Η ιστορική σημασία της Καταστροφής της Σμύρνης

by Times Newsroom 1
Share this
  • Τζορτζ Χόρτον*

Η καταστροφή της Σμύρνης από τους Τούρκους ήταν ένα γεγονός εξαιρετικά μεγάλης σημασίας για την ιστορία της Εκκλησίας. Την εποχή που γεννήθηκε ο Προφήτης Μωάμεθ, περί το 570 μ.Χ., ο χριστιανισμός είχε εξαπλωθεί πέρα από την Ευρώπη, σε όλες τις αρχαίες επαρχίες της Ασίας μέχρι την Κασπία Θάλασσα, σε μια μεγάλη λωρίδα της Συρίας και στη Βόρεια Αφρική μέχρι τον Ατλαντικό Ωκεανό.

Το 30 μ.Χ., σύμφωνα με τον ιστορικό της χριστιανικής Εκκλησίας Kurtz, οι πιστοί του χριστιανισμού δεν ξεπερνούσαν τα πεντακόσια άτομα σε ολόκληρο το κόσμο. Μέχρι το 100 μ.Χ., όμως, αυξήθηκαν σε πεντακόσιες χιλιάδες πιστούς και το 311 μ.Χ. έφθαναν πια τα τριάντα εκατομμύρια.

Η Μικρά Ασία και η Αφρική κατέχουν ξεχωριστή θέση στην εκκλησιαστική ιστορία, επειδή με αυτούς τους τόπους έχουν συνδέσει το όνομά τους πολλοί πατέρες της Εκκλησίας και μάρτυρες, όπως ο Πολύκαρπος της Σμύρνης, ο Τερτυλλιανός της Καρχηδόνας, ο Κλήμης ο Αλεξανδρεύς, ο Χρυσόστομος της Αντιοχείας, ο Ωριγένης της Τύρου, ο Κυπριανός της Καρχηδόνας και ένα ολόκληρο τάμα αγίων ανδρών. Ο Άγιος Παύλος, εξάλλου, είχε γεννηθεί στην Ταρσό της Κιλικίας.

Κατά τον όγδοο αιώνα ο Τιμόθεος έστειλε μια ομάδα ιεραποστόλων στα ενδότερα της Μεσοποταμίας. Στόχος του ήταν να προσηλυτίσει τους Τατάρους, που είχαν εξαπλωθεί πέρα από την Κασπία και έφθαναν μέχρι την Κίνα. Ήθελε να εξαπλώσει τη γνώση του σ’ αυτούς τους άγριους τόπους. Επισημαίνω ακόμα ότι στη Μικρά Ασία βρίσκονταν και οι Εφτά Εκκλησίες της Αποκάλυψης. Το γεγονός ότι η Σμύρνη ήταν η τελευταία από αυτές και κρατούσε αναμμένο το λύχνο της μέχρι το 1922 δίνει ακόμα μεγαλύτερη σημασία στην καταστροφή της από του Τούρκους.

Στόχος του αυτοκράτορα Κωνσταντίνου, όταν έχτιζε την πρωτεύουσά του, ήταν να οικοδομήσει μια πόλη σαφώς χριστιανική, που θα αποτελούσε τη μητρόπολη της χριστιανοσύνης. Ακόμα και σήμερα παραμένει αξέχαστη αυτή η πόλη, η ξακουστή για τη μεγαλοπρέπειά της, την πνευματική της καλλιέργεια, τις τέχνες, τον πολιτισμό, τον πλούτο και τη δύναμή της. Η φήμη της την ήθελε κέντρο έρευνας, μάθησης αλλά και ευσέβειας. Μπροστά στους άρχοντες και στις αρχόντισσες του Βυζαντίου, οι ιππότες και οι μαρκησίες της Δυτικής Ευρώπης έμοιαζαν χοντροκομμένοι χωριάτες και φτηνά αντίγραφα.

Η Άλωση της Πόλης από τους Σταυροφόρους το 1204 - Ορθοδοξία News ...

