John Robertson: Διαφωτισμός, Μια συνοπτική εισαγωγή

by Times Newsroom 1
Share this

Reading Voltaire’s tragedy… UNSPECIFIED – CIRCA 2002: Reading Voltaire’s tragedy L’Orphelin de la Chine at Madame Geoffrin’s salon, painted in 1812 …

John Robertson

ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟΣ, Μια συνοπτική εισαγωγή

Πρόλογος: Πασχάλης Μ. Κιτρομηλίδης

Εκδόσεις Επίκεντρο

ISBN: 9789604587827
Τιμή: 10,00 €
Σελίδες: 224

«Μια πλούσια περιγραφή των πολλών πηγών του Διαφωτισμού, των πολλών συστατικών του στοιχείων και της πολλαπλότητας των νοημάτων του» J. G. A. Pocock, Επίτιμος Διδάκτωρ, Johns Hopkins University

Κατά τον 18ο αιώνα το πνευματικό κίνημα που είναι γνωστό ως Διαφωτισμός σάρωσε την Ευρώπη. Αμφισβητώντας την παραδοσιακή αρχή, επιδίωξε τη διεύρυνση της ανθρώπινης γνώσης και την πρόοδο της κοινωνίας. Σήμερα, ο Διαφωτισμός είναι εξίσου επίμαχος, καθώς επαινείται από κάποιους ως η έμπνευση για τη δέσμευσή μας στην ελευθερία και την ανεκτικότητα, ενώ από άλλους θεωρείται υπεύθυνος για τα κακά της νεωτερικότητας.

Professor John Robertson

Σε αυτή την συνοπτική εισαγωγή ο John Robertson παρουσιάζει την ιστορία του Διαφωτισμού και τις βασικές του ιδέες. Αναγνωρίζοντας τα σημαντικά πνευματικά του επιτεύγματα, ο Robertson εξετάζει τους πολλούς τρόπους με τους οποίους οι στοχαστές του Διαφωτισμού συνειδητά επιδίωξαν να προωθήσουν τον στόχο της ανθρώπινης βελτίωσης, προωθώντας την καλύτερη κατανόηση της θρησκείας, των καλών τρόπων συμπεριφοράς, της οικονομικής βελτίωσης και της υποταγής της κυβέρνησης στην κοινή γνώμη.

Σε ένα πραγματικά εντυπωσιακό για την περιεκτικότητα και την πληρότητά του κείμενο, το βιβλίο αυτό προσφέρει μια ιδεώδη εισαγωγή σε ένα μεγάλο θέμα της ευρωπαϊκής παιδείας.

Όπως χαρακτηριστικά αναφέρει ο Πασχάλης Μ. Κιτρομηλίδης, «η γνωριμία με την ουσία και την ιστορικότητα του Διαφωτισμού όπως αναδύεται από τις σελίδες του Robertson προσφέρει ένα μάθημα αυτογνωσίας στον κόσμο της νεωτερικότητας. Σε μια εποχή που στη χώρα μας, μέσα σε όλα τα άλλα παράδοξα που συμβαίνουν γύρω μας, και η μελέτη του Διαφωτισμού φαίνεται να περνά στα χέρια των εχθρών των αξιών της νεωτερικότητας και της ελευθερίας που εκείνος αντιπροσωπεύει, καλό και χρήσιμο θα ήταν να διαβαστεί προσεκτικά το βιβλίο του John Robertson.»

Το βιβλίο αυτό εντάσσεται στη σειρά των «συνοπτικών εισαγωγών» του εκδοτικού οίκου του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης, που αποτελεί μια εξαιρετική συλλογή συνοπτικών ανασκοπήσεων κεντρικών ζητημάτων σε ολόκληρο το φάσμα του επιστητού και ήδη αριθμεί περισσότερους από δύο εκατοντάδες τίτλους.

Ο ΠΡΟΛΟΓΟΣ

  • Πασχάλης Μ. Κιτρομηλίδης
  • Περί Διαφωτισμού

Η σειρά των «συνοπτικών εισαγωγών» του εκδοτικού οίκου του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης αριθμεί ήδη περισσότερους από δύο εκατοντάδες τίτλους και αποτελεί μια εξαιρετική συλλογή συνοπτικών ανασκοπήσεων κεντρικών ζητημάτων σε ολόκληρο το φάσμα του επιστητού, που αποβλέπουν να θεραπεύσουν τα μεγάλα χάσματα στη γενική παιδεία που διακρίνουν τις νεότερες ιδίως γενιές στην εποχή μας. Στη σειρά έρχεται τώρα να προστεθεί η πραγματικά εξαιρετική μονογραφία του John Robertson για τον Διαφωτισμό. Πρόκειται για κείμενο πραγματικά εντυπωσιακό για την περιεκτικότητα και την πληρότητά του, που παρά τη συντομία του δεν είναι απλουστευτικό ούτε σχηματικό στην
παρουσίαση του θέματος. Πυκνό αλλά καθόλου δυσνόητο, το κείμενο του John Robertson προσφέρει μια ιδεώδη εισαγωγή σε ένα μεγάλο θέμα της ευρωπαϊκής παιδείας. Η γνωριμία με την ουσία και την ιστορικότητα του Διαφωτισμού όπως αναδύεται από τις σελίδες του Robertson προσφέρει ένα μάθημα αυτογνωσίας στον κόσμο της νεωτερικότητας.

