Έρχονται οι Τούρκοι (α)

by Times Newsroom 1
Share this
  • Τζορτζ Χόρτον*

Γύρω στις 11 το πρωί της 9ης Σεπτεμβρίου του 1922 άκουσα από το δρόμο ουρλιαχτά τρομοκρατημένων ανθρώπων. Βγήκα στην εξώπορτα του προξενείου και είδα ένα πλήθος πανικόβλητων κατοίκων της πόλης να τρέχουν αλαφιασμένοι προς το προξενείο για να ζητήσουν άσυλο. Τους σταμάτησαν οι ναύτες που φρουρούσαν το οίκημα, αλλά ο κόσμος συνέχιζε να φωνάζει υστερικά.

Έριξα μια ματιά από την ταράτσα του κτιρίου που είχε θέα σε όλη την προκυμαία και διαπίστωσα την αιτία που είχε προκαλέσει τον πανικό: ήταν το τουρκικό ιππικό. Προχωρούσε σε φάλαγγα κατά μήκος της προβλήτας με κατεύθυνση το Κονάκι στην άλλη άκρη της πόλης. Οι Τούρκοι δεν έδειχναν καταπονημένοι και προχωρούσαν με τέλεια τάξη. Έμοιαζαν καλοταϊσμένοι και ακμαιότατοι. Πολλοί από αυτούς είχαν τα μογγολικά χαρακτηριστικά που συναντάς συχνά μεταξύ των μουσουλμάνων της Μικράς Ασίας. Οι στολές τους ήταν εξαιρετικά κομψές.

Όσοι απολογήθηκαν αργότερα για τη συμπεριφορά των Τούρκων στήριξαν τα επιχειρήματά τους ότι όσοι διέπραξαν ωμότητες έφεραν στολές “ατάκτων” και “τις κομψές στολές του Κεμάλ”. Η αλήθεια όμως είναι διαφορετική. Ο τακτικός στρατός του Μουσταφά Κεμάλ δεν ήταν ντυμένος ομοιόμορφα. Οι “κομψές στολές” περιορίζονταν στους επιλέκτους του, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι όσοι διέφεραν κάπως στην αμφίεση ανήκαν στους “ατάκτους”. Όποιος είδε αυτό το σώμα στρατού να περνάει από τη Σμύρνη και έχει κάποια ιδέα από στρατιωτικούς θα συμφωνήσει μαζί μου ότι επρόκειτο για εξαίρετους στρατιώτες, καλά και αυστηρά εκπαιδευμένους, απόλυτα πειθαρχημένους στις εντολές των διοικητών τους. Όποιος πάλι ξέρει έστω και δυο πράγματα για το χαρακτήρα αυτού του λαού θα πιστοποιήσει ότι ουσιαστικά δεν υπάρχει Τούρκος που να μην αισθάνεται στρατιώτης και να μην είναι υπάκουος, σε βαθμό υπερβολής μάλιστα, προς τους ανωτέρους του. Ο Τούρκος σφάζει μόνο όταν έχει εντολή από “κάπου ψηλά” και σταματάει το μακελειό στη στιγμή, μόλις η ίδια εξουσία τον διατάξει να βάλει το μαχαίρι στη θήκη. Οι Τούρκοι λάτρευαν τον Μουσταφά Κεμάλ – τον λάτρευαν “τακτικοί” και “άτακτοι”. Η επιθυμία του ήταν για όλους διαταγή· κάθε του λέξη νόμος.