Η Κωνσταντινούπολη δεν έχασε την αρχοντιά της ακόμα κι όταν τη λεηλάτησαν οι Λατίνοι σταυροφόροι, αφήνοντάς τη μισοερειπωμένη. Από τη συμφορά αυτή το Βυζάντιο δεν μπόρεσε ποτέ να συνέλθει. Σ’ αυτή την κατάσταση το βρήκαν οι Τούρκοι όταν τελικά άπλωσαν το χέρι τους επάνω του, σκορπίζοντας τους χριστιανούς στη Δύση για να αναγεννήσουν την Ευρώπη. Η Αναγέννηση, αυτό το θαυμάσιο ξύπνημα από το λήθαργο και τα σκοτάδια του Μεσαίωνα, ήταν σε μεγάλο βαθμό αποτέλεσμα των γνώσεων που έφεραν στην Ευρώπη οι λόγιοι της Κωνσταντινούπολης, όταν δραπέτευσαν από εκεί για να γλιτώσουν. Οι λόγιοι αυτοί κρατούσαν αναμμένο το λύχνο του κλασικού πολιτισμού όσους αιώνες στην Ευρώπη βασίλευε ο σκοταδισμός και η άγνοια.

Αν είχε γλιτώσει η Κωνσταντινούπολη και το χριστιανικό στοιχείο του Βυζαντίου, οι συνέπειες στην εξέλιξη του πολιτισμού θα ήταν ανυπολόγιστες. Τι θαυμαστή ελληνική πόλη θα ήταν σήμερα η Κωνσταντινούπολη αν είχε παραμείνει ελληνική με τις κλασικές παραδόσεις της και τους τεράστιους θησαυρούς του αρχαίου πολιτισμού! Ήταν μια πόλη που ξεπερνούσε στην ακμή της ακόμα και το σημερινό Παρίσι, πλαγιασμένη σαν πανέμορφη αρχοντοπούλα στο πλευρό του Βοσπόρου, ξακουστή ώς τα πέρατα της γης για το εμπόριό της, τα σχολεία της, τις επιστήμες που είχε αναπτύξει και για όλες τις χάρες του χριστιανικού πολιτισμού.

Σαν σήμερα 29 Μαΐου 1453 έγινε η Άλωση της Κωνσταντινούπολης

Να τι λέει και ο Sir Edwin Pears στη γνωστή του ιστορία:

Η Νέα Ρώμη του Αυγούστου Κωνσταντίνου έπεσε στα χέρια μιας ορδής τυχοδιωκτών από την ανατολή. Ήταν Τουρανοί στην καταγωγή και νοθογενείς εξαιτίας των πολυγαμιών τους συνηθειών. Επρόκειτο για τη μεγαλύτερη νίκη της Ασίας κατά της Ευρώπης. Για πολλές δεκαετίες μετά την άλωση κοντέψαμε να πιστέψουμε ότι η Ανατολή θα τα κατάφερνε τελικά να καταστρέψει τους καρπούς του Μαραθώνα”.

Ο ίδιος συγγραφέας γράφει και τα εξής:

Το ριζικό της Κωνσταντινούπολης κάτω από την κυριαρχία των νέων ηγεμόνων της ήταν να καταντήσει η πιο έκφυλη πρωτεύουσα της Ευρώπης. Πραγματικά, η αλλοτινή Βασιλεύουσα δεν μπόρεσε στο εξής να συνεισφέρει το παραμικρό στην ιστορία της ανθρώπινης φυλής. Ανύπαρκτη τέχνη, ανύπαρκτη λογοτεχνία, ανύπαρκτη ακόμα και η χειροτεχνία της. Μετά το 1453 δε δημιούργησε τίποτα που να αξίζει τον κόπο να μείνει στην ιστορία. Η αιχμαλωσία της ήταν μεγάλη δυστυχία για όλους τους υπηκόους της και δεν υπήρξε το παραμικρό αντισταθμιστικό όφελος που να απαλύνει κάπως την πολιτισμική συμφορά που τους βρήκε. Η άθλια διοίκηση έφερε τη φτώχεια σε όλη την αυτοκρατορία. Η νέα εξουσία άφησε ακαλλιέργητες τεράστιες εκτάσεις, αδιαφόρησε για το μαρασμό και την εξαφάνιση όλων των οικονομικών δραστηριοτήτων, σφάλισε τα ορυχεία , ουσιαστικά κατάργησε το εμπόριο και άφησε τον πληθυσμό της να αργοπεθαίνει. Το πιο πλούσιο κράτος της Ευρώπης έγινε το φτωχότερο. Η πιο πολιτισμένη αυτοκρατορία έγινε η πιο βάρβαρη. Οι κατακτημένοι λαοί και οι θρησκείες τους αποδυναμώθηκαν και έσπασε το ηθικό τους. Θίχτηκαν τόσο τα οικονομικά όσο και τα πνευματικά τους συμφέροντα. Οι χριστιανοί αποκαρδιώθηκαν και δεν ξαναβρήκαν το κουράγιο που είχαν άλλοτε”.

