Η παράξενη σχέση «αιτίου – αποτελέσματος»

by Νίκος Τσούλιας

Winter tree line – Nunhead

  • Γράφει ο ΝΙΚΟΣ ΤΣΟΥΛΙΑΣ

Δύο είναι οι βασικές κατευθύνσεις του στοχασμού μας, μια να δημιουργεί, να φαντασιώνεται και να ονειρεύεται και μια να ερμηνεύει και να επανερμηνεύει τα γεγονότα και τα πράγματα. Θέλει η σκέψη μας να δίνει πάντα εξηγήσεις, να έχει όσο το δυνατόν την καλύτερη κατανόηση της πραγματικότητας, για να μπορούμε να «στεκόμαστε» στον κόσμο και να διαπλάθουμε τη ζωή μας με τον πιο αυθεντικό τρόπο.

Από τη στιγμή που συνειδητοποιούμε την ύπαρξή μας και επιθυμούμε διαρκώς να «τοποθετούμε» τον εαυτό μας στην καλύτερη δυνατή θέση μέσα στην κοινωνία και καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής μας είτε συνειδητά είτε όχι, η πιο ουσιαστική αγωνία μας είναι να εξηγούμε τα πάντα, γεγονότα και πράγματα και κυρίως τον εαυτό μας. Και δεν είναι ταυτολογία κάτι τέτοιο, αφού η αυτογνωσία παραμένει το μεγάλο ζητούμενο για κάθε άνθρωπο, που εμφανίζεται στην επιφάνεια του πλανήτη μας.

Αλλά και οι θεσμικές λειτουργίες της κοινωνίας και οι πολιτισμικές μας εκφράσεις εκεί αποβλέπουν σε μεγάλο βαθμό, στη διαρκή εξήγηση, στην αναζήτηση των αιτίων. Η εκπαίδευση, η παιδεία, η επιστήμη, η τέχνη κλπ εκεί αποσκοπούν, να κατανοούν την πραγματικότητα, για να μπορεί ο άνθρωπος να γράφει την ιστορία με τους καλύτερους όρους. «Καλύτερα να μπορώ να ερμηνεύσω ένα γεγονός παρά να είμαι βασιλιάς στους Πέρσες», έλεγε πολύ παραστατικά ένας αρχαίος φιλόσοφός μας θέλοντας να καταδείξει την ακτινοβολία της ερμηνείας των πραγμάτων.

Η σχέση αιτίου – αποτελέσματος είναι λοιπόν η βάση του ορθολογισμού μας και είναι πάντα ζητούμενο στο αξιερώτητο και στην κουλτούρα της διαρκούς αναζήτησης του ανθρώπου. Από εδώ άλλωστε αναδύθηκε η λογική του μακρινού προγόνου μας μέσα από χίλια μύρια κύματα αντιξοοτήτων και προκλήσεων. Αλλά δεν είναι πάντα εύκολος ο φωτισμός μεταξύ αιτίου και αποτελέσματος και απαιτεί ισχυρό στοχασμό, κριτική και δημιουργική σκέψη, κραταιό ορθολογισμό και ελευθερία πνεύματος. Συχνά δεν αρκούν οι γνώσεις μας, ενώ καιροφυλακτούν πάντα οι δογματισμοί και οι προκαταλήψεις μας που αιχμαλωτίζουν την ορθοκρισία μας. Και το πιο φοβερό είναι ότι ή δεν συνειδητοποιούμε τον περιορισμό και την αιχμαλωσία της σκέψης μας από τους δογματισμούς και τις προκαταλήψεις ή αν το συνειδητοποιούμε, δεν αποδεχόμαστε την ομηρία μας!

Η ερμηνεία της πραγματικότητας δεν γίνεται από θέση μακρινού παρατηρητή, αλλά μέσα από τη δράση του ίδιου του ανθρώπου. Χωρίς τη διαρκή και ορθολογική ερμηνεία δεν μπορούμε να έχουμε δημιουργικότητα και να επηρεάζουμε τα ζητήματα που μας αφορούν. Έχουμε συνηθίσει να ερμηνεύουμε με ρηχό τρόπο την πραγματικότητα και μάλιστα με τη μορφή «1 προς 1», όπως λέμε στα μαθηματικά δηλαδή ένα αίτιο παράγει ένα αποτέλεσμα. Ο τρόπος σκέψης στη σχέση αιτίου – αποτελέσματος είναι παγιδευμένος από απλοϊκά σχήματα. «Πέφτει το ποτήρι κάτω και γι’ αυτό έσπασε. Χτύπησα στο πόδι, γι’ αυτό πονάω». Έχουμε την τάση να ερμηνεύουμε με παιδικό τρόπο τα γεγονότα, ένα αίτιο και αυτό το αίτιο που δρα τώρα!

