Site icon Times News

Νησιά και θάλασσες του “Ροβινσώνα Κρούσου”

ΕΝΑ ΑΠΟ ΤΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ γνωρίσματα της χιλιαστικής ενδοσκόπησης, είναι η αναζήτηση των στοιχειακών αιτίων που έκαναν τούτη την εποχή, αυτή που είναι – είτε ανευρίσκονται στην Αναγέννηση, τον Διαφωτισμό, την Αποικιοκρατία ή τη Βιομηχανική Επανάσταση. Επαρκής υποψήφιος θα μπορούσε να είναι και ο κόσμος του Defoe, έτσι τουλάχιστον όπως τον περιγράφει ο ιστορικός Maximillian E. Novak στο βιβλίο του “Ντάνιελ Ντιφόου, ο δεξιοτέχνης των μύθων” (Daniel Defoe: Master of Fictions: His Life and Ideas. Oxford University Press, σελ. 756).

Σχόλια στην ιστορία

Ο Ντιφόου έγραψε 560 βιβλία (ένα τον μήνα) αλλά τον θυμούνται για ένα, τον “Ροβινσώνα Κρούσο”. Σχεδόν σε όλα, από την “Περιοδεία σε ολόκληρη τη Νήσο της Μεγάλης Βρετανίας” έως τους “Στοχασμούς για τις τροτέζες”, σχολιάζει τον κόσμο γύρω του. Η μοναδικότητά του, κατά τον ιστορικό, έγκειται στην ικανότητά του να ατενίζει την ιστορία σαν μια συνέχεια και να μετουσιώνει τα όσα έβλεπε στον χωροχρόνο της πορείας της Βρετανίας προς τον καπιταλισμό και την εκβιομηχάνιση, σε μυθιστορήματα όπου οι αλλαγές δραματοποιούνται μέσα από μια πινακοθήκη προσώπων ζωντανών και δυναμικά αποδοσμένων.

Οι παραλληλισμοί, με τον 21ο αιώνα, καθώς γράφει η Jackie Wullschläger στη “Financial Times”, είναι άφθονοι, εάν ενδιαφέρεται κανείς να τους εντοπίσει. Στη “Ροξάνα” βλέπει δημιουργούς και θύματα του νέου καταναλωτικού πολιτισμού. Το όραμα της παγκοσμιοποίησης δια του επιχειρηματικού πνεύματος τον 18ο αιώναα, είναι ο ορίζοντας στον οποίο διαφράφεται ο “Ροβινσώνας Κρούσος” περιπέτεια, οικονομική παραβολή, πνευματική αυτοβιογραφία και περί παιδείας μύθος. Πιο πίσω ελλοχεύει το πνεύμα της αποικιοκρατίας: η σπουδαιότητα του εμπορίου που από τον φεουδαλισμό, γέννησε με καισαρική τομή την κοινωνία της αγοραπωλησίας· η αίσθηση του ατομισμού –ο κάθε άνθρωπος μόνος στο νησί του– και ο θρίαμβος της ανεξάρτητης σκέψης. Ο Ροβινσώνας απέρριψε τον πατροπαράδοτο κόσμο και ανταμείφθηκε με πλούτη. Εμπρός απλώνεται ο ρομαντισμός και ο φιλελευθερισμός. Ο Ρουσό συνιστούσε τον “Ροβινσώνα Κρούσο” ως πρώτο και απαραίτητο ανάγνωσμα για τα παιδιά κι ο Νόβακ αποδεινύει ότι ο Ντιφόου ήταν πολιτικά Εργατικός ώς το κόκκαλο. Η “Μολ Φλάντερς” ξεχειλίζει από συμπάθεια για την αναβάθμιση της κοινωνικής θέσης των γυναικών και θα πρέπει να σημειωθεί ότι ο Ντιφόου επηρέασε την κοινή αντίληψη για τον έρωτα και το συνοικέσιο, την ανίερη αυτή συμμαχία σώματος και χρήματος, το οποίο ονόμαζε έννομη πορνεία· και την κατάσταση στις φυλακές από τις οποίες είχε ίδια πείρα.

Λέγεται από τους θεωρηικούς και τους βιογράφους ότι οι συγγραφείς εκείνοι, που διαμόρφωσαν το αγγλικό μυθιστόρημα το ριζωμένο στον καπιταλισμό και τις εύπορες τάξεις με τον ατομισμό και την κοινωνική κινητικότητα, έτρεφαν αμφίσημα αισθήματα για τον αστικό πολιτισμό. Ο Ντιφόου, ο Ρίτσαρντσον, ο Φίλντιγκ, ο Στερν ήταν όλοι τους αστοί κι όμως ένιωθαν τη θέση τους ευάλωτη. Γνώρισαν τη φτώχεια και την ανέχεια που όξυναν το βλέμμα τους ως “απ’ έξω”. Παράδειγμα, ο Ντιφόου: γιος κηροποιού, υπήρξε έμπορος, κατάσκοπος, δημοσιογράφος, εργοστασιάρχης, προπαγανδιστής της αυλής και στρατιωτικός. Την μια ζούσε στην πολυτέλεια και την άλλη στα κελλιά της φυλακής, για χρεοκοπία ή δυσφήμιση. Καταδικασμένος σε τριών ημερών ορθοστασία σε κλοιό, μετέστρεψε το γεγονός από ταπείνωση –το πλήθος συνήθως πέταγε λάσπες και βρωμιές στους καταδίκους– σε θρίαμβο δημοσίων σχέσεων, αναπτύσσοντας επί τριήμερο την υπεράσπισή του απέναντι στο μαζεμένο πλήθος, ενώ ταυτόχρονα πλανόδιοι πουλούσαν τα βιβλία του στον κόσμο.