Η κατάσταση αυτή δεν άλλαξε σε τίποτα από το 1453 μέχρι σήμερα. Τώρα πια, όμως, οι Τούρκοι κατάφεραν να δώσουν το τελειωτικό χτύπημα στους χριστιανούς της αυτοκρατορίας τους. Ο Τούρκος δεν άλλαξε νοοτροπία ή μεθόδους στα πεντακόσια χρόνια που πέρασαν από τότε. Όλες οι αποτροπιαστικές σκηνές που περιγράφει ο Pears ότι επακολούθησαν μετά την άλωση της μητρόπολης του χριστιανισμού (σφαγές, βιασμοί και λεηλασίες) επαναλήφθηκαν και στη Σμύρνη. Τώρα μάλιστα οι Τούρκοι είχαν εφεύρει και νέο βασανιστήριο: άφηναν τους ταλαίπωρους χριστιανούς να μαρτυράνε πεινασμένοι και διψασμένοι στην προκυμαία.

Από τότε που χάθηκε η Κωνσταντινούπολη, πήρε τη θέση της στην πρωτοκαθεδρία η Σμύρνη – η Σμύρνη των Άπιστων (Γκιαούρ Ισμίρ) όπως την έλεγαν οι Τούρκοι. Η πόλη αυτή έγινε το νέο προπύργιο της χριστιανοσύνης και του ελληνικού πολιτισμού στην Εγγύς Ανατολή. Είχε μεγάλες και αξιόλογες βιβλιοθήκες, λογίους και φημισμένα σχολεία. Οι Έλληνες και οι Αρμένιοι της Σμύρνης θα μπορούσαν ανά πάσα στιγμή να νιώσουν ασφαλείς -αρκεί να άλλαζαν πίστη. Εντούτοις, παρότι υπήρξαν και αποστάτες, σε γενικές γραμμές οι Σμυρνιοί δεν αλλαξοπίστησαν. Κράτησαν τη θρησκεία τους και υπέφεραν τα πάνδεινα.

Ο μοναδικός πολιτισμός που υπήρξε στην Τουρκία από την αποφράδα μέρα του 1453, ήταν αυτός που πρόσφεραν τα χριστιανικά απομεινάρια της γηραιάς Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Γι’ αυτόν το λόγο και είχε ιδιαίτερη σημασία το έργο των αμερικανικών και των άλλων ξένων ιεραποστολών. Βλέπετε, αρχικά πήγαν στην Τουρκία για να προσηλυτίσουν τους Τούρκους. Πολύ σύντομα ανακάλυψαν ότι αυτό ήταν αδύνατο και τότε βρήκαν την αληθινή τους αποστολή: την ενθάρρυνση των Ελλήνων και των Αρμενίων που είχαν απελπιστική ανάγκη να τονωθεί το θρησκευτικό τους συναίσθημα. Η ταχύτατη πρόοδος που σημειωνόταν τα τελευταία χρόνια στη γεωργία, τη βιοτεχνία, το εμπόριο και την παιδεία ανύψωνε το χριστιανικό στοιχείο στην Ανατολή και άρχισε να υφαίνει ξανά το κουρελιασμένο λάβαρο της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Στις Μεγάλες Δυνάμεις δόθηκε, έστω και με πεντακόσια χρόνια καθυστέρηση, η μεγάλη ευκαιρία να επανορθώσουν τα λάθη τους και την αδικία που είχε καταντήσει τζαμί την αγία σοφία. Αλλά η ευκαιρία χάθηκε.

*George Horton, Αναφορικά με την Τουρκία. Προξενικά ντοκουμέντα των ΗΠΑ. Μετάφραση από τα αγγλικά: Όλγα Μαύρου. Εκδόσεις Λιβάνη. Αθήνα 1992.

