμουνισμού – “οι απαλλοτριωτές ν’ απαλλοτριωθούν” – μόνο και μόνο για να ακολουθήσει η λύτρωση της ανθρωπότητας σε μια γνήσια, ανθρώπινη, αταξική κοινωνία.

Η πραγματοποίηση του κομμουνισμού, με τη μορφή του κρατικού καπιταλισμού, εθεωρείτο από τον Μαρξ αντίθετη προς την ελευθερία και την αξιοπρέπεια του ανθρώπου. Κατά βάθος ο Μαρξ σκεπτόταν εσχατολογικά. Η διδασκαλία του είναι μια κοσμικοποιημένη ερμηνεία του Ιουδαϊκού ιδεώδους της βασιλείας του Θεού επί της Γης, διαποτισμένου, όμως, απ’ τον ουμανισμό του γερμανικού κλασικισμού.

Το “Κομμουνιστικό Μανιφέστο” που συνέταξε μαζί με τον Φρειδερίκο Ένγκελς, δείχνει μεγάλη γλωσσική δεινότητα. Όταν οι επίγονοι αυτού του πεζού ποιήματος, άρχισαν να το μεταβάλλουν σε μια ορθοδοξία, ο Μαρξ τους συνέτριψε με την ηγεμονική αυτή φράση: “Δεν είμαι μαρξιστής”!!!

Εδώ θ’ αναφέρω και την τοποθέτηση του Μιχάλη Ράπτη (Πάμπλο):

Δεν κατέρρευσαν τα “σοσιαλιστικά” καθεστώτα, αλλά ο “σταλινισμός” που ο μαρξισμός του Λένιν από το 1922 είχε αρχίσει να προβλέπει και να φοβάται και που το άνθος της Οκτωβριανής Επανάστασης, με τον Λέοντα Τρότσκι έγκαιρα καταπολέμησε και τελικά εξοντώθηκε. Η μαρξιστική θεωρία δεν “ελέγχει” την Ιστορία, αλλά προβλέπει, εξηγεί τα μαζικά φαινόμενα και προτρέπει τους ανθρώπους να αντισταθούν, αποφεύγοντας την μοιραία, αλλιώς πορεία του καπιταλισμού διατηρούμενου προς γενικευμένη βαρβαρότητα. Ο μαρξισμός παραμένει το κύριο σώμα της ουμανιστικής παράδοσης της ανθρωπότητας, αν αναγνωστεί στις αρχικές του πηγές και εκσυγχρονιστεί “διαλεκτικά” ενσωματώνοντας ό,τι “νέο” και “αληθινό” υπάρχει σήμερα. Ο μαρξισμός είναι μια διαρκής διαλεκτική σύνθεση και επομένως υπέρβαση. Ο μαρξισμός παραμένει το πληρέστερο, αποτελεσματικότερο θεωρητικό γνωσεολογικό εργαλείο για το μαζικό κοινωνικό γίγνεσθαι, και επομενως την μαζική κοινωνική δράση.

Κι εδώ είναι που επισημαίνει ότι θα πελαγοδρομήσουν στη σύγχυση όσοι τον απορρίψουν άκριτα. Εκείνο που χρειάζεται είναι ένα νέο “κεφάλαιο” για το πώς λειτουργεί σήμερα ο συνεχώς παγκοσμιοποιούμενος καπιταλισμός και η αναζήτηση και ανεύρεση ενός νέου κοινωνικο-πολιτικού υποκειμένου, ικανού να συνεχίσει την πάλη για τη ριζική αλλαγή ενός προϊστορικού και βάρβαρου κόσμου βυθιζόμενου σε παρακμή ιστορικής διαρκείας.

The following two tabs change content below.
Νίκος Λαγκαδινός
Ο Νίκος Λαγκαδινός είναι δημοσιογράφος [ΕΣΗΕΑ]. Σπούδασε Νομικά στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και Θεατρολογία στο 8ο Πανεπιστήμιο του Παρισιού. Έχει εργαστεί ως συντάκτης και αρχισυντάκτης στην ΕΡΤ [τηλεόραση και ραδιόφωνο], στις εφημερίδες Ελεύθερη Γνώμη, Νίκη, Ενημέρωση, Βραδυνή, Ακρόπολις, Αθηναϊκή. Διηύθυνε την εφημερίδα ΕΞΟΡΜΗΣΗ.

Σχετικά Άρθρα

Αυτή η ιστοσελίδα χρησιμοποιεί cookies για να βελτιώσει την εμπειρία σας. Συνεχίζοντας την περιήγησή σας, δίνετε την συγκατάθεσή σας για την χρήση των cookies. Aποδοχή