Η μαγεία στον σύγχρονο πολιτισμό

Ένα οξυδερκές βιβλίο για την εικόνα της σημερινής ζωής, τη δημιουργία ψευδαίσθησης και αυταπάτης

by Times Newsroom

ΟΤΑΝ στον Φάουστους του Μάρλοου, ο Μεφιστοφελής καλεί την ωραία Ελένη της Τροίας, πράττει σύμφωνα με τον χαρακτήρα του. Η επιδεξιότητά του ως διαβόλου έγκειται στη δημιουργία της ψευδαίσθησης και της αυταπάτη;ς. Κατά τον χριστιανισμό μόνο ο Θεός ανασταίνει νεκρούς, σηκώνει τους κατάκοιτους και ξαναφέρνει τον άσωτοι υιό. Ο Θεός είναι αληθινός. Ο διάβολος είναι ένας ταχυδακτυλουργός που αλέθει τον άδειο αέρα. Κι αυτός όμως δημιουργεί εκ του μηδενός, αλλά φαντασίες, όχι πραγματικότητες.

Σήμερα η μαγεία, έχοντας ξεγλιστρήσει από την αγκαλιά της παραδοσιακής μεταφυσικής, έχει μπει στη χώρα της ψυχολογίας. Τούτη είναι η κύρια ιδέα που διατρέχει την εμπεριστατωμένη μελἐτη του Σάιμον Ντάρινγκ “Οι σύγχρονες σαγήνες: η πολιτισμική δύναμη της εγκόσμιας μαγείας” (Simon During, Modern Enchantments: The Cultural Power of Secular Magic. Harvard University Press, 352 σελ.) και οι εκφάνσεις της σε αυτόν τον κόσμο. Οι ψευδαισθήσεις όταν δεν είναι γεννήματα εξωτερικών ουσιών, θεωρούνται δημιουργήματα του νου, όνειρα, παραισθήσεις, φαντασιώσεις. Σήμερα είναι η ύλη που φτιάχνει τον λαϊκό πολιτισμό. Λέξεις δανεικές από τη μεσαιωνική μαγεία, όπως σαγήνη, γοητεία, λάμψη και θάμβος, επιζούν στο λεξιλόγιο των ΜΜΕ και των περιοδικών. Το παλιό, σκοτεινό τοπίο της μαγείας μπήκε στα σαλόνια και τις λεωφόρους. Τα παιδιά βρήκαν λεγεώνες φαντασμάτων στα οικογενειακά βίντεο, αλλά φαντάσματα του πραγματικού βλέπει και ο κόσμος όλος μέσα από τις τηλεοπτικές οθόνες.

Με αυτήν την αλλαγή της έννοιας της μαγείας, καθώς γράφει η Μαρίνα Ουόρνερ στη “Φαϊνάνσιαλ Τάιμς”, καταπιάνεται στο βιβλίο του ο Σάιμον Ντάρινγκ. Αλλαγή από υπερφυσικό κακό, σε υλική ψευδαίσθηση. Η ψευδαίσθηση βεβαίως ήταν και είναι όρος της τέχνης και ο συγγραφέας το δείχνει αυτό διασχίζοντας πάμπολλα γνωστικά πεδία που σε άλλους και μόνο με το όνομά τους –ιστορία των πόλεων, γερμανική ρομαντική φιλοσοφία, κριτική του σύγχρονου καταναλωτισμού κ.ά.– θα προκαλούσαν ζάλη. Ξεκινά με τα αιγυπτιακά ιερογλυφικά, αρχαιοελληνικά ξόρκια και μαγγανείες και παρακολουθεί τις μαγικές τέχνες ώς τον επιστημονικό διαφωτισμό του 17ου αιώνα, όταν πνευματικοί άνθρωποι σαν τον Φράνσις Μπέικον και τον ιησουίτη Ατανάσιους Κίρχερ, εξερευνούσαν τα μυστικά της μαγείας και τα θαύματα της φύσης.

Ποια είναι όμως τα όρια μεταξύ επιστήμης και μαγείας; Ούτε η επιστήμη μπορεί να το πει ούτε η μαγεία, μόνο το θρησκευτικό δόγμα. Όταν ο Ατανάσιους Κίρχερ πειραματιζόταν με τον μαγικό φανό στη Ρώμη και δημιουργούσε οπτασίες με καπνό και κάτοπτρα, υποστήριζε ότι έκανε επιστήμη, “φυσική μαγεία’’. Μολονότι το πεδίο της έρευνας στη μαγεία έχει κάπως νομιμοποιηθεί λόγω των δεσμών της με την επιστήμη, δεσμούς που δεν αναγνώριζε το χριστιανικό δόγμα, όμως η θέση του παραμένει αμφιλεγόμενη. Επειδή και το ψεύδος είναι δισυπόστατο, υπάρχει στη φαντασία αλλά δεν υπάρχει στην πραγματικότητα. Όλοι οι θαυματοποιοί, μάγοι και ερευνητές, μάντεις, προφήτες, χαρτορίχτρες, κατασκευαστές παιχνιδιών, δημιουργοί και λύτες μυστηρίων πατούν με το ένα πόδι στα σύννεφα και με το άλλο στη γη – αυτή είναι η αμφιλεγόμενη πραγματικότητά τους. Επισημαίνοντας τη συνέχεια μεταξύ του υψηλού και του κατώτερου πολιτισμού, ο συγγραφέας φτάνει και στον 20ό αιώνα και συζητεί τις σχέσεις μεταξύ των απόκρυφων τεχνών και της αβάν γκαρντ, της καλλιτεχνικής πρωτοπορίας: δυο μορφών της κυρίως, του δανδή του υπερρεαλισμού Ρεμόν Ρουσέλ και του ιδρυτή του “Είναι έργο τέχνης γιατί έτσι το βαφτίζω” Μαρσέλ Ντισάν. Ο Ντισάν ξεπροβάλλει ως ο μεγάλος μάγος, που μεταμορφώνει τα κοινά αντικείμενα σε έργα τέχνης, απλώς έτσι ονομάζοντάς τα.

