Ναζίμ Χικμέτ και η δόξα του μαρτυρίου | Βιβλιοκριτική

by ΑΝΔΡΕΑΣ ΦΟΥΣΚΑΡΙΝΗΣ

Ναζίμ Χικμέτ: «Οι ρομαντικοί». Μυθιστόρημα. Πρόλογος: Αμπιντίν. Μετ. Κώστα Κοτζιά. Εκδόσεις Θεμέλιο. Αθήνα.

Αποτέλεσμα εικόνας για Ναζίμ Χικμέτ: «Οι ρομαντικοί»«Οι ρομαντικοί» είναι το μοναδικό μυθιστόρημα που έγραψε ο γνωστός Τούρκος ποιητής Ναζίμ Χικμέτ, στο οποίο η δράση και οι επιθυμίες του κύριου ήρωα ταυτίζονται, θα μπορούσα να πω, με τη δράση και τις επιθυμίες ενός ολόκληρου λαού, αφού ο πόνος και η αγωνία που νιώθει ο ήρωας είναι ο πόνος και η αγωνία του λαού του. Τόσο πολύ ταυτίζεται στη συγκεκριμένη περίπτωση το άτομο με το σύνολο.

Η αφήγηση εκτείνεται σε δύο επίπεδα. Μέσα από την αγωνία που γεννάει η υποτιθέμενη λύσσα του Αχμέτ, εξιστορείται σταδιακά, σε σύμπραξη με το παρόν που γεννάει τις μνήμες του παρελθόντος, ολόκληρη η ζωή του ήρωα, ενώ ταυτόχρονα παρουσιάζεται και αναλύεται το πραγματικό, κατά τον συγγραφέα, πρόσωπο της κεμαλικής Τουρκίας, η οποία οδηγήθηκε τελεικά από την επανάσταση στην πλήρη αντίδραση με την πλήρη εφαρμογή και ανάπτυξη μαχανισμών εξαθλίωσης και εκμετάλλευσης των λαϊκών μαζών. Αλλά έτσι δεν γίνεται σχεδόν πάντα στην Ιστορία; Προς τι οι εκπλήξεις και οι απορίες;

Η παράλληλη διήγηση των γεγονότων που αφορούν στον ήρωα από τη μια και το κράτος από την άλλη συνεχίζεται με τις μνήμες του δεύτερου ήρωα του έργου, του Ισμαήλ, η ζωή του οποίου δεν είναι παρά ένας αδιάκοπος και χωρίς τέλος, απεγνωσμένος και πολύμορφος αγώνας εναντίον της καθεστηκυίας τάξης της χώρας του, σφυρηλατημένος με φυλακίσεις, εξορίες και απάνθρωπα βασανιστήρια, όπως γίνεται συνήθως όταν επικρατούν αυταρχικά και καταπιεστικά καθεστώτα στις κοινωνίες. Μοναδικές στιγμές ανθρωπιάς και καλοσύνης η παρουσία της γριάς μάνας του και της υποτακτικής μικροαστής Νεριμάν που τον αγάπησε και τον παντρεύτηκε μέσα στη φυλακή.

Αυτό το έργο του Ναζίμ Χικμέτ είναι προέκταση του ποιητικού του έργου, το οποίο και συμπληρώνει και αποτελεί, θα έλεγα, χωρίς καμία επιφύλαξη, έναν πλήρη και ολοκληρωμένο καθρέφτη της σημερινής Τουρκίας. Η Τουρκία είναι μία χώρα στην οποία βλέπουμε, μέσα από τις σελίδες του μυθιστορήματος, ότι επιβιώνουν ακόμη οι κοινωνικές και πολιτικές δομές του παλιού καθεστώτος των σουλτάνων, λες και δεν άλλαξε τίποτα στον εικοστό αιώνα, γεγονός που δηλώνει απερίφραστα ότι η επανάσταση του Κεμάλ και των οπαδών του, που προσπάθησαν να εκσυγχρονίσουν τη χώρα και το κράτος, δεν κατόρθωσε να αλλάξει τα πάντα και να φέρει το καινούριο παντού κι έτσι η δημοκρατία δεν παγιώθηκε ποτέ πραγματικά σε αυτή τη χώρα και εξακολουθεί να παραμένει, εβδομήντα χρόνια περίπου μετά την ανατροπή των σουλτάνων, αίτημα ανεκπλήρωτο ακόμη.

