Νορμπέρτο Μπόμπιο: ένας από τους σημαντικότερους εκφραστές της αριστερής κριτικής σκέψης

by Times Newsroom

Ο Νορμπέρτο Μπόμπιο ήταν ένας από τους σημαντικότερους εκφραστές της αριστερής κριτικής σκέψης. Ήταν ο μεγαλύτερος ιταλός φιλόσοφος της πολιτικής και του δικαίου αλλά και επειδή εδώ και 60 χρόνια ήταν για το ευρύ κοινό ένας φιλόσοφος στρατευμένος. Εκείνο όμως που τον έκανε μερικές φορές να φαίνεται ξένος μέσα στην ίδια του τη χώρα ήταν η αστρική του απόσταση από την πολιτικάντικη πολιτική και ο καθαρά ευρωπαϊκός χαρακτήρας του πολιτικού και του πνευματικού προφίλ του…

 hqdefault

Ο Ιταλός φιλόσοφος, πολιτειολόγος και πολιτικός Νορμπέρτο Μπόμπιο (Norberto Bobbio, 18 Οκτωβρίου 1909 – 9 Ιανουαρίου 2004)  ανδρώθηκε μέσα στο πολιτικό και πνευματικό κλίμα του μεσοπολέμου. Συμμαθητής, συμφοιτητής και φίλος ανήσυχων ανθρώπων, όπως ο Λεόνε Γκίνζμπουργκ, ο Βοττόριο Φόα, ο Τσέζαρε Παβέζε, ο Μάσιμο Μίλα, μαθητής καθηγητών όπως ο Αουγκούστιο Μόντι, Φραντσέσκο Ρουφίνι που συνετέλεσαν στην πνευματική του διαμόρφωση και την πολιτική του αφύπνιση, ο Μπόμπιο γίνεται πρώτα συνειδητός αντιφασίστας και έπειτα ενεργό μέλος της αντιφασιστικής ομάδας Δικαιοσύνη και Ελευθερία (Giustizia e Liberta).

bobbio1

Καθηγητής της φιλοσοφίας του δικαίου αρχικά στο Καμερίνο, στην συνέχεια στην Πάντοβα και από το 1969- 1979 στο Τορίνο, όπου παράλληλα δίδαξε και Πολιτειολογία, αρθογραφώντας σε ευρείας κυκλοφορίας εφημερίδες και επιστημονικά περιοδικά, όπως, «La Stampa», «Unita», «Corriere della Sera», «Montoperaio», «De Senectute», «Il Mondo», «Rivista di filosofia», «Resistanza», «Nouvi Argomenti», «Nouva Antologia», «Il Veri», «Il Picculo», «Il Ponte», «New left Review», «Nuvole», «Repubblica», «Enciclopedia del Novocento – VIII», κ.α.

(2008) Εγκώμιο της πραότητας, μετάφραση Ηλιοφώτιστη Παπαστεφάνου, Εκδόσεις Πατάκη. Γιατί να γράψει κανείς για την ηθική; Σε συμφωνία με τη φιλοσοφική παράδοση του παρελθόντος, ο Νορμπέρτο Μπόμπιο διευρύνει το πεδίο των μελετών του, που στρεφόταν ιδιαίτερα στη θεωρία του δικαίου και της πολιτικής, για να αντιμετωπίσει με σύντομα κείμενα “λαϊκής φιλοσοφίας” ορισμένα σπουδαία ηθικά ζητήματα της εποχής μας. Το δοκίμιο που δίνει τον τίτλο του στο βιβλίο εξετάζει μια αρετή στην ατομική και κοινωνική της διάσταση: την πραότητα. Με τον τρόπο αυτό ο συγγραφέας επιστρέφει στην ηθική διδασκαλία των αρχαίων, που βλέπει περισσότερο στις αρετές, παρά σε ένα σύνολο κανόνων, τη βάση της πολιτισμένης συνύπαρξης και των δημοσίων θεσμών. Από το κλασικό πρόβλημα των σχέσεων μεταξύ ηθικής και πολιτικής, δηλαδή το ζήτημα της κρατικής σκοπιμότητας, ως τα σύγχρονα ζητήματα του ρατσισμού και της ανεκτικότητας· από την αντιπαράθεση μεταξύ λαϊκής και θρησκευτικής ηθικής ως τη στάση της καθεμιάς απέναντι στο πρόβλημα του Κακού: σε αυτές τις σελίδες αναδύονται οι ουσιαστικές γραμμές μιας λαϊκής αντίληψης του κόσμου, αποτέλεσμα χρόνων θεωρητικού στοχασμού και πολιτικής δέσμευσης.