Κατά την είσοδο του τουρκικού στρατού στη Σμύρνη το πρωινό της 9ης Σεπτεμβρίου, κάποιος ανόητος έριξε βόμβα. Ο τούρκος αξιωματικός που ήταν επικεφαλής τραυματίστηκε και άρχισε να τρέχει αίμα από το πρόσωπό του. Όπως όμως καταθέτουν όλοι οι αυτόπτες μάρτυρες, συνέχισε να ιππεύει σαν να μην είχε συμβεί τίποτα. Κανένας Τούρκος δεν εξεπλάγη. Η συμπεριφορά του αξιωματικού ήταν αναμενόμενη. Η γενναιότητα αυτής της φυλής δεν μπορεί να αμφισβητηθεί από κανέναν. Λένε ότι η βόμβα ρίχτηκε από Αρμένιο, αλλά, παρότι ερεύνησα το θέμα όσο μπορούσα, δε βρήκα ούτε ένα αποδεικτικό στοιχείο. Επιπλέον η δικαιολογία ότι η βόμβα αυτή ήταν η αιτία της σφαγής των Αρμενίων δεν “δένει” με την άλλη δικαιολογία του Κεμάλ, ότι ο στρατός του είχε αγανακτήσει από τις ωμότητες των Ελλήνων κατά την υποχώρηση και ότι δεν μπόρεσε να τον συγκρατήσει όταν έφτασε στη Σμύρνη. Οι Αρμένιοι δεν είναι Έλληνες. Εντούτοις το μένος των Τούρκων ξέσπασε σε πρώτη φάση πάνω στα συνήθη θύματά τους.

Το βράδυ της 9ης Σεπτεμβρίου άρχισε το πλιάτσικο και το μακελειό. Ακούγαμε όλη νύχτα πυροβολισμούς από διάφορα σημεία της πόλης. Το άλλο πρωί ήρθαν Αμερικανοί πολίτες – άντρες και γυναίκες – και μου ανέφεραν ότι είχαν δει πτώματα διάσπαρτα στους δρόμους, στο εσωτερικό της πόλης. Ο Νουρεντίν Πασάς, ο τούρκος αξιωματούχος που ορίστηκε διοικητής, έβγαλε φιρμάνι ότι η ζωή της πόλης έπρεπε να συνεχιστεί κανονικά, ότι οι κάτοικοι έπρεπε να πηγαίνουν ήσυχοι στις δουλειές τους και ότι η τάξη δεν επρόκειτο να διασαλευτεί. Αυτή η εξαγγελία ηρέμησε προς στιγμή μια μερίδα χριστιανών κατοίκων και μάλιστα πολλοί άνοιξαν τα μαγαζιά τους, ενώ δυο μέρες νωρίτερα τα είχαν σφαλίσει έντρομοι.

Αυτή η ψευδαίσθηση ασφαλείας δεν επρόκειτο να διαρκέσει για πολύ. Το πλιάτσικο άρχισε να εξαπλώνεται ραγδαία σαν επιδημία σε ολόκληρη την πόλη. Στην αρχή, επικεφαλής των ληστών ήταν τούρκοι πολίτες, κάτοικοι της πόλης. Είδα με τα μάτια μου ντόπιους με πυροβόλα όπλα να κοιτάζουν στα παράθυρα σπιτιών χριστιανών, έτοιμοι να πατήσουν τη σκανδάλη με το που θα εμφανιζόταν κάποιο κεφάλι. Αυτές οι ομάδες σου έδιναν την εντύπωση κυνηγών που είχαν βγει παγανιά. Εκείνο που χαράχτηκε ανεξίτηλα στη μνήμη ήταν το ύφος των “κυνηγών”. Στα πρόσωπά τους καθρεφτιζόταν μια σατανική ευχαρίστηση, ανάμεικτη με μίσος και αγριότητα. Έβλεπες και ένα στοιχείο θρησκευτικής έκστασης, το οποίο όμως δεν ασκούσε καμιά γοητεία – ήταν η θρησκεία των Δυνάμεων του Σκότους. Εκείνη τη στιγμή συνειδητοποιούσες και τη ματαιότητα όλου του ιεραποστολικού έργου. Μπροστά στα μάτια σου είχες τον απόλυτο φανατισμό, το θρίαμβο του λανθασμένου τρόπου σκέψης. Κυριαρχούσε η ιδεολογία του φόνου και το σύνθημα “κανένα έλεος”. Υπήρχε κάτι αόριστα μελαγχολικό σε αυτά τα χλομά, συσπασμένα πρόσωπα, στα οποία θα έλεγα ότι έλαμπε το αρρωστημένο φως της κόλασης. Δεν μπορούσες να μην νιώσεις οίκτο για όλους αυτούς τους άντρες, ακόμα κι όταν τους έβλεπες να σκοτώνουν. Σου θύμιζαν χαμένες ψυχές και κολασμένους. Ήταν φονιάδες, αλλά δυστυχισμένοι.