Portrait of George Horton.jpg

Ο Τζορτζ Χόρτον (George Horton, 11 Οκτωβρίου 1859 – 1942) ή στην εξελληνισμένη μορφή του Γεώργιος Χόρτον ήταν Αμερικανός διπλωμάτης, ποιητής και φιλέλληνας. Ο Χόρτον ήταν μέλος του διπλωματικού σώματος των ΗΠΑ, και υπηρέτησε σε διάφορες θέσεις ως πρόξενος, πρωταρχικά στην Ελλάδα, στα τέλη του 19ου αιώνα και στις αρχές του 20ού. Υπηρέτησε επίσης σε δύο διαφορετικές περιόδους και στη Σμύρνη, από 1911 μέχρι 1917 όταν οι ΗΠΑ άνοιξαν διπλωματικές σχέσεις με την Οθωμανική Αυτοκρατορία κατά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο και στη περίοδο 1919-1922 στη διάρκεια της ελληνικής «κατοχής» της Σμύρνης στη διάρκεια της Μικρασιατικής Εκστρατείας. Ο Τζορτζ Χόρτον γεννήθηκε στις 11 Οκτωβρίου του 1859 στο Φαίρβιλ (Fairville) ή Φαίρβιου (Fairview) της Νέας Υόρκης. Το 1909 παντρεύτηκε την Ελληνοαμερικανίδα Αικατερίνη Σακοπούλου (Catherine Sacopoulo).

Σήμερα ο Χόρτον είναι περισσότερο γνωστός για το βιβλίο του που αναφέρεται στα γεγονότα που οδήγησαν στην πυρκαγιά και καταστροφή της Σμύρνης, και σ΄ εκείνα που συνέβησαν κατά τη διάρκειά της, το 1922, στα οποία και υπήρξε αυτόπτης μάρτυς. Το βιβλίο εκδόθηκε το 1926 και ο τίτλος του «Η Μάστιγα της Ασίας» (The Blight of Asia) αναφέρεται σ’ αυτό που ο Χόρτον θεωρούσε αποτρόπαιη συμπεριφορά των Τούρκων, και κατ’ επέκταση, ολόκληρου του Ισλάμ.

Ο Χόρτον ήταν άνθρωπος των γραμμάτων. Υπήρξε εμβριθής μελετητής τόσο της ελληνικής, όσο και της λατινικής γλώσσας. Μετέφρασε ποιήματα της Σαπφούς στην αγγλική. Έγραψε έναν οδηγό για την ερμηνεία της Αγίας Γραφής. Έγραψε διάφορα μυθιστορήματα κι ήταν γνωστός δημοσιογράφος στο Σικάγο, μέλος της «αναγέννησης του Σικάγο».

Ο Χόρτον άρχισε τη σταδιοδρομία του ως δημοσιογράφος ασχολούμενος με τη φιλολογία, πρώτα ως φιλολογικός επιμελητής της εφημερίδας Chicago Times-Herald (1899-1901) και μετά ως διευθυντής σύνταξης της λογοτεχνικής συμπληρωματικής έκδοσης της εφημερίδας Chicago American (1901-1903). Ο Χόρτον ήταν επίσης επαγγελματίας διπλωμάτης και αγάπησε την Ελλάδα. Έγινε Αμερικανός πρόξενος στην Αθήνα το 1893, όπου προώθησε ενεργά την αναγέννηση των ολυμπιακών αγώνων και ενέπνευσε τη συμμετοχή της Αμερικάνικης ομάδας. Έγραψε ένα λυρικό «οδηγό για τον επισκέπτη των Αθηνών» και συνέθεσε μια στοχαστική περιγραφή της παραμονής του στην Αργολίδα. Ο Χόρτον υπηρέτησε δύο φορές ως Πρόξενος των ΗΠΑ στην Αθήνα, από το 1893-1898 και από το 1905-1906. Ήταν επίσης Πρόξενος των ΗΠΑ στη Θεσσαλονίκη μεταξύ 1910-1911.