Οι παλιοί αξιωματούχοι και τα τσιράκια τους εξακολουθούν να νέμονται χωρίς εμπόδια τις διάφορες πλουτοπαραγωγικές πηγές της χώρας για λογαριασμό τους και τα διάφορα αξιώματα, ιδιαίτερα στις ανατολικές περιοχές, όπου οι αλλαγές αρνούνται να εισχωρήσουν. Τα τσιφλίκια παραμένουν ακόμη στην κατοχή των ίδιων οικογενειών. Το προοδευτικό, μεταρρυθμιστικό τμήμα της κοινωνίας, γιατί υπάρχει και τέτοιο, υψώνει τη φωνή του, όπου μπορεί να το κάνει, αλλά η βία, αποτελεσματική όπως όλες οι βίες, κατορθώνει και το φιμώνει σχεδόν πάντα. Η μεγάλη αλλαγή, αυτή που ευαγγελίζονταν οι Νεότουρκοι και ο Κεμάλ, για να κινητοποιήσουν τις μάζες, δεν ήρθε ποτέ στην Τουρκία και, όπως σημειώνει χαρακτηριστικά ο Αμπιντίν στον πρόλογο του βιβλίου, η Τουρκία παραμένει στο πλευρό των πρώην κατακτητών της.

Ο Αχμέτ-μπέης, αυτό το κράμα ρομαντισμού και επαναστατικής πρακτικής, γόνος παλιάς οικογένειας αξιωματούχων του σουλτανικού καθεστώτος, αρνητής, παρόλα αυτά, της τάξης του και αγωνιστής έντιμος και μαχητικός για να επιτευχθεί ένα καλύτερο και ανθρωπινότερο αύριο στο λαό του, κρύβεται, κυνηγημένος από την αστυνομία και τους χαφιέδες του καθεστώτος, σε μια καλύβα της Σμύρνης, έχοντας πάρει από την οργάνωση την εντολή να στήσει και να διακινήσει ένα καινούριο, παράνομο κομματικό έντυπο. Σε κάποια από τις συχνές εξόδους του τον δαγκώνει ένα αδέσποτο σκυλί και τότε του σφηνώνεται στο μυαλό η σκέψη ότι, πιθανόν, να έχει μολυνθεί θανάσιμα, αν το σκυλί είναι λυσσασμένο. Έτσι αρχίζει να μετράει μία-μία τις μέρες που περνούν, περιμένοντας με αγωνία να δει μήπως εκδηλωθεί η αρρώστια της λύσσας στον οργανισμό του.

Αποτέλεσμα εικόνας για nazim hikmet

Με την αγωνία που του δημιουργεί η υποψία μιας πιθανής εκδήλωσης αυτής της φρικιαστικής αρρώστιας και περιμένοντας, αν η υποψία γίνει βεβαιότητα, τον θάνατο, αναπολεί μέρα τη μέρα τη μέχρι τότε ζωή του, όπως λένε ότι κάνουν πάντα οι ετοιμοθάνατοι,, καθώς και το ιστορικό παρελθόν της πατρίδας του. Έτσι εμπλέκεται, σε ένα αξεδιάλυτο σύνολο, η προσωπική ζωή ενός ανθρώπου και η ιστορία του τόπου του. Συνάμα επιδή έχει φοβηθεί το πιθανό μαρτύριο της λύσσας έχει δώσει εντολή στο σύντροφό του να τον εκτελέσει, όταν θα φανούν τα πρώτα σημάδια της λύσσας.

Το μέτρημα ολοκληρώνεται κάποια στιγμ΄και φτάνει η μέρα για την οποία αγωνιά και κατά την οποία βλέπει ότι δεν εμφανίζεται κανένα σημάδι, η λύσσα δεν εκδηλώνεται, οι φόβοι του και η αγωνία του εξαφανίζονται αμέσως και οι δύο ήρωες ανακουφίζονται και στρώνονται και πάλι με ζήλο στη δουλειά. Μέχρι εκείνη τη στιγμή όμως η αγωνία των ημερών έχει φτάσει σε πλήρη κορύφωση. Σε αυτό συντελεί και η Παράλληλη περιγραφή των μελλοντικών βασανιστηρίων του Ισμαήλ στα μπουντρούμια της αστυνομίας, όταν θα έχει λείψει από τη μέση η πείρα του Αχμέτ.