Ο τελευταίος έλληνας στρατιώτης αναχώρησε από τη Σμύρνη το βράδυ της 8ης Σεπτεμβρίου και οι Τούρκοι κατέλαβαν την πόλη αμέσως. Έφιππες περίπολοι και μικρά αποσπάσματα στρατιωτών άρχισαν να εμφανίζονται στους δρόμους για να ασκήσουν καθήκοντα χωροφυλάκων.

Εχάθην η Σμύρνη κι ολάκερη η Ιωνία - Αφιέρωμα στην καταστροφή της ...

Αυτές οι περίπολοι είχαν συνήθως ευπρεπή συμπεριφορά. Αξιόπιστοι μάρτυρες μου μετέφεραν την πληροφορία ότι χαμηλόβαθμοι τούρκοι αξιωματικοί συγκρούονταν με τους ληστές και τους φονιάδες. Μου ανέφεραν ότι ακόμα αυτοί οι στρατιωτικοί-χωροφύλακες έτυχε να προστατεύσουν και να βοηθήσουν χριστιανούς κατοίκους. Εγώ δεν είδα καμιά τέτοια καλή πράξη με τα μάτια μου, αλλιώς θα την κατέγραφα και θα την ανέφερα αμέσως. Εντούτοις, είμαι πρόθυμος να αποδεχτώ τις μαρτυρίες άλλων ανθρώπων. Ο πανικός των ντόπιων πάντως άρχισε να παίρνει ανησυχητικές διαστάσεις, παρά τις σποραδικές προσπάθειες των χωροφυλάκων να κρατήσουν την τάξη.

Καθώς οι λεηλασίες επεκτείνονταν σε όλες τις συνοικίες, όπως και οι σκοτωμοί, οι φοβισμένοι κάτοικοι άρχισαν να συρρέουν στα αμερικανικά ιδρύματα – στο Διακολεγιακό Μορφωτικό Ίδρυμα, τις εγκαταστάσεις της Y.W.C.A., που στεγαζόταν σε ένα μεγάλο κτίριο με αυλή και στην Y.M.C.A.

Τη νύχτα της 10ης Σεπτεμβρίου άκουγες στους χριστιανικούς τομείς τον ήχο πυροβολισμών και τις κραυγές τρομοκρατημένων ανθρώπων. Άρχισαν να μαζεύονται έξω από αυτά τα ιδρύματα και να εκλιπαρούν τους διευθυντές τους να ανοίξουν τις πόρτες για να τους δώσουν άσυλο. Οι ναύτες που είχαν αναλάβει την περιφρούρηση των κτιρίων αυτών σίγουρα θα συμφωνήσουν μαζί μου πως η συμπεριφορά των αμερικανίδων καθηγητριών ήταν αξιοθαύμαστη. Ούτε μια από αυτές δεν έδειξε φόβο ή νευρικότητα ακόμα και κάτω από τις χειρότερες συνθήκες. Παρά το γεγονός ότι αντιμετώπιζαν μια επικίνδυνη κατάσταση που δεν είχε προηγούμενο στην ιστορία της ανθρώπινης αγριότητας, καμιά τους δεν ταλαντεύτηκε, ούτε καν για κλάσματα δευτερολέπτου. Καταπονήθηκαν όλες σε σημείο που ξεπερνούσε τις δυνάμεις τους, προκειμένου να σώσουν αυτές τις τραγικές μορφές των κυνηγημένων χριστιανών. Οι διωκόμενοι έβλεπαν τα αμερικανικά ιδρύματα σαν την τελευταία τους ελπίδα. Αυτές οι καθηγήτριες τίμησαν την Αμερικανίδα γυναίκα στα μάτια όλου του κόσμου. Για τους άντρες συναδέλφους τους δε χρειάζεται να πω τίποτα, γιατί ήταν αναμενόμενο να σταθούν στο ύψος των περιστάσεων. Ένιωσα περήφανος για όλη την αμερικανική παροικία της Σμύρνης.

