Φρ. Ένγκελς: Ο Γκαίτε και η γερμανική αθλιότητα

by Times Newsroom 1

FRIEDRICH ENGELS

Ο Γκαίτε και η γερμανική αθλιότητα

ΣΤΑ ΕΡΓΑ ΤΟΥ, ο Γκαίτε τηρεί δυο στάσεις διαφορετικές απέναντι στη γερμανική κοινωνία της εποχής του. Άλλοτε είναι εχθρικός μαζί της: Στην Ιφιγένεια, προσπαθεί να ξεφύγει από αυτό που τον αηδιάζει και σε όλη τη διάρκεια της παραμονής του στην Ιταλία, εξεγείρεται εναντίον της -μέσα από το σαρκασμό του Γκετς, του Προμηθέα και του Φάουστ- και χύνει γι’ αυτήν -με το στόμα του Μεφιστοφελή- την πιο πικρή ειρωνεία. Και άλλοτε, είτε την ανιμετωπίζει φιλικά, “συνηθίζει” σ’ αυτήν, όπως στο Ξένια και σε πολλά πεζά, είτε την εξυμνεί, όπως στις Μασκαράτες, είτε ακόμη περισσότερο, την υπερασπίζεται, ιδιαίτερα σε όλα τα έργα όπου μιλά για τη Γαλλική Επανάσταση, εναντίον των ιστορικών εξελίξεων που την απειλούν.

Αυτές οι δυο διαφορετικές στάσεις δεν οφείλονται μόνο στο γεγονός ότι υπάρχουν πλευρές της γερμανικής ζωής που ο Γκαίτε εκτιμά, σε αντίθεση με άλλες που τον απωθούν. Τις περισσότερες φορές, οφείλονται στις περιόδους που ο ίδιος περνά. Μέσα του, διεξάγεται μια αέναη πάλη ανάμεσα στην ποιητική μεγαλοφυία που συχαίνεται την αθλιότητα του περιβάλλοντός του, και το γιο του μετριοπαθούς Συμβούλου της Φραγκφούρτης ή το Μυστικοσύμβουλο της Βαϊμάρης, που βλέπει τον εαυτό του υποχρεωμένο να υπογράψει μαζί της ανακωχή και να τη συνηθίσει.

Έτσι, ο Γκαίτε γίνεται άλλοτε ένας κολοσσός και άλλοτε ένα παιδί. Άλλοτε μια αγέρωχη και υπερήφανη ιδιοφυία, που κοροϊδεύει και περιφρονεί τον κόσμο και άλλοτε ένας προσεκτικός, μετρημένος και ικανοποιημένος Φιλισταίος. Ο ίδιος ο Γκαίτε δεν μπόρεσε να νικήσει τη γερμανική αθλιότητα. Αντίθετα, εκείνη τον νίκησε και αυτή η ήττα του μεγαλύτερου των Γερμανών αποτελεί την καλύτερη απόδειξη ότι ήταν αδύνατον να αγωνιστεί κανείς “από τα μέσα”.

Ο Γκαίτε ήταν υπερβολικά οικουμενικός, υπερβολικά γήινος και η φύση του υπερβολικά δραστήρια για να αναζητήσει, όπως ο Σίλλερ, τη σωτηρία του από την αθλιότητα, καταφεύγοντας στο ιδεώδες του Καντ: ήταν εξαιρετικά διορατικός για να μη δει ότι, μια τέτοια φυγή, θα κατέληγε στην ανταλλαγή της αθλιότητας του άχαρου και επίπεδου με την αθλιότητα του εμφαντικού. Η ιδιοσυγκρασία του, οι δυνάμεις του, όλος ο προσανατολισμός του πνεύματός του, τον προόριζαν για μια ζωή πρακτική και η πρακτική ζωή που έβρισκε εμπρός του, ήταν άθλια.

