Ο Γ.Π. Σαββίδης, η Λένα Παππά και οι Χάρης και Πάνος Κατσιμίχας

by ΚΩΣΤΑΣ Γ. ΤΣΙΚΝΑΚΗΣ

Κάνουν λάθη, ορισμένες φορές, οι κριτικοί της λογοτεχνίας; Το ερώτημα δεν είναι ρητορικό. Ασφαλώς και κάνουν λάθη. Τα λάθη είναι ανθρώπινα. Αλάνθαστος είναι μόνο όποιος δεν γράφει. Το ζήτημα δεν είναι αυτό αλλά αν έχουν την παρρησία να τα αναγνωρίζουν.

  • Γράφει ο Κώστας Γ. Τσικνάκης

Η σκέψη μου στρέφεται στον Γ.Π. Σαββίδη. Μία σπουδαία πνευματική μορφή της νεότερης Ελλάδας. Το συγγραφικό έργο του υπήρξε πλουσιότατο. Τι να πρωτοθυμηθεί κανείς. Άνοιξε καινούργιους ορίζοντες στην έρευνα της νεοελληνικής λογοτεχνίας. Οι δεκάδες εργασίες του για την ποίηση του Κ. Π. Καβάφη παραμένουν θεμελιώδεις. Εξίσου σημαντικές εξακολουθούν να παραμένουν οι εκδόσεις ποιημάτων αλλά και κειμένων σημαντικών λογοτεχνών που επιμελήθηκε, όπως του Αριστοτέλη Βαλαωρίτη, του Κ. Π. Καβάφη, του Άγγελου Σικελιανού, του Κώστα Καρυωτάκη, του Γιώργου Σεφέρη και πολλών άλλων.

Στα μέσα της τελευταίας δεκαετίας του 20ού αιώνα συνεργαζόταν με την εφημερίδα «Τα Νέα», στην οποία δημοσίευε τακτικά σύντομες βιβλιοκρισίες. Το σύνολο των παραπάνω κειμένων, μαζί με άλλα μη φιλολογικά προηγούμενων περιόδων, στεγάστηκαν στο μεταθανάτιο βιβλίο του με τον παιγνιώδη τίτλο: «Εδώδιμα Αποικιακά. Ελάσσονα και ανέκδοτα κείμενα και ποιητικές μεταφράσεις 1945-1995» (Αθήνα, Ερμής, 2000). Την επιμέλεια του χρησιμότατου για την έρευνα, κομψού τόμου, είχε ο Μανόλης Σαββίδης.

Λένα Παππά

Ανάμεσα στα βιβλία που θεώρησε σκόπιμο να κρίνει τότε ο Γ.Π. Σαββίδης ήταν και ο τόμος: Λένας Παππά, «Τα Ποιήματα, 1956-1992» (Αθήνα, Αρμός, 1994). Σε αυτόν, συγκέντρωνε η ποιήτρια όλο το ώς τότε δημοσιευμένο έργο της. Η κριτική, με τον τίτλο «Ποιήματα για ακαδημαϊκούς», δημοσιεύτηκε στις 3 Ιανουαρίου 1995 στα «Νέα». Αναδημοσιεύεται στα «Εδώδιμα Αποικιακά».

Στη βιβλιοκρισία του ο Γ.Π. Σαββίδης παρουσίαζε συνοπτικά το ποιητικό έργο της Λένας Παππά. Όπως παραδεχόταν, αγνοούσε ολότελα την ύπαρξή της ώς το 1982, παρότι είχε λάβει το βραβείο λυρικής ποίησης της Ακαδημίας Αθηνών. Στη συνέχεια, αναρωτιόταν «τι σόι ποίηση γράφει μια καλλιεργημένη γυναίκα», που είχε πριμοδοτηθεί από ένα Ίδρυμα, που είχε αρνηθεί να συμπεριληφθούν στις τάξεις του σημαντικοί λογοτέχνες.

Αναφερόμενος στον Παντελή Πρεβελάκη, τον οποίο στον πρόλογό της η ποιήτρια επικαλούνταν ως δάσκαλό της, τον χαρακτήριζε «αποτυχημένον ποιητή υπερφίαλων αξιώσεων». Τέλος, επικέντρωνε την κριτική του στις τέσσερις ωριμότερες συλλογές της.

