“Και συ τον ύμνον δέξου” | Προσβάσεις στον κόσμο του Ανδρέα Κάλβου

Η αλήθεια των αισθημάτων του αμιλλάται με το ύψος των ιδεών του και η αρχαιοπρέπεια του τόνου του παραβάλλεται με την ζωντάνια της ποιητικής ατμόσφαιρας που πάντα καταφέρνει να δημιουργεί.

by Times Newsroom 1
  • ΘΑΝΑΣΗΣ ΠΑΠΑΘΑΝΑΣΟΠΟΥΛΟΣ

Α.

Η Καλβική ποίηση, τόσον ως ουσία, όσο και ως μορφή δεν είναι δυνατό να κατανοηθεί αν δεν τεθεί μέσα στα πλαίσια της γενεσιουργού της αιτίας, δηλ. της Ελληνικής Επανάστασης. Μα και η Επανάσταση αυτή δε μπορεί να κατανοηθεί σ’ όλο το βάθος των αιτημάτων της και σ’ όλο το εύρος των πραγματοποιήσεών της χωρίς τον άπλετο φωτισμό που ρίχνουν πάνω της οι δίδυμοι προβολείς της λυρικής τόλμης και της θρησκευτικής αρετής του νεότροπου και μεγαλήγορου τούτου υμνητού της.

Ο Κάλβος γράφοντας με τον πρωτότυπο τρόπο του, δεν προχώρησε πάνω σε προδιαγραμμένο σχέδιο και με την ιδιοτελή πρόθεση να ξενίσει τον απροετοίμαστο για παρόμοια λυρικά τολμήματα αναγνώστη του καιρού του. Έγραψε υπακούοντας στις ανυποχώρητες ροπές του ψυχισμού του και στα κινήματα της φαντασίας του.

Β.

Μα και τα μεγάλα πρότυπα της Γραμματείας των Κλασικών Χρόνων δεν του ήταν άγνωστα. Αντίθετα, οι μαρτυρίες που υπάρχουν μας φανερώνουν έναν Κάλβο βαθιά ελληνοθρεμμένο. Ήταν πολύ νέος, όταν ο φίλος και προστάτης του, ο Φώσκολος, τον συμβούλευε “να συναναστρέφεται ημέρα και νύχτα με μετριοφροσύνη και υπακοή, με τους μεγάλους της αρχαιότητας, καθώς και με μερικούς Ιταλούς πεζογράφους και ποιητές”.

Ο Κάλβος ενωτίστηκε τη συμβουλήη τούτη, που ασφαλώς θα την είχε δώσει ο ίδιος στον εαυτό του προτού την ακούσει από το στόμα του ποιητή των “Τάφων”.

Γ.

Η γλωσσομάθεειά του ήταν εκπληκτική και ο κύκλος των γνώσεών του τεράστιος, κι εκάλυπτε όλους σχεδόν τους τομείς του επιστητού: Ιατρική, Αστρονομία, Μαθηματικά, Θεολογία, Φιλολογία. Νομίζω πως σε κάποια φάση της πνευματικής οδοιπορίας του είχε αρχίσει να επεξεργάζεται δική του συστηματική βιοθεωρία.

Στο Λονδίνο όπου πήγε, αδιαφορώντας για τα προσωπικά του συμφέροντα, να κρατήσει συντροφιά στον ιδιόρρυθμο και εριστικό φίλο του, τον Φώσκολο, καταγίνεται με φιλοσοφικές και θεολογικές μελέτες και τις παρουσιάζει είτε σε διαλέξεις του, είτε σε δημοσιεύματά του.

Οι μελέτες του αυτές είχαν τόση μεγάλη απήχηση στους κύκλους των θεολόγων και γενικά των μορφωμένων, ώστε να του προσδώσουν τη φήμη του σοφού. Οι Άγγλοι θεολόγοι στις διάφορες θεολογικές τους έριδες δεν παρέλειπαν να του ζητήσουν τη γνώμη. Και φαίνεται πως η γνώμη του είχε τη χάρη να κατευνάζει τα ταραγμένα πνεύματα, επαναφέροντας τη γαλήνη.

Δ.