Ο Γκαίτε δεν ξεπέρασε ποτέ το δίλημμα τού να ζει σ’ έναν κόσμο που δεν μπορούσε παρά να περιφρονεί και, συγχρόνως,  να είναι αλυσοδεμένος μ’ αυτόν τον κόσμο, τον μόνο όπου μπορούσε να εκδηλώσει την ενεργητικότητά του. Όσο γερνούσε, τόσο ο μεγάλος ποιητής, de guerre lasse,i χανόταν πίσω από τον ασήμαντο υπουργό της Βαϊμάρης.

Δεν κατηγορούμε τον Γκαίτε, όπως έκαναν ο Boerneii και ο Menzel,iii επειδή δεν υπήρξε ένας φιλελεύθερος, αλλά επειδή, κάποιες φορές, υπήρξε και ένας Φιλισταίος. Δεν τον κατηγορούμε επειδή δεν έδειξε κανέναν ενθουσιασμό για τη γερμανική ελευθερία, αλλά επειδή θυσίασε την ορθή αισθητική του αντίληψη, που κατά καιρούς εκφραζόταν με τον πιο ορμητικό τρόπο, στο φόβο που αισθάνεται ο μικροαστός μπροστά σε κάθε σημαντική ιστορική κίνηση.

Δεν τον κατηγορούμε επειδή υπήρξε Αυλικός, αλλά επειδή μπόρεσε, σε μια εποχή όπου ο Ναπολέων καθάριζε τον κόπρο του Αυγεία από τους μεγαλύτερους στάβλους της Γερμανίας, να ασχοληθεί, με μια πομπώδη σοβαρότητα, με τις μικροϋποθέσεις και τις menus plaisirsiv μιας από τις μικρότερες Αυλές της Γερμανίας. Και γενικά, δεν τον κρίνουμε ούτε από τη σκοπιά της ηθικής, ούτε από εκείνην της τοποθέτησης, αλλά από μια σκοπιά αισθητική και ιστορική.

Δεν τον μετράμε ούτε σε κλίμακα ηθική, ούτε σε κλίμακα πολιτική, ούτε σε κλίμακα “ανθρώπινη”. Δεν μπορούμε να επεκταθούμε και να αναλύσουμε τις σχέσεις τού Γκαίτε με όλη την εποχή του, με αυτούς που προηγήθηκαν και με αυτούς που υπήρξαν σύγχρονοί του. Ούτε μπορούμε να αναλύσουμε την εξέλιξή του και τη στάση του απέναντι στη ζωή. Περιοριζόμαστε, απλώς, στη διαπίστωση των γεγονότων.

________________________

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

iΓαλλικά στο κείμενο: “Κουρασμένος από τον πόλεμο”.

iiLouis Boerne (1786-1837): Γερμανός δημοκράτης δημοσιογράφος που εγκαταστάθηκε στο Παρίσι το 1819. Τα έργα του: Πίνακες του Παρισιού και Γράμματα για το Παρίσι είχαν μεγάλη επιτυχία στους Γάλλους και Γερμανούς δημοκρατικούς.

iiiWolfgang Menzel (1793-1873): Γερμανός συγγραφέας και κριτικός. Ύστερα από το 1826, εγκαταλείπει τις φιλελεύθερες ιδέες των νεανικών του χρόνων και περνά στο συντηρητισμό. Πολέμησε το κίνημα της Νέας Γερμανίας και την επίδραση των γαλλικών ιδεών στους Γερμανούς συγγραφείς. Ο Boerne δημοσίευσε το 1837 ένα λίβελο εναντίον του: Menzel, ο καταβροχθιστής των Γάλλων.

Σχετικά Άρθρα

Αυτή η ιστοσελίδα χρησιμοποιεί cookies για να βελτιώσει την εμπειρία σας. Συνεχίζοντας την περιήγησή σας, δίνετε την συγκατάθεσή σας για την χρήση των cookies. Aποδοχή