ΕΡΓΑ

(1999) Αυτοβιογραφία, μετάφραση Μπάμπης Λυκούδης, εκδόσεις Εκκρεμές

(1998)  Γερνώντας, μετάφραση μετάφραση Αθανασία Δρακοπούλου – Ελεονώρα Ανδρεαδάκη, εκδόσεις Πόλις

(1998) Ισότητα και ελευθερία, μετάφραση Μαρία Αρχιμανδρίτου, εκδόσεις Πόλις. Η πνευματική και πολιτική διαδρομή του Νορμπέρτο Μπόμπιο προσανατολίζεται από τη διαρκή αναζήτηση μιας σύνθεσης ανάμεσα σε ελευθερία και ισότητα, ανάμεσα στις αρχές και τους θεσμούς που εγγυώνται τη δημοκρατία και σε μια σοσιαλιστική προοπτική που υπηρετεί το στόχο της κοινωνικής δικαιοσύνης. Ο Μπόμπιο ανήκει σε μια γενιά που διαμορφώθηκε πνευματικά στα χρόνια του αντιφασισμού και εμπνεύστηκε από τα ιδεώδη της ελευθερίας και της δικαιοσύνης. Φιλελευθερισμός και σοσιαλισμός συγκροτούν δυο ανταγωνιστικές πνευματικές και πολιτικές παραδόσεις που αναμετριούνται συχνά στην ιστορία των ιδεών. Η φιλοδοξία του φιλελεύθερου σοσιαλισμού είναι να συνδυάσει τους στόχους του σοσιαλισμού για ισότητα και κοινωνική δικαιοσύνη με τις αρχές και τους θεσμούς της φιλελεύθερης δημοκρατίας (δικαιώματα και εγγυήσεις ελευθερίας, κοινοβουλευτισμός, πολυκομματισμός κ.λπ.). (Από την παρουσίαση στο οπισθόφυλλο του βιβλίου)

(1993) Το μέλλον της δημοκρατίας, μετάφραση Πάνος Ράμος, εκδόσεις Παρατηρητής

(2013) Δεξιά και αριστερά. Σημασία και αίτια μιας πολιτικής διάκρισης, μετάφραση  Ελεονώρα Ανδρεδάκη, εκδόσεις Πόλις

url

Δεξιά και αριστερά

Η εννοιολογική αντίθεση ανάμεσα σε Δεξιά και Αριστερά δεν έχει αχρηστευθεί, αλλά συνεχίζει να μεταφέρει αξίες και περιεχόμενα της πολιτικής που είναι σημαντικά και ανεξάλειπτα. Στην καρδιά της διάκρισης -αυτή είναι η κεντρική θέση του Μπόμπιο- υπάρχει μια αντίθετη στάση απέναντι στην ιδέα της ισότητας.

Αυτό που ορίζει μια δεξιά επιλογή, υποστηρίζει ο Μπόμπιο, είναι η πεποίθηση ότι οι κοινωνικές ανισότητες όχι μόνο δεν μπορεί και δεν πρέπει να εξαλειφθούν, αλλά και ευνοούν την τάξη και την ανάπτυξη μιας πολιτικής κοινότητας. Αντίθετα, μια αριστερή στάση χαρακτηρίζεται ουσιαστικά από το γεγονός ότι αποβλέπει στην ισότητα ή τουλάχιστον ότι παλεύει για να περιοριστούν και να συγκρατηθούν οι παράγοντες που τροφοδοτούν την ανισότητα μεταξύ των ανθρώπων.