Οι πρώτες δέκα Ωδές με τον έμμετρο πρόλογό τους δημοσιεύονται το 1824 στη Γενεύη με τον τίτλο “Λύρα” και αμέσως μεταφράζονται γαλλικά από τον κορυφαίο σινολόγο Stanislas Julien, ο οποίος έχει μεταφράσει και τον “Ύμνο στην Ελευθερία” του Σολωμού. Το 1826 δημοσιεύει στο Παρίσι και τις άλλες δέκα Ωδές του με τον τίτλο “Λυρικά”, προτάσσοντας πρόλογο στα γαλλικά “προσφωνούμενον εις τον γηραιόν στρατηγόν Lafayette”. Και η νέα αυτή μικρή συλλογή μεταφράζεται στα γαλλικά από τον Pauthier de Censay. Οι μεταφράσεις των Ωδών μέσα σε λίγο χρόνο από την πρώτη δημοσίευσή τους στο πρωτότυπο μαρτυρούν κατά τρόπο αναμφισβήτητο το μεγάλο κύρος του Κάλβου ως ποιητή, πολύ γνωστού καθώς φαίνεται στους κύκλους των Ευρωπαίων διανοουμένων της εποχής του.

Μα και ο Σολωμός δεν αγνοούσε την ποιητική παρουσία του δεύτερου από τους τρεις “πεφιλημένους των μουσών” Ζακυνθινούς. Αν όμως ο Ιταλόγλωσσος Φώσκολος δεν τον απασχολούσε ως αντίπαλος, η παρουσία του Κάλβου, πιστεύω πως τον “έκαιγε”. Ιδιόρρυθμος κι εγωιστής ο Σολωμός, όπως και ο ομότεχνός του, δεν είχε κανένα λόγο να επιτρέπει στον κύκλο του να κάνει λόγο για τον ποιητή των Ωδών. Είχε, σίγουρα, επίγνωση του μεγάλου λυρικού κεφαλαίου το οποίο αντιπροσώπευε ο Κάλβος, ένας ποιητής που βρισκόταν, ως στάση ζωής, στον αντίποδα του δοτόρου Ροϊδη τον οποίο συνήθιζε να φαρμακώνει με τα σκληρά του πειράγματα και τις γαλαντομίες του.

Ε.

Η αλήθεια των αισθημάτων του αμιλλάται με το ύψος των ιδεών του και η αρχαιοπρέπεια του τόνου του παραβάλλεται με την ζωντάνια της ποιητικής ατμόσφαιρας που πάντα καταφέρνει να δημιουργεί.

Ύστερ’ από τόσων χρόνων συμβίωσή μας με τον κόσμο του, η νεοφανής τότε ρυθμική του λίγο μένει να θεωρηθεί ως κανόνας. Κι όχι μόνο δεν ξενίζει πια, αλλά ποιητές μας την ακολουθούν ενσυνείδητα, κυρίως όταν θέλουν να τονίσουν τις δυνατότητές τους ως σατιριστών (Σεφέρης, Καρυωτάκης, κλπ.). Μόνον ο Σκίπης έγραψε σοβαρή ποίηση στα Κάλβεια μέτρα. Ο ρυθμός και το ύφος είναι αυτά που θα κάμουν τον Παλαμά να πει στην ονομαστή του πια διάλεξη του 1889: “Μετάρσιος ψαύει τ’ άστρα, αλλά δεν χάνεται εις τα νέφη και ποτέ δεν χάνει από των οφθαλμών του την γην”.

Κι αν το ύφος του λόγου του είναι συχνά απαύγασμα του ύψους της ηθικής του ιδέας, έχει ωστόσο τον κρυφό του τρόπο να μας παροτρύνει να προσπαθούμε διαρκώς να μετατρέπουμε την ιδέα της αρετής σε απτή πραγματικότητα. Γιατί αρετή πριν απ’ όλα σημαίνει εφαρμοσμένη δικαιοσύνη. Κι αυτό το αίτημα της εφαρμοσμένης δικαιοσύνης είναι που προβάλλει ο Κάλβος και στην τόσο άγνωστή μας απεύθυνσή του προς τον Λαφαγιέτ. Το γραμμένο στα γαλλικά προλόγισμα των “Λυρικών”, σχεδόν κανένας Έλληνας εκδότης του ποιητή δεν μπήκε στον κόπο να το μεταφράσει. Παραθέτω εδώ το κύριο μέρος του αληθινά εμπνευσμένου αυτού κειμένου για επίρρωση των παραπάνω διαπιστώσεών μου.

