Για το βιβλίο του Νίκου Γκάτσου «Φύσα αεράκι φύσα με, μη χαμηλώνεις ίσαμε» – Προσωπική μαρτυρία

by ΚΩΣΤΑΣ Γ. ΤΣΙΚΝΑΚΗΣ

Νίκος Γκάτσος, Μάνος Χατζιδάκις, Μίκης Θεοδωράκης (μέσα της δεκαετίας του 1970).

  • Γράφει ο Κώστας Γ. Τσικνάκης

Σήμερα είναι η ημερομηνία θανάτου, το 1992, ενός από τους αγαπημένους μου ποιητές. Αναφέρομαι στον Νίκο Γκάτσο. Έκρινα ότι δεν είναι ανώφελο να γράψω ένα ακόμη σημείωμα για αυτόν, αφιερωμένο στη μνήμη του.

Ο ποιητής, προς το τέλος της ζωής του, αποφάσισε να συγκεντρώσει σε ένα τόμο ορισμένους στίχους τραγουδιών του, που είχε γράψει τις προηγούμενες δεκαετίες, και θεώρησε ότι έπρεπε να διασωθούν. Οι περισσότεροι, είχαν μελοποιηθεί από γνωστούς έλληνες συνθέτες, όπως ο Μίκης Θεοδωράκης, ο Σταύρος Ξαρχάκος, ο Χριστόδουλος Χάλαρης και, βέβαια, ο συνοδοιπόρος του όλα εκείνα τα χρόνια, Μάνος Χατζιδάκις.

Ο Νίκος Γκάτσος (φωτογραφία του 1939-1940).

Στον τόμο έδωσε τον τίτλο: «Φύσα αεράκι φύσα με, μη χαμηλώνεις ίσαμε». Ήταν οι δύο πρώτοι στίχοι, της δεύτερης και της τέταρτης στροφής, από το τραγούδι του «Γεια σου χαρά σου Βενετιά», που είχε μελοποιηθεί από τον Σταύρο Ξαρχάκο και είχε ερμηνευτεί με καταπληκτικό τρόπο από τον Νίκο Ξυλούρη. Συμπεριλήφθηκε στον προσωπικό δίσκο του δεύτερου «Συλλογή», που κυκλοφόρησε τον Απρίλιο του 1974.

Το βιβλίο, προγραμματίστηκε να εκδοθεί μέσα στο έτος 1992, από την Εκδοτική Εταιρία Ίκαρος. Δεν μπορούσε να γίνει και διαφορετικά. Όταν, προς τα τέλη του 1943, οι Νίκος Καρύδης, Αλέκος Πατσιφάς και Μάριος Πλωρίτης αποφάσισαν να δημιουργήσουν εκδοτικό οίκο και αναζητούσαν με φίλους τους την ονομασία του, ο Νίκος Γκάτσος ήταν εκείνος που πρότεινε τον συγκεκριμένο τίτλο, που αποτέλεσε την αφετηρία μίας επιτυχημένης εκδοτικής πορείας.

Την επιμέλεια των διορθώσεων, επωμίστηκε η πολύπειρη Γεωργία Παπαγεωργίου, μία από τις καλύτερες επιμελήτριες και διορθώτριες βιβλίων της τελευταίας πεντηκονταετίας.

Η είσοδος του Τυπογραφείου «Μανούτιος» του Χρίστου Μανουσαρίδη (Ζηνοδώρου 17, Κολωνός).

Ο τόμος στοιχειοθετήθηκε στη Μονοτυπία των Αδελφών Δήμου, Γιώργου και Γιάννη Παληβογιάννη, στην οδό Πιττάκη 5, στο Μοναστηράκι. Άρχισε να σελιδοποιείται και να τυπώνεται στο Τυπογραφείο «Μανούτιος» του Χρίστου Γ. Μανουσαρίδη.
Αποτελούσε την καλύτερη επιλογή. Το Τυπογραφείο ήταν από τα γνωστότερα της εποχής. Εκεί είχαν τυπωθεί δεκάδες βιβλία από το 1971 και ύστερα. Βρισκόταν στην οδό Ζηνοδώρου 17, κοντά στην οδό Λένορμαν, στην περιοχή του Κολωνού.