“Τα όνειρα είναι παιχνίδια” λέει ο Αντονίνος στο “Χειμωνιάτικο παραμύθι”. Ο Σαίξπηρ, τόσους αιώνες πριν από το βίντεο, διέβλεπε τη σχέση μεταξύ των παιχνιδιών και του μαγικού φανού. Επινοήσεις και κατασκευές όλων των ειδών, το καλειδοσκόπιο, ο προβολέας, το στερεοσκόπιο, οι πολυγωνικοί καθρέφτες, σηματοδοτούν την ιστορία των σύγχρονων μύθων, πολύ πριν από την εφεύρεση του κινηματογράφου που έφερε την επανάσταση στη σχέση πραγματικότητας και αναπαράστασης. Από αυτήν την πληθώρα μάγων και μαγειών, ανακύπτουν ορισμένα θέματα που αφορούν άμεσα τη σύγχρονη ζωή: ένα είναι ότι η εγκόσμια μαγεία δεν διαφέρει μόνο από τις απόκρυφες επιστήμες, αλλά είναι και εντελώς αντίθετη στην πίστη του αποκρυφισμού για την ύπαρξη άλλων κόσμων. Ξακουστοί θαυματοποιοί σαν τον Χουντίνι ή τον Άγγλο Χάρι Πράις ήσαν κυνηγοί φαντασμάτων που τα καταδίωκαν για να τα γυρίσουν πίσω στον άλλο κόσμο απ’ όπου προήλθαν. Άλλα θέματα σχετίζονται με αυτά που έχουν οι επικριτές του πολιτισμού του οικουμενικού θεάματος: ότι δηλαδή πίσω από τις αστικές απολαύσεις, κρύβεται η εικονική πραγματικότητα της ευδαιμονίας –η ανώτερη μορφή απάτης– και πιο πίσω, η μαζική πλύση εγκεφάλου. Ο συγγραφέας υπαινίσσεται ότι υπάρχει σχέση μεταξύ της σύγχρονης εγκόσμιας μαγείας και του απολυταρχισμού, έτσι οι μαγικές τέχνες επιστρέφουν απειλητικά για το σύνολο των πολιτών και για τον καθένα τους ξεχωριστά. Η δημιουργία των σύγχρονων ουτοπιών κρύβει και μεγάλη δόση εκμάγευσης των μαζών. Η ιδέα της εγκόσμιας, σύγχρονης μαγείας θίγει και φιλοσοφικά προβλήματα, όπως την ύπαρξη μιας υπερβατικής διάστασης. Η εκσυγχρονισμένη μαγεία βεβαίως δεν είναι διόλου μαγεία κατά την παλιά έννοια. Πού πήγε εκείνη; Και μπορεί να ανακληθεί; Ο κόσμος, δηλαδή οι καταναλωτές δείχνουν όλο και μεγαλύτερη επιθυμία, κρίνοντας από την άνθηση που γνωρίζουν τις τελευταίες δεκαετίες οι διάφορες σέχτες, λατρείες, πίστεις σε φτηνές μεταφυσικές.

Μύθοι και ζωή

Αυτά είναι θέματα που για να τα κατανοήσει κανείς χρειάζεται να γνωρίζει το βάθος τους, τις ρίζες τους είτε στην Αναγέννηση είτε σε μιας μορφής Σπινοζισμό. Φυσικά δεν μπορεί να τα γνωρίζει κι έγκειται στον συγγραφέα να τον καθοδηγήσει με σοβαρότητα και αξιοπρέπεια μέσα από τα δύσβατα εδάφη. Κι αυτό κάνει γιατί πρώτα διαπνέεται ο ίδιος από γνήσια περιέργεια και ειλικρινή ανάγκη να καταλάβει τον τρόπο που ζούμε σήμερα στις δυτικές κοινωνίες της ευμάρειας. Το βιβλίο του είναι μια προσθήκη στην ομάδα εκείνη των βιβλίων που έχουν εμφανισθεί τα τελευταία χρόνια και τα οποία επισημαίνουν τον κίνδυνο της σύγχυσης της πραγματικότητας με τη φαντασία, της αλήθειας με το ψέμα, της τηλεοπτικής εικόνας με τη ζωή και των ιδανικών με το χρήμα και την εξουσία.

Financial Times

Σχετικά Άρθρα

Αυτή η ιστοσελίδα χρησιμοποιεί cookies για να βελτιώσει την εμπειρία σας. Συνεχίζοντας την περιήγησή σας, δίνετε την συγκατάθεσή σας για την χρήση των cookies. Aποδοχή