Την ημέρα κατά την οποία βάζατε σε κίνδυνο τη ζωή σας στην Αμερική, δεν πολεμούσατε μόνο για την ανεξαρτησία της χώρας εκείνης. Οι αρχές της δικαιοσύνης και της ηθικής πάνω στις οποίες χρωστούν οι λαοί να στηρίζουν την ευτυχία τους, ήταν ακόμα μπροστά στα μάτια σας. Στρατηγέ, για την ίδιαν υπόθεση πολεμάμε κι εμείς. Η ηλικία σας σάς εμποδίζει να δείξετε το ξίφος σας στους βαρβάρους οι οποίοι μας καταδυναστεύουν για τέσσερις αιώνες· είθε όμως η ανάμνηση των πράξεών σας να κάμει να γεννηθούν γενναία αισθήματα στην ψυχή εκείνου, ο οποίος θα μπορούσε ν’ ακολουθήσει τα ίχνη σας. Πολύ φτωχοί για να μπορέσουμε να τροφοδοτήσουμε τα στρατεύματά μας και τους στόλους μας, στερούμενοι από κάθε θεσμό για να στεριώσουμε την ελευθερία μας, χωρίς όπλα για να εφοδιάσουμε τους βράχους μας, αγωνιζόμενοι εναντίον εχθρών πάντοτε ηττώμενων και πάντοτε αναγεννόμενων, περιβαλλόμενοι από παγίδες χριστιανικών κυβερνήσεων οι οποίες έχουν συμμαχήσει με τους εχθρούς του Ευαγγελίου, προσβαλλόμενοι από τις δόλιες προσφορές μιας προστασίας, την οποία ο λαός μας δε ζητά, άραγε θα υποκύψουμε; Όχι, στρατηγέ. Μας υποστηρίζουν ο Θεός και η απελπισία μας. Ένα Έθνος το οποίον αντικρύζει τους αντιπάλους με περιφρόνηση και τον τάφο του με αδιαφορία, δεν είναι δυνατό να νικηθεί”.

Για τα χάσματα της Καλβικής ποίησης ας μιλήσουν εκείνοι που μπορούν και να τα τεκμηριώνουν. Κατά την άποψή μου, πρόκειται για χάσματα που μόνον ο στενόκαρδος μελετητής μπορεί να επισημάνει κι όχι αυτός που χαίρεται τον ποιητή στα μετρικά του τολμήματα και τον απολαμβάνει στην αδρή έκθεση ουσιών ζωής. “Οι άτυχες όμως αυτές στιγμές”, θα παρατηρήσει ένας σχολιαστής του “τόσο δυσανάλογες με το λυρικό ύψος των άλλων, είναι σπάνιες, και δεν έχει κανείς παρά να γυρίσει τη σελίδα για να βρεθεί πάλι μπροστά στη γνώριμη, ιδιότυπη φωνή, που γοητευτικά παρασύρει ένα χείμαρρο μεγαλόπρεπων παραστάσεων”.

Η οπτική γωνία από την οποία μας καλεί να δούμε τον κόσμο του είναι πρωτότυπη. Είναι η γωνία της οξύτητας μιας τόλμης που και σήμερα αποθαρρύνει ακόμα και τον πιο ρέκτη υπερρεαλιστή. Ποιος λ.χ. απ’ αυτούς σήμερα θα τολμούσε να γράψει “η νύκτα κόπτει τας βρύσεις”, θέλοντας να εννοήσει μ’ αυτό πως η παγωνιά κρουστάλλιασε τα νερά των βρυσών;

Η αρχαιόπρεπη αισθητική του υποχρεώνει την εικονοπλαστική του φαντασία να χρησιμοποιεί δυσκολοδούλευτα υλικά. Ξέρει πως μόνο μ’ αυτά τα υλικά μπορεί να στήσει το Αέναον Σήμα του περάσματός του από τον κόσμο τούτο. Για τον τρόπο που μεταχειρίζεται τα υλικά του, ο Κων)νος Τσάτσος εύστοχα θα παρατηρήσει: “ Η ανθρωποποίηση των στοιχείων της φύσης, η υλοποίηση των αϋλων, ο έμψυχος ρόλος των αψύχων, η αμοιβαία μετάθεση ουσιαστικών και επιθέτων, η λεκτική ευκινησία, η παράλειψη ενός ακέραιου ελιγμού σκέψης, υπάρχουν κιόλας διασπαρμένα μέσα στις περιεκτικές στροφές των Ωδών”.