Θα κάνω ειδική μνεία στον κύριο Jacobs, διευθυντή της Y.M.C.A. Ήταν – και αναμφίβολα εξακολουθεί να είναι – γνωστός για το απροσποίητο χαμόγελό του. Και ο ίδιος το διαφήμιζε καμιά φορά σαν “χαμόγελο της Y.M.C.A.”. Μια μέρα, ενώ διέσχιζε την προκυμαία πηγαίνοντας για κάποια φιλανθρωπική οργάνωση όπως πάντα, τον σταμάτησαν τούρκοι στρατιώτες και αφού του έκαναν σωματική έρευνα τον λήστεψαν, παίρνοντας κάποιο χρηματικό ποσό που είχε στη δεξιά του τσέπη. Ο Jacobs συνέχισε το δρόμο του και όταν συνάντησε κάποιο τούρκο αξιωματικό τον σταμάτησε και του παραπονέθηκε. Ο αξιωματικός ρώτησε:

“Σου τα πήραν όλα;”

“Όχι, ευτυχώς”, απάντησε ο Jacobs.

“Τότε θα πρέπει να μου δώσεις όσα σου απόμειναν”, είπε ο αξιωματικός. Ο Jacobs αναγκάστηκε να του τα δώσει. Φεύγοντας, ο αξιωματικός πυροβόλησε προς το μέρος του, αλλά δεν τον πέτυχε. Σ’ αυτό το επεισόδιο δεν υπήρξα αυτόπτης μάρτυρας, αλλά μου μετέφεραν τα καθέκαστα άλλοι Αμερικανοί.

Οι Τούρκοι επιδίδονταν πια συστηματικά σε δολοφονίες για την εξόντωση του ανδρικού πληθυσμού του αρμενικού τομέα. Τώρα είχαν ξεσπαθώσει ακόμα και τα στρατιωτικά αποσπάσματα, που αρχικά είχαν δημιουργήσει θετικές εντυπώσεις και είχαν πείσει τους ντόπιους ότι ο τακτικός στρατός είχε σκοπό να επιβάλει την τάξη. Ακόμα και αυτοί οι ευγενικοί μέχρι χτες τούρκοι στρατιώτες, που περιπολούσαν σαν χωροφυλακή τους δρόμους, επιδίδονταν πια μαζί με τους υπόλοιπους συμπατριώτες τους στο κυνηγητό και τη σφαγή Αρμενίων. Μερικούς του σκότωναν επιτόπου, ενώ άλλους τους έπαιρναν στα χωράφια έξω από τη Σμύρνη και τους εκτελούσαν σε απόμερα σημεία. Τα πτώματά τους στους αγρούς εγκαταλείπονταν άταφα και σχημάτιζαν σωρούς. Οι Αμερικανοί, που ήταν μέλη διαφόρων φιλανθρωπικών οργανώσεων και που για να φέρουν σε πέρας το έργο τους έπρεπε να διασχίζουν το εσωτερικό της πόλης, ανέφεραν ότι έβλεπαν κάθε μέρα όλο και περισσότερα πτώματα στους δρόμους.

Συνεχίζεται

*George Horton, Αναφορικά με την Τουρκία. Προξενικά ντοκουμέντα των ΗΠΑ. Μετάφραση από τα αγγλικά: Όλγα Μαύρου. Εκδόσεις Λιβάνη. Αθήνα 1992.