Σύμφωνα με τον Μπόμπιο, το ιδεώδες της ισότητας παραμένει ο “πολικός αστέρας” της Αριστεράς. Χωρίς να εγκαταλείψει διόλου τη μάχη για τις ελευθερίες, η ευρωπαϊκή Αριστερά θα πρέπει όλο και περισσότερο να υπερασπίζεται και να προωθεί τα κοινωνικά δικαιώματα, με τα οποία εκφράζεται η τάση για ισότητα. Το δικαίωμα στην εκπαίδευση, το δικαίωμα στην εργασία αποβλέπουν πράγματι στο να περιορίσουν και να αντισταθμίσουν τις ανισότητες που οφείλονται στη γέννηση, στην κοινωνική θέση ή στην αγορά.

Σε μιαν εποχή διανοητικής και πολιτικής σύγχυσης, ο Μπόμπιο επιχειρεί μια κρίσιμη εννοιολογική αποσαφήνιση και επαναπροτείνει την κεντρική αξία της παραδοσιακής ταυτότητας της ευρωπαϊκής Αριστεράς.

Θανάσης Γιαλκέτσης, από το βιβλίο του “Σημειωματάριο Ιδεών” (εκδόσεις Πόλις)

H πυξίδα που προσανατόλιζε τις πνευματικές και τις πολιτικές επιλογές του Μπόμπιο έδειχνε σταθερά στη «μεσότητα», στη μέση οδό όπως έλεγε ο ίδιος, μεταξύ της ελευθερίας χωρίς δικαιοσύνη της Δεξιάς και της δικαιοσύνης χωρίς ελευθερία της Αριστεράς. Η «μεσότητα» αντέχει και κερδίζει σε περιεχόμενο όταν υπάρχουν τα αντίπαλα «άκρα». Όταν τα «άκρα» καταρρέουν τότε η «μεσότητα» πρέπει να αυτοπροσδιοριστεί, να ορίσει η ίδια το νόημά της, να δείξει τη δύναμή της. Με άλλα λόγια, η φιλελεύθερη δημοκρατία έμεινε μόνη, κυρίαρχη, είναι όμως σε θέση να παραγάγει δικαιοσύνη, νόημα και κίνητρα κοινωνικής συμβίωσης; Ή θα βρεθεί πιασμένη στη μέγγενη που δημιουργούν από την μια η κοινωνική ανομία ενός αχαλίνωτου ατομισμού και από την άλλη ο δεσποτισμός ενός αναγεννημένου θρησκευτικού κληρικαλισμού/φονταμενταλισμού; Ο Μπόμπιο είχε πλήρη επίγνωση
του προβλήματος. Επιστημονικά ο Μπόμπιο πορεύτηκε από τον κλασικό φιλελευθερισμό στον Σουμπέτερ και τον Κέλσεν. Αποστράφηκε τον νεοφιλελευθερισμό και μετά το τέλος του κομμουνισμού τόνισε εμφατικά την κοινωνική διάσταση της Αριστεράς (την ισότητα) ως διακριτικό από τη Δεξιά. Η σημερινή Αριστερά έχει ανάγκη τον διάλογο, τον αμοιβαίο έλεγχο, τη συμπληρωμα-
τικότητα των ευαισθησιών τής φιλελεύθερης και της σοσιαλιστικής παράδοσης. Των δύο κατ’ εξοχήν παιδιών του Διαφωτισμού. Η ίδια μπορεί να γίνει πολιτική έκφραση μιας νέας τολμηρότερης σύνθεσής τους. Αυτή είναι η υπόμνηση που αφήνει ο Μπόμπιο, ταξιδιώτης του 20ού αιώνα που έφυγε.

Γιάννης Βούλγαρης, “Τα Νέα”, 17-18 Ιανουαρίου 2005

****************************************************************

Νορμπέρτο Μπόμπιο: Ορίζοντας τον φανατισμό

  • ΑΠΟ ΤΟΝ ΘΑΝΑΣΗ ΓΙΑΛΚΕΤΣΗ
  • http://e-keimena.gr/

ΤΟ ΑΚΟΛΟΥΘΟ κείμενο του ιταλού φιλοσόφου Νορμπέρτο Μπόμπιο (1909-2004) είναι ένα απόσπασμα από το λήμμα «Φανατισμός», που έγραψε για το βιβλίο των Norberto Bobbio, Nicola Matteucci, Gianfranco Pasquino «Il Dizionario di Politica» (UTET, 2004).

