Νεκρώσιμο ιδιόμελο

by ΚΩΣΤΑΣ Γ. ΤΣΙΚΝΑΚΗΣ
  • Γράφει ο Κώστας Γ. Τσικνάκης

Κατά τη τέλεση μνημοσύνου σήμερα το πρωί για πολυαγαπημένο μου πρόσωπο, μέσα σε κλίμα συγκίνησης, άκουσα για άλλη μία φορά το γνωστό νεκρώσιμο ιδιόμελο. Έχει γραφτεί, όπως και τα άλλα της νεκρώσιμης ακολουθίας, από τον Ιωάννη τον Δαμασκηνό:

«Ποία του βίου τρυφή διαμένει λύπης αμέτοχος; Ποία δόξα έστηκεν επί γης αμετάθετος; Πάντα σκιάς ασθενέστερα, πάντα ονείρων απατηλότερα· μία ροπή, και ταύτα πάντα θάνατος διαδέχεται. Αλλ’ εν τω φωτί, Χριστέ, του προσώπου σου, και τω γλυκασμώ της σης ωραιότητος, ην εξελέξω ανάπαυσον ως φιλάνθρωπος».

Καθώς γύριζα αμίλητος στο σπίτι θυμήθηκα τον Θεοχάρη Δετοράκη, καθηγητή Βυζαντινής Φιλολογίας στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Κρήτης, τη δεκαετία του 1980.

Μας δίδασκε Βυζαντινή Υμνογραφία και διαρκώς μας επισήμαινε ότι δεν πρέπει να υποτιμούμε ανάλογα κείμενα με βάση σημερινά αισθητικά κριτήρια. Προκειμένου μάλιστα να κεντρίσει το ενδιαφέρον μας, ως παράδειγμα μας έφερνε νεοέλληνες ποιητές, ο οποίοι ασκούνταν διαρκώς πάνω σε αυτά, με εντυπωσιακά αποτελέσματα.

Για όσους, ακόμα και σήμερα, εξακολουθούν να δυσπιστούν, το άρθρο του Οδυσσέα Ελύτη, «Ρωμανός ο Μελωδός» παραμένει κλασικό. Ύστερα από πειραματισμούς χρόνων, το ολοκλήρωσε το 1975, αλλά έκρινε σκόπιμο να το δημοσιεύσει πολύ αργότερα, το καλοκαίρι του 1986, στο περιοδικό «Εκηβόλος». Είναι προσιτό σήμερα, σε όσους ενδιαφέρονται για το ζήτημα, αφού έχει αναδημοσιευτεί στη συλλογή κειμένων του «Εν λευκώ», που τυπώθηκε το 1992. Ο ποιητής, δίνει σε αυτό επαρκέστατες εξηγήσεις για τον τρόπο προσέγγισης της βυζαντινής ποίησης, από την οποία δεν κρύβει ότι επηρεάστηκε έντονα κι ο ίδιος. Φαίνεται, άλλωστε, σε αρκετές ποιητικές συλλογές του, με κορυφαία το «Άξιον Εστί».

Τα κείμενα τέτοιου είδους, στον πυρήνα τους, κρύβουν έντονες συγκινήσεις. Πρέπει με υπομονή να εντρυφήσουμε σε αυτά και να ανακαλύψουμε τα μυστικά τους. Τότε μόνο θα αποκαλυφθεί η μαγεία τους. Όπως ακριβώς συμβαίνει και με ένα, δυσκολονόητο, αρχικά, σύγχρονο ποίημα.

Στο νεκρώσιμο ιδιόμελο, που μόλις παρατέθηκε, αναλύεται με ζωηρά χρώματα το εφήμερο των πραγμάτων. Το ίδιο γίνεται εξάλλου και στα υπόλοιπα ιδιόμελα της νεκρώσιμης ακολουθίας. Η ανθρώπινη ζωή, στη συνέχεια, παρουσιάζεται σαν μια ευθυγραμμισμένη ζυγαριά. Δεν αναφέρεται ωστόσο ρητά. Η κρίσιμη λέξη, που αποσαφηνίζει την εικόνα, είναι η «ροπή». Η παραμικρή έστω κλίση προς τα κάτω της ζυγαριάς δημιουργεί αναστάτωση στον άνθρωπο. Ανατρέπει την εύθραστη ισορροπία, γεγονός που έχει συνέπειες, καθώς επιφέρει τον θάνατο. Ποιο γεγονός προκαλεί τη ροπή, την κρίσιμη καμπή, δεν εξηγείται. Παραμένει απροσδιόριστο. Αφήνεται να εννοηθεί, όπως πράγματι και είναι, σε διαφόρους παράγοντες. Η εικόνα, ομολογουμένως, είναι εκπληκτικής σύλληψης.

Ο ποιητής Ντίνος Χριστιανόπουλος, πριν από πολλά χρόνια, επιχείρησε να αποδώσει στη νεοελληνική γλώσσα το μεγαλύτερο τμήμα του συγκεκριμένου νεκρώσιμου ιδιόμελου. Το συμπεριέλαβε, μαζί με άλλες μεταφράσεις του νεκρώσιμων ιδιόμελων, στο τεύχος «Εντευκτήριο Ι. Αρχαίοι λυρικοί. Μεταφράσεις». Η έβδομη έκδοσή του τυπώθηκε στη Θεσσαλονίκη, από τον «Ιανό», το 2007.
Το αποτέλεσμα, πρέπει να θεωρηθεί απολύτως επιτυχημένο:

«Μες στη ζωή ποια χαρά δίχως λύπη υπάρχει; Σ’ αυτή τη γη ποια δόξα έμεινε αμετακίνητη; Όλα πιο φευγαλέα κι από τη σκιά, όλα πιο απατηλά κι από τα όνειρα. Λίγο να γύρει η ζυγαριά, κι αμέσως όλα τα διαδέχεται ο θάνατος».

Φωτογραφία: Γεώργιος, «Η Αγία Τριάς», 1815 (Ιερός Ναός Αγίου Πνεύματος Πετροκεφαλίου).

The following two tabs change content below.
ΚΩΣΤΑΣ Γ. ΤΣΙΚΝΑΚΗΣ

ΚΩΣΤΑΣ Γ. ΤΣΙΚΝΑΚΗΣ

O Kώστας Γ. Tσικνάκης είναι ιστορικός. Εργάζεται στο Iνστιτούτο Ιστορικών Eρευνών του Eθνικού Iδρύματος Eρευνών. Έχει δημοσιεύσει βιβλία, μελέτες και άρθρα για τη μεσαιωνική και τη νεότερη ελληνική ιστορία.

Σχετικά Άρθρα

Leave a Comment

* By using this form you agree with the storage and handling of your data by this website.

Αυτή η ιστοσελίδα χρησιμοποιεί cookies για να βελτιώσει την εμπειρία σας. Συνεχίζοντας την περιήγησή σας, δίνετε την συγκατάθεσή σας για την χρήση των cookies. Aποδοχή