Αφιερωμένο στην Κυρία Ρεπούση) Τζωρτζ Χόρτον | Greek National Pride

Ο Τζορτζ Χόρτον (George Horton, 11 Οκτωβρίου 1859 – 1942) ή στην εξελληνισμένη μορφή του Γεώργιος Χόρτον ήταν Αμερικανός διπλωμάτης, ποιητής και φιλέλληνας. Ο Χόρτον ήταν μέλος του διπλωματικού σώματος των ΗΠΑ, και υπηρέτησε σε διάφορες θέσεις ως πρόξενος, πρωταρχικά στην Ελλάδα, στα τέλη του 19ου αιώνα και στις αρχές του 20ού. Υπηρέτησε επίσης σε δύο διαφορετικές περιόδους και στη Σμύρνη, από 1911 μέχρι 1917 όταν οι ΗΠΑ άνοιξαν διπλωματικές σχέσεις με την Οθωμανική Αυτοκρατορία κατά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο και στη περίοδο 1919-1922 στη διάρκεια της ελληνικής «κατοχής» της Σμύρνης στη διάρκεια της Μικρασιατικής Εκστρατείας. Ο Τζορτζ Χόρτον γεννήθηκε στις 11 Οκτωβρίου του 1859 στο Φαίρβιλ (Fairville) ή Φαίρβιου (Fairview) της Νέας Υόρκης. Το 1909 παντρεύτηκε την Ελληνοαμερικανίδα Αικατερίνη Σακοπούλου (Catherine Sacopoulo).

Σήμερα ο Χόρτον είναι περισσότερο γνωστός για το βιβλίο του που αναφέρεται στα γεγονότα που οδήγησαν στην πυρκαγιά και καταστροφή της Σμύρνης, και σ΄ εκείνα που συνέβησαν κατά τη διάρκειά της, το 1922, στα οποία και υπήρξε αυτόπτης μάρτυς. Το βιβλίο εκδόθηκε το 1926 και ο τίτλος του «Η Μάστιγα της Ασίας» (The Blight of Asia) αναφέρεται σ’ αυτό που ο Χόρτον θεωρούσε αποτρόπαιη συμπεριφορά των Τούρκων, και κατ’ επέκταση, ολόκληρου του Ισλάμ.

Ο Χόρτον ήταν άνθρωπος των γραμμάτων. Υπήρξε εμβριθής μελετητής τόσο της ελληνικής, όσο και της λατινικής γλώσσας. Μετέφρασε ποιήματα της Σαπφούς στην αγγλική. Έγραψε έναν οδηγό για την ερμηνεία της Αγίας Γραφής. Έγραψε διάφορα μυθιστορήματα κι ήταν γνωστός δημοσιογράφος στο Σικάγο, μέλος της «αναγέννησης του Σικάγο».

Ο Χόρτον άρχισε τη σταδιοδρομία του ως δημοσιογράφος ασχολούμενος με τη φιλολογία, πρώτα ως φιλολογικός επιμελητής της εφημερίδας Chicago Times-Herald (1899-1901) και μετά ως διευθυντής σύνταξης της λογοτεχνικής συμπληρωματικής έκδοσης της εφημερίδας Chicago American (1901-1903). Ο Χόρτον ήταν επίσης επαγγελματίας διπλωμάτης και αγάπησε την Ελλάδα. Έγινε Αμερικανός πρόξενος στην Αθήνα το 1893, όπου προώθησε ενεργά την αναγέννηση των ολυμπιακών αγώνων και ενέπνευσε τη συμμετοχή της Αμερικάνικης ομάδας. Έγραψε ένα λυρικό «οδηγό για τον επισκέπτη των Αθηνών» και συνέθεσε μια στοχαστική περιγραφή της παραμονής του στην Αργολίδα. Ο Χόρτον υπηρέτησε δύο φορές ως Πρόξενος των ΗΠΑ στην Αθήνα, από το 1893-1898 και από το 1905-1906. Ήταν επίσης Πρόξενος των ΗΠΑ στη Θεσσαλονίκη μεταξύ 1910-1911.