Το θέμα παρουσιάζεται σε πέντε ενότητες που αναφέρονται στους ορισμούς και την ανέλιξη των σπουδών περί
Διαφωτισμού˙ στην κριτική μελέτη του θρησκευτικού φαινομένου από την οποία αναδύθηκε ο Διαφωτισμός ως
πνευματική στάση˙ στη μέριμνα των στοχαστών του Διαφωτισμού για τη βελτίωση της ανθρωπότητας˙ στη διαφώτιση της κοινής γνώμης, και τέλος στην αντιμετώπιση του Διαφωτισμού στον φιλοσοφικό στοχασμό και στην ιστοριογραφία της νεωτερικότητας.

Το φάσμα των θεμάτων που ανακύπτουν στην επισκόπηση που επιχειρεί ο συγγραφέας με εγκυρότητα και εντυπωσιακή γνώση των πηγών, δεν μπορεί να παρουσιαστεί με επάρκεια εδώ. Θα περιοριστώ στην επισήμανση ορισμένων από τις πιο πρωτότυπες πτυχές της θεματολογίας του.

Μας υπενθυμίζει πολύ εύστοχα ο συγγραφέας ότι οι απαρχές του Διαφωτισμού μπορούν να ανιχνευθούν στην ιστορική κριτική τόσο της φυσικής όσο και της εξ αποκαλύψεως θρησκείας κατά τον 17ο αιώνα. Πάνω σ’ αυτό το θεμέλιο οικοδομήθηκε η πολύπλευρη σχέση του νέου ορθολογισμού με το θρησκευτικό φαινόμενο, είτε η σχέση αυτή πήρε τη μορφή της ριζικής αμφισβήτησης των συμβατικών θρησκευτικών πεποιθήσεων όπως, για παράδειγμα, στην πρωτοποριακή περίπτωση του Σπινόζα και άλλων που τον ακολούθησαν, είτε εκδηλώθηκε ως επιχειρηματολογία υπέρ της ανοχής των θρησκευτικών πεποιθήσεων ως θεμελιώδες και απαράγραπτο δικαίωμα του ατόμου, είτε ως σοβαρός προβληματισμός επί της αλληλεπίδρασης του ιερού και του πολιτικού στοιχείου.

Μέσα στην πολυφωνία των σχετικών απόψεων ξεχωρίζει βέβαια η φωνή του Ναπολιτάνου φιλοσόφου Giambattista Vico, ο οποίος τελείως προδρομικά δοκίμασε να επεξεργαστεί μια άλλη σχέση θρησκείας και κοινωνίας, συνδέοντας μια αντίληψη της «πολιτικής θεολογίας» που μελετά την εκδίπλωση της θείας πρόνοιας στην ιστορία με το αίτημα της αυτονόμησης της κοινωνίας τόσο από τη σφαίρα της φύσης όσο και από τη σφαίρα της θείας χάριτος.

Πολύ σημαντική είναι και η παρουσίαση του οικονομικού προβληματισμού που αναπτύχθηκε στους κόλπους του
Διαφωτισμού ιδίως σε σχέση με το ποιος παραγωγικός τομέας, η γεωργία ή το εμπόριο, θα μπορούσε να συμβάλλει
αποτελεσματικότερα στη βελτίωση των προοπτικών της ανθρωπότητας προς την κατεύθυνση της ανάπτυξης και της ευημερίας. Επί της αρχικής Φυσιοκρατικής επιχειρηματολογίας υπέρ της γεωργίας κατίσχυσε τελικά η θεωρία του
David Hume και ιδίως του ιδρυτή της πολιτικής οικονομίας Adam Smith υπέρ του εμπορίου ως της οικονομικής εκδήλωσης της νεωτερικότητας η οποία εγγυάται τόσο την ανάπτυξη του πλούτου όσο και τη βελτίωση της θέσης των
μη προνομιούχων μελών της κοινωνίας και την ελευθερία.

Ο συγγραφέας στρέφει επίσης την προσοχή του στην έννοια της «δημόσιας σφαίρας» και στη σημασία της ως πρίσματος για την ιστορική κατανόηση της σχέσης του Διαφωτισμού με την κοινωνία. Η δημόσια σφαίρα ως χώρος δράσης ανεξάρτητων σκεπτόμενων ατόμων διαμορφώθηκε με την εμφάνιση θεσμών κοινωνικότητας έξω από τον έλεγχο των κυβερνήσεων και των μοναρχικών αυλών. Τέτοιοι θεσμοί κοινωνικότητας υπήρξαν τα καφενεία, οι τεκτονικές στοές, τα φιλολογικά σαλόνια και οι κινήσεις θρησκευτικής διαφωνίας.

Με αυτούς τους θεσμούς και την ενίσχυση της έντυπης έκφρασης διαμορφώθηκαν οι μηχανισμοί ωρίμανσης και διάδοσης των ιδεών του Διαφωτισμού που τελικά λειτούργησαν με ποικίλους και αντιφατικούς τρόπους κατά την εποχή των Επαναστάσεων του τέλους του 18ου αιώνα.

Μερικές από τις πιο ενδιαφέρουσες σελίδες του βιβλίου αναφέρονται στη σχέση Διαφωτισμού και επανάστασης. Σε μια εποχή που στη χώρα μας, μέσα σε όλα τα άλλα παράδοξα που συμβαίνουν γύρω μας, και η μελέτη του Διαφωτισμού φαίνεται να περνά στα χέρια των εχθρών των αξιών της νεωτερικότητας και της ελευθερίας που εκείνος αντιπροσωπεύει, καλό και χρήσιμο θα ήταν να διαβαστεί προσεκτικά το βιβλίο του John Robertson.

Share this

Σχετικά Άρθρα

Αυτή η ιστοσελίδα χρησιμοποιεί cookies για να βελτιώσει την εμπειρία σας. Συνεχίζοντας την περιήγησή σας, δίνετε την συγκατάθεσή σας για την χρήση των cookies. Aποδοχή