Γίνεται σαφές εδώ πως ο χρόνος στο έργο του Ναζίμ Χικμέτ είναι ενιαίος και δεν κομματιάζεται. Παρελθόν, παρόν και μέλλον αποτελούν μια αδιάσπαστη ενότητα παρόλο που πολλές φορές κινούνται παράλληλα, ίσως γιατί ο αναγνώστης πρέπει να τα βλέπει όλα ταυτόχρονα, την ίδια στιγμή. Και αυτό βέβαια είναι εντελώς φυσικό να συμβαίνει, όπως είναι διαρθρωμένο το μυθιστόρημα και αποτελεί ένα από τα πολλά προτερήματα της αφηγηματικής τεχνικής του Τούρκου συγγραφέα.

Παράλληλα με τους δύο κεντρικούς, κατά κάποιο τρόπο, ήρωες, τον Αχμέτ και τον Ισμαήλ, εμφανίζεται στο έργο μια ολόκληρη πινακοθήκη δευτερευόντων ηρώων, όπως η Αννούσκα, ο Σι-Ουά-Ου, ο Πετροσιάν, η Νεριμάν, ο Οσμάν-μπέης, κι ακόμη διάφοροι άλλοι, που είναι απαραίτητοι σε μία τέτοια ιστορία, δηλαδή αγωνιστές, προδότες, δωσίλογοι, χωρικοί που έχουν υποστεί χίλιες όσες ταλαιπωρίες και βάσανα, αστυνόμοι, χαφιέδες και διάφοροι άλλοι, μερικοί από τους οποίους ζουν μέσα από τις αναμνήσεις των δύο βασικών ηρώων, ενώ η αφήγηση γίνεται άλλοτε στο δεύτερο και άλλοτε στο τρίτο ρηματικό πρόσωπο, ανάλογα με τις ανάγκες του έργου και το επίπεδο στο οποίο εκτυλίσσονται τα γεγονότα.

Ο Ναζίμ Χικμέτ στο μοναδικό του μυθιστόρημα, που τυπώθηκε για πρώτη φορά στη Μόσχα το 1962 στα Ρωσικά, μια και στην Τουρκία δεν ήταν δυνατόν να εκδοθεί, αφηγείται και ταυτόχρονα ανατέμνει με μοναδική επιτυχία το έπος των μαρτυρίων του λαού του από την άρχουσα τάξη που κυβερνάει τη χώρα του, ενώ παράλληλα ψυχογραφεί τους ήρωές του με απλότητα και με πλήρη γνώση της ανθρώπινης συμπεριφοράς. Επιπλέον μας δίνει με ενάργεια και καθαρότητα τη μαρτυρική πορεία ενός καθημαγμένου λαού ανάμεσα στο μαρτύριο, τη δόξα και την επιβίωση, όχι όμως και το τέλος αυτής της πορείας, μια και δεν θέλει να κάνει τον προφήτη, παρά το γεγονός όμως ότι στον επίλογο του έργου θέτει το πρόβλημα της μελλοντικής ανάτασης, δίνοντας έτσι και το μέτρο της ελπίδας του για τον λαό του.