Ο καπνιστής δεν συνειδητοποιεί τη ζημιά που κάνει στον εαυτό του, γιατί αυτή έχει σωρευτικό χαρακτήρα και δεν εμφανίζεται τη στιγμή του καπνίσματος. Άρα πρώτο ζήτημα είναι να βλέπουμε τη δράση του αιτίου στη ροή του χρόνου. Μια ασθένεια συνήθως οφείλεται σε πολλούς παράγοντες: βιολογικούς, ψυχικούς, κοινωνικούς, πολιτισμικούς, τρόπο ζωής, μικροοργανισμούς. Κι όμως κάθε φορά θέλουμε ένα και μόνο αίτιο. Μπορεί πράγματι σε κάποιες περιπτώσεις το ένα αίτιο να είναι καθοριστικό αλλά θέλουμε να παραλείπουμε ότι αν δεν υπήρχαν άλλοι παράγοντες, το καθοριστικό αίτιο δεν θα είχε καμιά επιρροή! Δεύτερο ζήτημα, δύσκολα θα βρούμε κάποιο γεγονός που έχει μονοπαραγοντική προέλευση και αιτία.

Η κρίση στη χώρα μας δεν είναι συμβάν του 2009. Προϋπήρχε τα προηγούμενα χρόνια. Υπονόμευε διαρκώς την κοινωνική μας και την εθνική μας πορεία αλλά ή δεν το βλέπαμε ή δεν θέλαμε να το δούμε ή δεν θέλαμε να το αντιμετωπίσουμε. Κι όμως προστρέξαμε με τον πιο αγελαίο τρόπο στην λαϊκίστικη αιτιολόγηση της μορφής «αυτός φταίει»! Και ησυχάσαμε που βρήκαμε τον υπαίτιο!! Αλλά δεν ήταν καθόλου έτσι τα πράγματα. Τρίτο ζήτημα, τα γεγονότα έχουν πολλούς συντελεστές δημιουργίας τους αλλά και ριζώματα στο χρόνο.

Στη ζωή μας παίρνουμε συνεχώς αποφάσεις, μικρές ή μεγάλες, στο επαγγελματικό πεδίο, στο κοινωνικό, στο οικογενειακό, στο προσωπικό κλπ. Όταν αποτυγχάνουμε, αναζητούμε συνήθως τα αίτια αλλού έξω από τον εαυτό μας: στην ατυχία, στο υπερπέραν, στους γείτονες, στη ζήλια των άλλων κλπ κλπ. (Φυσικά όταν πηγαίνουμε καλά, τότε είναι η δική μας προσωπικότητα και μόνο που διαμορφώνει την καλή εξέλιξη των πραγμάτων). Δεν αναρωτιόμαστε σε έναν απλό στοχασμό: ότι αν δεν επηρεάζουμε εμείς τη ζωή μας, τότε είμαστε έρμαια του «πεπρωμένου» και εμείς απλώς υπάρχουμε! Τέταρτο ζήτημα, στα πράγματα και στις υποθέσεις που μας αφορούν είναι συνήθως και ο εαυτός μας μέσα.

Συμπερασματικά και πάντα κατά την ταπεινή μου γνώμη, η ζωή και ο κόσμος δεν είναι μονοσήμαντη συνάρτηση. Έχουν άπειρες πτυχώσεις λειτουργίας και έκφρασης, οι οποίες συνδυάζονται με πολλαπλές σχέσεις. Και αν η επιστήμη και η τέχνη αλλάζουν τον κόσμο, μεταπλάθουν διαρκώς την πραγματικότητα και κάνουν θαύματα, οφείλεται ακριβώς στον τρόπο παραγωγής της γνώσης και της εξήγησης, που επιδιώκει να ερμηνεύει πίσω από τα φαινόμενα και να αναζητά και τα αίτια των αιτίων μέχρι και τα αρχικά και έσχατα σημεία, το μηδέν και το άπειρο…

terminusantequem: “Henri de Toulouse-Lautrec (French, 1864-1901), The Card Players, 1893. Oil on cardboard ”

Henri de Toulouse-Lautrec (French, 1864-1901), The Card Players, 1893.

anthologio.wordpress.com

The following two tabs change content below.
Νίκος Τσούλιας
Ο Νίκος Τσούλιας κατάγεται από την Αυγή Αμαλιάδας. Είναι εκπαιδευτικός στο 3ο Γενικό Λύκειο Ζωγράφου. Έχει εκλεγεί πρόεδρος της ΟΛΜΕ τέσσερις φορές (1996 – 2003) και έχει εκπονήσει διδακτορική διατριβή στην Ειδική Αγωγή. Έχει εκδώσει δύο βιβλία εκπαιδευτικού περιεχομένου τα: “Σε πρώτο πρόσωπο” και “Παιδείας εγκώμιον“. Έχει συνεργαστεί με τις εφημερίδες «Μεσημβρινή» (1980 – 1986) και «Εξόρμηση» (1988 – 1996).Τα τελευταία χρόνια αρθρογραφεί σε εκπαιδευτικά περιοδικά, στην εφημερίδα “Το Άρθρο” και στις εφημερίδες της Ηλείας, “Η Αυγή” και “Η Ενημέρωση”.

Σχετικά Άρθρα

Αυτή η ιστοσελίδα χρησιμοποιεί cookies για να βελτιώσει την εμπειρία σας. Συνεχίζοντας την περιήγησή σας, δίνετε την συγκατάθεσή σας για την χρήση των cookies. Aποδοχή