Ως φανατισμό εννοούμε την τυφλή υπακοή σε μιαν ιδέα, την οποία υπηρετούμε με πεισματικό ζήλο, ως το σημείο να ασκούμε βία για να υποχρεώσουμε άλλους να την ακολουθούν και να τιμωρούμε όποιον δεν είναι διατεθειμένος να την ενστερνιστεί. Στην έννοια του φανατισμού υπονοείται ότι η ιδέα στην οποία είναι αφοσιωμένος ο φανατικός είναι μια ιδέα εσφαλμένη και επικίνδυνη, που δεν αξίζει να την ενστερνίζεται κανείς με τόση επιμονή. Σε τούτο ο φανατισμός αντιτίθεται στον ενθουσιασμό: ενθουσιώδης είναι ο οπαδός μιας ιδέας ευγενικής, μεγαλόψυχης ή φιλάνθρωπης. Συνέπειες μιας φανατικής στάσης και νοοτροπίας είναι η μισαλλοδοξία για τις ιδέες των άλλων και ένα πνεύμα μανιώδους προσηλυτισμού που δεν αποφεύγει τα βίαια ή και απάνθρωπα μέσα.

Ο φανατισμός συνδέεται γενικά με το δογματισμό, δηλαδή με την πίστη σε μιαν αλήθεια ή σε ένα σύστημα αληθειών, που από τη στιγμή που θα τις αποδεχθούμε δεν πρέπει πλέον να τίθενται υπό αμφισβήτηση και που αρνούνται τη συζήτηση με άλλες. Σε μια κοινωνία στην οποία μια ομάδα φανατικών παίρνει το προβάδισμα, γεννιέται ως αντίδραση και διαδίδεται το πνεύμα του κομφορμισμού.

Ο κομφορμισμός απαντάει στον πεισματικό ζήλο του φανατικού με τον δειλό ζήλο εκείνου που δεν θέλει να διατρέξει τον κίνδυνο να καταδιωχθεί για τις ιδέες του, με την υποτακτική και δουλική αποδοχή των αληθειών των άλλων, αν και στο βάθος δεν τις πιστεύει.

Ο εχθρός και των δύο είναι το κριτικό πνεύμα, η χρήση του λόγου που ενισχύεται από την εμπειρία. Το κριτικό πνεύμα εναντίον της έξαψης των φανατικών διδάσκει την αίσθηση του ορίου και την αρετή της ανεκτικότητας και εναντίον της υποταγής των κομφορμιστών υποκινεί την αμφιβολία και μας μαθαίνει να σκεφτόμαστε με το δικό μας μυαλό, δρώντας άλλοτε σαν φραγμός και άλλοτε σαν κέντρισμα.

Όπως στο φανατισμό αντιπαρατίθεται, για το καλό, η ανεκτικότητα, έτσι του αντιπαρατίθεται, για το κακό, ο κυνισμός (με τη συνήθη και όχι με τη φιλοσοφική έννοια του όρου). Ο φανατικός πιστεύει με ακραίο τρόπο σε μία μόνον ιδέα. Ο κυνικός δεν πιστεύει σε καμιά, αλλά είναι διατεθειμένος να επωφεληθεί από όλες ανάλογα με το όφελος που θα αποκομίσει.

Το νόημα που σήμερα δίνουμε στη λέξη φανατισμός και όλα όσα κατανοούμε με αυτήν την έννοια συνδέονται στενά με την πολεμική των φιλοσόφων του Διαφωτισμού. Η λέξη φανατισμός έχει στη γλώσσα τους ένα ευρύτατο νόημα: υποδεικνύει όλα όσα αυτοί καταπολεμούν και θα ήθελαν να δουν να χάνονται από τον κόσμο για την ευτυχία του ατόμου και την πρόοδο της ανθρωπότητας, δηλαδή τη θρησκευτική δεισιδαιμονία και τις ολέθριες συνέπειές της, τους πολέμους, τις διώξεις, τα μαρτύρια της πυράς.

Αν θα θέλαμε να εκφράσουμε με μια διατύπωση το συνολικό νόημα της μάχης του Διαφωτισμού, δεν θα μπορούσαμε να την ορίσουμε καλύτερα παρά ως την πιο εκτεταμένη και λαϊκή διανοητική μάχη εναντίον του φανατισμού που διεξήχθη ποτέ (…).