Ας μου επιτραπεί, στο σημείο αυτό, να καταθέσω την προσωπική μαρτυρία μου για την προετοιμαζόμενη έκδοση. Συμπτωματικά, εκείνη την περίοδο, τυπωνόταν στο ίδιο τυπογραφείο το βιβλίο που είχα γράψει με την Αγγελική Πανοπούλου με τον τίτλο: «Ελληνικός νεανικός τύπος (1936-1941). Καταγραφή». Θα κυκλοφορούσε από την Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού ως Παράρτημα του περιοδικού «Μνήμων». Τακτικά, βρισκόμουν στον χώρο, όπου και παρέμενα αρκετές ώρες, διορθώνοντας τα τυπογραφικά δοκίμια.

Οι διορθώσεις του τόμου του Νίκου Γκάτσου ξεκίνησαν στις αρχές του 1992 αλλά σχεδόν αμέσως δημιουργήθηκαν προβλήματα. Ο ποιητής, σε ορισμένες ενότητες, έκανε συνεχείς προσθαφαιρέσεις τραγουδιών. Επιπλέον, επιθυμούσε να συμπεριλάβει τον «Μανιάτικο Εσπερινό», ένα μοιρολόι, για το οποίο εργαζόταν χρόνια αλλά δεν είχε ακόμη ολοκληρώσει. Την παράδοσή του καθυστερούσε.

Ο Χρίστος Μανουσαρίδης (1936-2008) στο Τυπογραφείο του το 1998.

Ο Χρίστος Μανουσαρίδης διαρκώς γκρίνιαζε ‒όσοι και όσες τον είχαν γνωρίσει και συνεργάστηκαν μαζί του μπορούν να φανταστούν το ύφος του‒ για όσα συνέβαιναν.

Η Γεωργία Παπαγεωργίου έδειχνε ψύχραιμη αλλά από τον βηματισμό της καταλάβαινες ότι προβληματιζόταν έντονα. Δούλευε στον χώρο ώς αργά τα απόγευμα.

Δύσκολη είχε γίνει και η εργασία του στοιχειοθέτη Μανόλη Περράκη. Ο μειλίχιος συνήθως αυτός άνθρωπος, κάποιες φορές, έφθανε στα όρια της απελπισίας. Λυπόσουν να τον βλέπεις, όπως κάθιδρος μπροστά στο αναλόγιο, σελιδοποιούσε τις σελίδες στο ημιυπόγειο τυπογραφείο. Έπρεπε να εφεύρει απίθανες λύσεις ώστε να υπάρξει το καλύτερο αποτέλεσμα.

Τα νεύρα στο τυπογραφείο, μέσα στους θορύβους του πιεστηρίου, ήταν διαρκώς τεντωμένα. Από μία γωνία, παρακολουθούσα με δέος αλλά και φόβο, όσα εξελίσσονταν.

Ο Νίκος Γκάτσος και ο Οδυσσέας Ελύτης στην οδό Πανεπιστημίου (μέσα της δεκαετίας του 1940).

Ο χρόνος πίεζε και το βιβλίο έπρεπε να παραδοθεί πριν από τη Μεγάλη Εβδομάδα ‒26 Απριλίου ήταν η Κυριακή του Πάσχα‒ ώστε να προλάβει να το πάρει στα χέρια του ο ποιητής. Η υγεία του, άκουγα, είχε αρχίσει να επιβαρύνεται.

Τα πράγματα δεν εξελίχθηκαν όπως είχαν σχεδιαστεί. Ο ποιητής, δεν πρόλαβε τελικά να ξεφυλλίσει τις σελίδες του τόμου, που με τόση επιμέλεια είχε καταρτίσει. Στις 12 Μαΐου 1992 πέθανε.

Ύστερα από τον θάνατό του οι εργασίες προετοιμασίας της έκδοσης στο τυπογραφείο απέκτησαν ομαλότερο ρυθμό. Τους καλοκαιρινούς μήνες ανεστάλησαν και από τις αρχές του φθινοπώρου εντάθηκαν ξανά. Ο «Μανιάτικος Εσπερινός» δεν είχε τελικά ολοκληρωθεί από τον ποιητή. Έτσι, στο τέλος του βιβλίου, δημοσιεύτηκαν αποσπάσματά του.

Τον Οκτώβριο ολοκληρώθηκε η εκτύπωση και ακολούθησε το δέσιμο. Τελικά, προς τα τέλη του 1992, όλα ήταν έτοιμα. Η πολυπόθητη έκδοση κανονίστηκε ώστε να παραδοθεί στον εκδότη πριν από τις γιορτές των Χριστουγέννων.