Ζ.

Ανδρέα Κάλβε, που τραγούδησες την Αρετή και τον αγώνα για την Ελευθερία την Ελληνική, τώρα από μας τους κληρονόμους των λυρικών σου ουσιών και των ηθικών σου παροτρύνσεων για τη συνέχιση, σ’ άλλα πεδία, της ανολοκλήρωτης προσπάθειας, “Και συ τον ύμνον δέξου” των Πανελλήνων. Ξέρουμε πως αν λησμονήσουμε τον δικό σου έξοχον αγώνα και παραμερίσουμε την προσφορά σου

εχθαίρουσιν οι Αθάνατοι
την ψυχήν, και βροντάουσιν
επί τας κεφαλάς
των αχαρίστων.

______________________________________

  • Πρώτη δημοσίευση: ΑΕΝΑΟΝ ΣΗΜΑ ΤΟΥ ΑΝΔΡΕΟΥ ΚΑΛΒΟΥ. Στα 160 χρόνια των “Λυρικών”. Τετράδια Ευθύνης 24 (1986)

Θανάσης Ν. Παπαθανασόπουλος

Ο Θανάσης Παπαθανασόπουλος (1937-2021) γεννήθηκε στη Περίστα Ναυπακτίας. Ποιητής και πεζογράφος, είχε τιμηθεί με το βραβείο της Ακαδημίας Αθηνών το 1990 για το επικό του ποίημα “Διγενής Ακρίτας” (25.000 δεκαπεντασύλλαβοι, Αθήνα, 1990) και ολοκλήρωσε τη δημοσίευση των λυρικών του απάντων σε πέντε τόμους με τον γενικό τίτλο “Ποιήματα” (τόμοι Α΄-Ε΄, Αθήνα, 1987-2007). Στο χώρο της πεζογραφίας τιμήθηκε το 1991 με το κρατικό βραβείο για τη μυθιστορία του “Η πλατεία” (χρονικό 1940-1957, Αθήνα, 1991). Το 1996 έλαβε το βραβείο Ουράνη της Ακαδημίας Αθηνών για την ποιητική τους συλλογή “Ο ίσκιος του απολύτου” (Αθήνα, 1996). Το 1997 η Εταιρεία Χριστιανικών Γραμμάτων βράβευσε την ποιητική του συλλογή “Ρουμελιώτικα” (β΄ σειρά, Αθήνα, 1997). Το 2000 έλαβε το βραβείο Καζαντζάκη από το δήμο Ηρακλείου Κρήτης για τα δοκίμιά του περί Καζαντζάκη. Το 2005, ο φιλολογικός σύλλογος Παρνασσός βράβευσε με το πρώτο βραβείο του θεατρικού καλοκαιρίνειου διαγωνισμού το μυθολογικό του δράμα “Μελέαργος” (Αθήνα, 2005). Άλλα έργα του στο χώρο της πεζογραφίας: “Δοκιμασία” (διηγήματα, Αθήνα, 1981), “Έγκατα” (διηγήματα, Αθήνα, 1986), “Λαοκόων και άλλα διηγήματα” (Αθήνα, 1990), “Ο αγριόχοιρος της Καλυδώνας” (μυθιστόρημα, Αθήνα, 1995), “Ο φοβερός τόπος” (χρονικό 1957-1996, Αθήνα, 1997), “Το ρόδι της Εφέσου” (μυθιστόρημα, Αθήνα, 2002), Κυνηγοί και θηράματα (διηγήματα, Αθήνα, 2002).

 

Σχετικά Άρθρα

Αυτή η ιστοσελίδα χρησιμοποιεί cookies για να βελτιώσει την εμπειρία σας. Συνεχίζοντας την περιήγησή σας, δίνετε την συγκατάθεσή σας για την χρήση των cookies. Aποδοχή