Η διαφορά ανάμεσα στους Διαφωτιστές, οι οποίοι έβγαιναν από δυο αιώνες θρησκευτικών πολέμων, και σε μας έγκειται στο ότι ο φανατισμός στον οποίο αυτοί επιτέθηκαν ήταν σχεδόν αποκλειστικά θρησκευτικός, ενώ εκείνος του οποίου την εμπειρία έχουμε σήμερα είναι σχεδόν αποκλειστικά πολιτικός. Τα ιστορικά πρόσωπα που ενσάρκωναν το φανατισμό ήταν ένας Τορκεμάδα, ένας Καλβίνος, έτσι όπως είναι για μας οι διάφοροι Γκέμπελς των ολοκληρωτικών καθεστώτων.

Οι Διαφωτιστές συνέδεαν το φανατισμό με τις μεγάλες θρησκείες, όπως η εβραϊκή, η χριστιανική ή η μουσουλμανική, και αντιπαρέθεταν σε αυτές, εξιδανικεύοντάς την, τη φιλοσοφική θρησκεία του Κομφούκιου, έτσι όπως εμείς τον συνδέουμε με τις ακρότητες των εθνικιστικών κινημάτων, με τον κομμουνισμό, τον μηδενισμό, τον ρατσισμό και γενικά με δικτατορικά καθεστώτα που αντιπαρατίθενται σε καθεστώτα ελευθερίας.

Η άλλη βαθύτερη διαφορά ανάμεσα σε μας και στους φιλοσόφους του Διαφωτισμού αναφέρεται στις αιτίες και στις θεραπείες. Εκείνοι έβλεπαν στην άγνοια του απλού λαού (που την εκμεταλλεύονταν οι πονηροί) τη μεγαλύτερη αιτία της πρόληψης που γεννούσε τα φαινόμενα του ατομικού και συλλογικού φανατισμού. Και ανάγοντας το πρόβλημα σε μια πάλη του φωτός του λόγου ενάντια στα σκοτάδια της προκατάληψης, δεν έβλεπαν άλλη θεραπεία παρά μόνο τη διάδοση μιας γνώσης βασιζόμενης στο λόγο και στην εμπειρία.

Εμείς, έπειτα από την πιο τρομερή έκρηξη συλλογικού φανατισμού που υπήρξε ποτέ, το ναζισμό, είμαστε λιγότερο βέβαιοι για τις αιτίες και λιγότερο ήσυχοι σχετικά με τις θεραπείες.

Η ιστορική εμπειρία μάς έχει διδάξει ότι οι κοινωνίες οι πιο αμόλυντες από τον φανατισμό είναι εκείνες στις οποίες η διανοητική και πολιτική εκπαίδευση τείνει όλο και περισσότερο να βασίζεται στην ελεύθερη συζήτηση των ιδεών μάλλον και όχι στη διδασκαλία ήδη καθορισμένων συστημάτων αλήθειας, και των οποίων το καθεστώς εμπνέεται από την αρχή της πολλαπλότητας των δρόμων πρόσβασης στην αλήθεια και επομένως από την άρνηση μιας κρατικής φιλοσοφίας ή ιδεολογίας που θα είναι άλλη από εκείνη της ειρηνικής συνύπαρξης όλων των φιλοσοφιών ή ιδεολογιών.

Πηγή: Κυριακάτικη Ελευθεροτυπία, 04/09/2011, Ένθετο Επτά, Στήλη «Σημειωματάριο Ιδεών»

http://www.enet.gr/?i=issue.el.home&date=04/09/2011&id=306144

http://www.enet.gr/?i=issue.el.home&date=04/09/2011&s=shmeiwmatario-idewn&c=texnes

Αναδημοσίευση: www.e-keimena.gr

Σχετικά Άρθρα

Αυτή η ιστοσελίδα χρησιμοποιεί cookies για να βελτιώσει την εμπειρία σας. Συνεχίζοντας την περιήγησή σας, δίνετε την συγκατάθεσή σας για την χρήση των cookies. Aποδοχή