Όπως πακετάρονταν οι τόμοι για να μεταφερθούν στη Βουλής 4, όπου έδρευε ο «Ίκαρος», ο Χρίστος Μανουσαρίδης άρπαξε έναν, ήλθε στο γραφείο, όπου έκανα τις διορθώσεις, και μου τον πρόσφερε.

«Για να θυμάσαι πώς τυπώνονται τα βιβλία», μου είπε με το γνωστό, αυστηρό ύφος του. Ήθελε να δείχνει απρόσιτος και βλοσυρός ο τυπογράφος από την Εύβοια αλλά, κατά βάθος, ήταν γεμάτος καλοσύνη.

Τον ευχαρίστησα ενώ παράλληλα σκεφτόμουν τι με περίμενε τις επόμενες μέρες… Κατά περίεργο τρόπο, δεν σημείωσα στο εσώφυλλο του βιβλίου, καταπώς το συνηθίζω, την ημερομηνία που το έλαβα.

Το «Φύσα αεράκι φύσα με, μη χαμηλώνεις ίσαμε» είναι άψογο από όλες τις απόψεις. Αποτελείται από 280 σελίδες. Στην προμετωπίδα του, υπάρχει έγχρωμο σχέδιο του Οδυσσέα Ελύτη ενώ, στη σελίδα 11, δημοσιεύεται φωτογραφία της παρτιτούρας του Μάνου Χατζιδάκι από το γνωστό τραγούδι του «Χάρτινο το φεγγαράκι», τους στίχους του οποίου είχε γράψει ο Νίκος Γκάτσος. Προερχόταν από την παράσταση του έργου του Τενεσί Ουίλιαμς, «Λεωφορείον ο Πόθος».

Ύστερα από τους στίχους του τραγουδιού «Με την Ελλάδα καραβοκύρη», που ενέχει θέση προλόγου, δημοσιεύονται στίχοι τραγουδιών του Νίκου Γκάτσου από τις ακόλουθες ενότητες:

«Χάρτινο το φεγγαράκι», «Παιχνίδια», «Το όνειρο καπνός», «Το ταξίδι», «Παραλογές και παραμύθια», «Σατιρικά», «Κοντά στων ουρανών την Πλατυτέρα», «Η Μπαλάντα του Ούρι», «Ένα μεσημέρι», «Μυθολογία», «Νυν και αεί», «Αθανασία», «Το αστέρι του βοριά», «Δροσουλίτες», «Τα παράλογα», «Ρεμπέτικο», «Γεια σου χαρά σου Βενετιά», «Η ενδεκάτη εντολή», «Οι μύθοι μιας γυναίκας», «Τα Κατά Μάρκον», «Αντικατοπτρισμοί», «Η παγωμένη θεατρίνα», «Μέρες Επιταφίου», «Gloria aeterna» και «Μανιάτικος Εσπερινός».

Το βιβλίο, αξίζει να σημειωθεί, γνώρισε μεγάλη κυκλοφοριακή επιτυχία. Μέσα σε λίγους μήνες εξαντλήθηκαν τα δύο χιλιάδες αντίτυπα καθώς όλοι επιθυμούσαν να προμηθευτούν την τελευταία συγγραφική δουλειά του Νίκου Γκάτσου. Επανεκδόθηκε από τον «Ίκαρο», το 1993 και το 1995, με ελάχιστες αλλαγές.

Πολλές φορές παίρνω στα χέρια μου τον τόμο, γυρίζω τις σελίδες του, διαβάζω στίχους τραγουδιών του Νίκου Γκάτσου και φέρνω στο μυαλό μου σκηνές από το ημιυπόγειο τυπογραφείο της Ζηνοδώρου 17 το 1992.

Συγκινούμαι, όταν αναλογίζομαι ότι είναι ο ύστατος χαιρετισμός ενός μεγάλου ποιητή προς τις νεότερες γενιές.

The following two tabs change content below.

ΚΩΣΤΑΣ Γ. ΤΣΙΚΝΑΚΗΣ

O Kώστας Γ. Tσικνάκης είναι ιστορικός. Εργάζεται στο Iνστιτούτο Ιστορικών Eρευνών του Eθνικού Iδρύματος Eρευνών. Έχει δημοσιεύσει βιβλία, μελέτες και άρθρα για τη μεσαιωνική και τη νεότερη ελληνική ιστορία.

Σχετικά Άρθρα

Αυτή η ιστοσελίδα χρησιμοποιεί cookies για να βελτιώσει την εμπειρία σας. Συνεχίζοντας την περιήγησή σας, δίνετε την συγκατάθεσή σας για την χρήση των cookies. Aποδοχή