Βασικοί παράγοντες της θέσης του ως “απ’ έξω” ήταν η καταγωγή και η παιδεία του. Γιος πρεσβυτεριανών, δεν μπόρεσε να πάει στα επίσημα σχολειά, αντ’ αυτών γράφτηκε στην Ακαδημία των Διαφωνούντων του Τσαρλς Μόρτον, ο οποίος κατέληξε αντιπρόεδρος στο Χάρβαρντ των ΗΠΑ. Εκεί, δούλεψε σε επιστημονικά εργαστήρια και με την πρώτη αεραντλία, “την εικόνα της επιστήμης της εποχής”, κι έγραφε τις εργασίες του στα αγγλικά και όχι στα λατινικά. Εκεί έπλασε το τραχύ ύφος του με το οποίο έγραψε αργότερα έργα σαν την “Μολ Φλάντερς”. Η θέση του διαφωνούντος του έδωσε και το αίσθημα του διαφωνούντος, εάν όχι αντίστροφα. Οραματίστηκε έναν κόσμο όπου δεν θα υπήρχαν όρια και φραγμοί αλλά που θα ήταν ανοικτός στην αξιοκρατία κι όπου ο καθένας θα είχε αυτοδημιούργητη αξία και όχι θεόσταλτη. Άλλωστε, με τον Ντιφόου, η δύναμη του Θεού πηγάζει από το Είναι του ως Δημιουργού του Σύμπαντος.

Τη χρονιά της γέννησης του Ντιφόου, το 1660, παλινορθώθηκε ο Κάρολος Β΄ στον θρόνο για τον οποίο ο Πρεσβυτεριανισμός δεν ήταν θρησκεία για τζέντλεμαν. Για την πρεσβυτεριανή οικογένεια του Ντιφόου, η παλινόρθωση ήταν κράτος διαφθοράς και διώξεων. Εκείνος ο κόσμος ο περίκλειστος τροφοδοτούσε όνειρα διαφυγής απ’ όπου και οι “Φαντασίες των ανοικτών οριζόντων” του Ροβινσώνα, που ήταν και του Ντιφόου. Δεν έχανε ευκαιρία να ριχτεί στις απεραντοσύνες που ήταν συνήθως πεδία μαχών. Πολέμησε στην Ανταρσία του Μόνμουθ (1685) που κατόπιν τα πτώματα των επαναστατών κρέμονταν κατά μήκος του δρόμου από το Σόμερσετ στο Λονδίνο αλλά και τρία χρόνια αργότερα, δούλεψε και σαν κατάσκοπος της αυλής.

Ένα μεγάλο μέρος από τις 756 σελίδες του ο Νόβακ το αφιερώνει στην αποκρυπτογράφηση της πολύπλοκης πολιτικής του 17ου και του 18ου αιώνα και στην περιγραφή πολλών από τα 560 βιβλία του. Ο Ντίκενς είχε κατηγορήσει τον Ντιφόου ως άψυχο. Η απουσία ψυχής ήταν για τον Νόβακ αυτοέλεγχος. Είναι όμως τόσο λιγοστά τα γνωστά στοιχεία της προσωπικής ζωής του, ώστε είναι σχεδόν αναπόφευκτο ότι η βιογραφία του θα υστερεί σε θέρμη και χρώμα.

Ενάνττια στο ρεύμα

Ο ιστορικός το παραδέχεται αυτό και μαζί, ότι έπειτα από μερικές δεκαετίες αμφιβολιών αποφάσισε να αναλάβει το έργο της βιογράφησης του Ντιφόου. Δεν παρήγαγε ένα εκλαϊκευτικό ανάγνωσμα αλλά ένα βιβλίο ευφυές και σχολαστικό (τα δυο ταυτίζονται καλύτερα απ’ ό,τι νομίζεται) το οποίο φανερώνει τη φυσιογνωμία ενός αλλοδόξου ανθρώπου, ζώντας συχνά ενάντια στο ρεύμα του καιρού του αλλά διαφωτίζοντάς το μέσα στην σωστή ιστορική του προοπτική. Και έγραψε και τον “Ροβινσώνα Κρούσο”.

Exit mobile version