Μετά υπηρέτησε ως Πρόξενος των ΗΠΑ στη Σμύρνη, μέχρι τη διακοπή των διπλωματικών σχέσεων των ΗΠΑ με την Οθωμανική αυτοκρατορία (1911-1917) κατά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Υπηρέτησε ξανά ως Πρόξενος στη Σμύρνη μετά τον πόλεμο (1919-1922) και παρέμεινε εκεί μέχρι που ξέσπασε η μεγάλη φωτιά της Σμύρνης στις 13 Σεπτεμβρίου του 1922 (ν.η.), περνώντας τις τελευταίες ώρες πριν την εκκένωση υπογράφοντας άδειες γι’ αυτούς που είχαν δικαίωμα στην προστασία των ΗΠΑ και σε μεταφορά στον Πειραιά. Με δική του μάλιστα παρέμβαση ζητήθηκε η διάθεση δύο αμερικανικών αντιτορπιλικών προς βοήθεια του ελληνογενούς στοιχείου. Επίσης επέτρεψε σε ελληνικά ατμόπλοια ιστιοφόρα και αλιευτικά υπό αμερικανική σημαία να προσεγγίσουν και σε άλλες περιοχές των μικρασιατικών παραλίων για τη διάσωση και μεταφορά των Μικρασιατών σε παρακείμενα ελληνικά νησιά. Η συμβολή του αυτή, υπό τις επικρατούσες τότε συνθήκες υπήρξε αναμφίβολα σπουδαία και μεγάλη.

Ο Δήμος Νέας Σμύρνης σε αναγνώριση αυτής του της προσφοράς ανήγειρε μνημείο με την προτομή του στο προ της “Εστίας Νέας Σμύρνης” πάρκο και υπάρχει ονοματοθετημένη οδός προς τιμήν του στην διπλανή συνοικία του Νέου Κόσμου. Σήμερα θυμόμαστε τον Χόρτον κυρίως για την αφήγησή του με τίτλο «Η κατάρα της Ασίας», που εκδόθηκε το 1926 και αναφέρει, μεταξύ ποικίλων άλλων θεμάτων, και τη μεγάλη φωτιά της Σμύρνης η οποία κατέστρεψε τη Σμύρνη, φωτιά που άρχισε στις 13 Σεπτεμβρίου 1922.

Σύμφωνα με τον James L. Marketos, ο Χόρτον ήθελε με το βιβλίο του να επισημάνει τέσσερα βασικά σημεία.

Πρώτα, ήθελε να δείξει με παραδείγματα ότι οι καταστροφές που έγιναν στη Σμύρνη ήταν απλά «η τελευταία πράξη σ’ ένα συνεπές πρόγραμμα εξόντωσης του Χριστιανισμού σε όλη την επικράτεια της παλιάς Βυζαντινής Αυτοκρατορίας».

Δεύτερον, ήθελε να αποδείξει ότι η φωτιά της Σμύρνης ξεκίνησε από στρατεύματα του τακτικού Τουρκικού Στρατού, με, όπως το θέτει ο ίδιος, «σταθερή πρόθεση, σύστημα, και προσοχή σε μικρές λεπτομέρειες».

Τρίτον, ήθελε να τονίσει ότι οι Σύμμαχοι του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου τοποθέτησαν με αναίσχυντο τρόπο τα ιδιοτελή πολιτικά και οικονομικά συμφέροντά τους υπεράνω της δυσάρεστης θέσης των πολιορκημένων χριστιανικών πληθυσμών της Μικράς Ασίας, επιτρέποντας έτσι να εκτυλιχθεί η Καταστροφή της Σμύρνης χωρίς καμιά αποτελεσματική αντίσταση, και, όπως είπε, «χωρίς ούτε καν μια λέξη διαμαρτυρίας από καμιά πολιτισμένη κυβέρνηση».

Και τέταρτο, ήθελε να εξηγήσει ότι οι ευλαβείς Δυτικοί Χριστιανοί αυταπατώνταν, αν σκέπτονταν ότι έκαναν ιεραποστολική πρόοδο στον μουσουλμανικό κόσμο.

Τον καιρό που εκδόθηκε το βιβλίο ο Χόρτον είχε παραιτηθεί από τη διπλωματική αποστολή του κι έγραφε ως ιδιώτης, παραθέτοντας τις παρατηρήσεις τις δικές του και των ανθρώπων που αναφέρει. Η αφήγησή του θεωρείται από κάποιους αμφιλεγόμενη, όπως και η ίδια η φωτιά.

Share this

Σχετικά Άρθρα

Αυτή η ιστοσελίδα χρησιμοποιεί cookies για να βελτιώσει την εμπειρία σας. Συνεχίζοντας την περιήγησή σας, δίνετε την συγκατάθεσή σας για την χρήση των cookies. Aποδοχή