Αποτέλεσμα εικόνας για nazim hikmet

Οι ρομαντικοί είναι οι άνθρωποι που ζουν πολεμώντας καθημερινά την άρχουσα τάξη της πατρίδας τους, οι ασίκηδες, οι Τούρκοι βάρδοι του εικοστού αιώνα που, ευρισκόμενοι συνεχώς μέσα σε μια κατάσταση ονειρική, περιφέρονται από τη μία άκρη της πατρίδας τους μέχρι την άλλη και χτυπούν ανελέητα, με τις λέξεις και τη μουσική τους, κάποτε και με το σπαθί, την αδικία, την εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο, τη μισαλλοδοξία, και το μίσος του ενός προς τον άλλο. Είναι ο φόβος και ο τρόμος των αρχόντων και οι τριπλά αγαπημένοι του λαού τους, γι’ αυτό και η μοίρα τους είναι σχεδόν πάντα προκαθορισμένη και οι ίδιοι το ξέρουν καλά αυτό και βαδίζουν πάντα με το κεφάλι ψηλά για να συναντήσουν με αξιοπρέπεια τον θάνατο ή την εξορία. Γιατί εκεί ξέρουν ότι θα καταλήξουν τις περισσότερες φορές. Από την άποψη αυτή αποτελούν τα τραγικά πρόσωπα της ιστορίας και του μυθιστορήματος.

Αυτή, φυσικά, ήταν και η μοίρα του συγγραφέα, αλλά και του ήρωά του. Η ανθρωπιά που τους διακρίνει και η πίστη τους στη ζωή και τις αξίες της τους σπρώχνει, με μαθηματική σχεδόν ακρίβεια στο θάνατο, το μαρτύριο, τη φυλακή, την εξορία, την εκτόπιση. Η μετάφραση του Κώστα Κοτζιά, παρά τη χρήση κάποιων λέξεων της δημοτικής της εποχής που σήμερα δεν χρησιμοποιούνται πια, που έγινε από τη γαλλική έκδοση του 1964, φαίνεται ότι είναι, όσο μπορεί βέβαια να επιτευχθεί αυτό αφού έγινε από δεύτερο χέρι, πιστή. Η κοινή ιδεολογία συγγραφέα και μεταφραστή έσωσε, ίσως, σε αρκετά σημεία και την ποιητικότητα του πρωτότυπου, ιδιότητα βασική και αναγκαία για ένα τέτοιο κείμενο.

  • Πρώτη δημοσίευση: Περιοδικό Αλφειός, τεύχος 5-6, Άνοιξη-Καλοκαίρι του 1995
The following two tabs change content below.
ΑΝΔΡΕΑΣ ΦΟΥΣΚΑΡΙΝΗΣ

ΑΝΔΡΕΑΣ ΦΟΥΣΚΑΡΙΝΗΣ

Ο Ανδρέας Φουσκαρίνης σπούδασε Ιστορία και Αρχαιολογία στο Πανεπιστήμιο της Αθήνας και εργάστηκε για 36 έτη στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση. Έχει εκδώσει τις ποιητικές συλλογές: «Πρελούντιο» (1980), «Συμπληγάδες Πέτρες και άλλα συναφή» (1982), «Περικαλλείς διηγήσεις Χριστοφόρου του Πατζινακίτου» (1983). Επίσης, την «Ανθολογία Ηλείων Λογοτεχνών», 1981 με τη συνεργασία των: Γιώργου Γώτη και Διονύση Κράγκαρη, τη μελέτη : «Η ανολοκλήρωτη κοινωνία του Μεσοπολέμου στο βιβλίο του Δημήτρη Χατζή: Το Τέλος της Μικρής μας Πόλης» (1990), την ποιητική συλλογή «Φρυκτωρίες» (2010) και τον τόμο «Άνθη της Εσπερίας» (1994) που περιλαμβάνει μεταφράσεις ποιημάτων των Έλιοτ, Πάουντ, Πρεβέ, Απολλιναίρ, Πλαθ, Λήβι, Αρχίλοχου του Πάριου και άλλων. Έχει συνεργαστεί στην έκδοση των περιοδικών: «Ανδρέας Καρκαβίτσας» και «Διάλογος» της Μορφωτικής Ένωσης Λεχαινών, «Εκ Παραδρομής» της Πολιτιστικής Εταιρίας «Φράγμα» και «Δροσελή» της Κίνησης των Πολιτών για την Οικολογία και το Περιβάλλον των Λεχαινών

Σχετικά Άρθρα

Αυτή η ιστοσελίδα χρησιμοποιεί cookies για να βελτιώσει την εμπειρία σας. Συνεχίζοντας την περιήγησή σας, δίνετε την συγκατάθεσή σας για την χρήση των cookies. Aποδοχή