Μετά υπηρέτησε ως Πρόξενος των ΗΠΑ στη Σμύρνη, μέχρι τη διακοπή των διπλωματικών σχέσεων των ΗΠΑ με την Οθωμανική αυτοκρατορία (1911-1917) κατά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Υπηρέτησε ξανά ως Πρόξενος στη Σμύρνη μετά τον πόλεμο (1919-1922) και παρέμεινε εκεί μέχρι που ξέσπασε η μεγάλη φωτιά της Σμύρνης στις 13 Σεπτεμβρίου του 1922 (ν.η.), περνώντας τις τελευταίες ώρες πριν την εκκένωση υπογράφοντας άδειες γι’ αυτούς που είχαν δικαίωμα στην προστασία των ΗΠΑ και σε μεταφορά στον Πειραιά. Με δική του μάλιστα παρέμβαση ζητήθηκε η διάθεση δύο αμερικανικών αντιτορπιλικών προς βοήθεια του ελληνογενούς στοιχείου. Επίσης επέτρεψε σε ελληνικά ατμόπλοια ιστιοφόρα και αλιευτικά υπό αμερικανική σημαία να προσεγγίσουν και σε άλλες περιοχές των μικρασιατικών παραλίων για τη διάσωση και μεταφορά των Μικρασιατών σε παρακείμενα ελληνικά νησιά. Η συμβολή του αυτή, υπό τις επικρατούσες τότε συνθήκες υπήρξε αναμφίβολα σπουδαία και μεγάλη.

Ο Δήμος Νέας Σμύρνης σε αναγνώριση αυτής του της προσφοράς ανήγειρε μνημείο με την προτομή του στο προ της “Εστίας Νέας Σμύρνης” πάρκο και υπάρχει ονοματοθετημένη οδός προς τιμήν του στην διπλανή συνοικία του Νέου Κόσμου. Σήμερα θυμόμαστε τον Χόρτον κυρίως για την αφήγησή του με τίτλο «Η κατάρα της Ασίας», που εκδόθηκε το 1926 και αναφέρει, μεταξύ ποικίλων άλλων θεμάτων, και τη μεγάλη φωτιά της Σμύρνης η οποία κατέστρεψε τη Σμύρνη, φωτιά που άρχισε στις 13 Σεπτεμβρίου 1922.

Σύμφωνα με τον James L. Marketos, ο Χόρτον ήθελε με το βιβλίο του να επισημάνει τέσσερα βασικά σημεία.

Πρώτα, ήθελε να δείξει με παραδείγματα ότι οι καταστροφές που έγιναν στη Σμύρνη ήταν απλά «η τελευταία πράξη σ’ ένα συνεπές πρόγραμμα εξόντωσης του Χριστιανισμού σε όλη την επικράτεια της παλιάς Βυζαντινής Αυτοκρατορίας».

Δεύτερον, ήθελε να αποδείξει ότι η φωτιά της Σμύρνης ξεκίνησε από στρατεύματα του τακτικού Τουρκικού Στρατού, με, όπως το θέτει ο ίδιος, «σταθερή πρόθεση, σύστημα, και προσοχή σε μικρές λεπτομέρειες».

Τρίτον, ήθελε να τονίσει ότι οι Σύμμαχοι του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου τοποθέτησαν με αναίσχυντο τρόπο τα ιδιοτελή πολιτικά και οικονομικά συμφέροντά τους υπεράνω της δυσάρεστης θέσης των πολιορκημένων χριστιανικών πληθυσμών της Μικράς Ασίας, επιτρέποντας έτσι να εκτυλιχθεί η Καταστροφή της Σμύρνης χωρίς καμιά αποτελεσματική αντίσταση, και, όπως είπε, «χωρίς ούτε καν μια λέξη διαμαρτυρίας από καμιά πολιτισμένη κυβέρνηση».

Και τέταρτο, ήθελε να εξηγήσει ότι οι ευλαβείς Δυτικοί Χριστιανοί αυταπατώνταν, αν σκέπτονταν ότι έκαναν ιεραποστολική πρόοδο στον μουσουλμανικό κόσμο.

Τον καιρό που εκδόθηκε το βιβλίο ο Χόρτον είχε παραιτηθεί από τη διπλωματική αποστολή του κι έγραφε ως ιδιώτης, παραθέτοντας τις παρατηρήσεις τις δικές του και των ανθρώπων που αναφέρει. Η αφήγησή του θεωρείται από κάποιους αμφιλεγόμενη, όπως και η ίδια η φωτιά.

Share this

Σχετικά Άρθρα

Αυτή η ιστοσελίδα χρησιμοποιεί cookies για να βελτιώσει την εμπειρία σας. Συνεχίζοντας την περιήγησή σας, δίνετε την συγκατάθεσή σας για την χρήση των cookies. Aποδοχή