Για τα «Ενδόφωνα» (1982), έγραφε ότι «αποτελείται από κυρίως εσωστρεφή κατανυκτικά ποιήματα, μάλλον προσωπικού ενδιαφέροντος». Για τη «Μέσα σε καθρέφτες» (1984), ότι «αποτελείται από θραύσματα εγωκεντρικών ποιημάτων που τείνουν προς την επιγραμματική έκφραση πανικού μιας μεσόκοπης σωματικής φθοράς». Για τα «Αρτεσιανά» (1988) ότι «είναι αξιοπρόσεκτη ως προσπάθεια λεκτικής ανανέωσης που καθιστά πιο γήινο τον ποιητικό λόγο, άρα και αυτοκριτικής». Για τη συλλογή «Ουρανοδρόμιον» (1992) ότι «δεν προσθέτει ουσιώδη ποιήματα σε εκείνα της πρώτης. Διακρίνεται χάρη σε κάποια οικείωση με το σκιώδες είτε εκτυφλωτικό αντικείμενο της λατρείας». Αφού παρέθετε λίγους στίχους ενός ποιήματος, κατέληγε, εμφανώς γενικεύοντας: «Μπόσικες κουβέντες, χαμομηλάτες, ενδεχομένως μαλακτικές για κάποιους νυσταλέους ακαδημαϊκούς.»

Η κριτική του Γ.Π. Σαββίδης για το ποιητικό έργο της Λένας Παππά ήταν άδικη. Μέσα σε λίγες γραμμές εκφραζόταν δυσμενώς για μια διαδρομή τριανταπέντε χρόνων. Μεμφόταν την ποίησή της, την οποία θεωρούσε ότι απευθυνόταν σε ηλικιωμένους και νυσταλέους αναγνώστες.
Γεννημένη το 1932 η Λένα Παππά, σπούδασε ιστορία και αρχαιολογία στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών, γαλλική φιλολογία στο Γαλλικό Ινστιτούτο Αθηνών και ιστορία της τέχνης στη Σορβόννη. Εργάστηκε για πολλά χρόνια στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών Αθηνών.

Από τα νεανικά της χρόνια ξεκίνησε να γράφει. Συνεργάστηκε με τα περιοδικά «Νέα Εστία» και «Ευθύνη». Η ποιητική συλλογή της «Αρτεσιανά» (Αθήνα, Οι Εκδόσεις των Φίλων, 1988) είναι, κατά γενική ομολογία, η καλύτερη δουλειά της. Το ποιητικό έργο της των ετών 1956-2016 έχει συγκεντρωθεί σε τέσσερις τόμους. Παράλληλα, τύπωσε συλλογές διηγημάτων, μυθιστορήματα και παιδικά βιβλία.

Ποιήματά της έχουν μεταφραστεί και ανθολογηθεί σε πολλές ξένες γλώσσες. Έλαβαν βραβεία και διακρίσεις τόσο στην Ελλάδα όσο και στο Εξωτερικό. Ένα, με τον τίτλο «Στους σκοτωμένους σπουδαστές του Νοεμβρίου», γραμμένο για τον Διομήδη Κομνηνό, έχει ανθολογηθεί σε σχολικά εγχειρίδια.

Από νωρίς, η δουλειά της τράβηξε την προσοχή γνωστών μουσικοσυνθετών. Το ποίημά της «Αν είμαι» μελοποιήθηκε από τον Μίμη Πλέσσα και τραγουδήθηκε από τη Βασιλική Λαβίνα. Συμπεριλήφθηκε στον δίσκο του «Ένα κι ένα», που κυκλοφόρησε το 1977. Τραγουδήθηκε επίσης από τον Νίκο Νομικό.

Διαβάζοντας την κριτική του Γ.Π. Σαββίδη, δημοσιευμένη μάλιστα στη μεγαλύτερη σε κυκλοφορία ημερήσια εφημερίδα της Αθήνας, η Λένα Παππά ασφαλώς και θα πικράθηκε. Ο ποιητική πορεία της σχολιαζόταν αρνητικά. Δεν έχω υπόψη μου αν υπήρξε αντίδραση από την πλευρά της ή αν επέλεξε να παραμείνει σιωπηλή. Είχε προλάβει, όμως, να δώσει την απάντησή της.

Η συλλογή της «Αρτεσιανά», ενθουσίασε δύο νέους τραγουδοποιούς, τον Χάρη και τον Πάνο Κατσιμίχα. Έτσι, αποφάσισαν να μελοποιήσουν τρία ποιήματα από αυτήν και να τα εντάξουν στον καινούργιο δίσκο που τότε ετοίμαζαν. Ήταν εκείνα με τους τίτλους «Του έρωτα», «Το Δωμάτιο» και «Παλιά Καλοκαίρια». Συμπεριλήφθηκαν στον δίσκο τους, που κυκλοφόρησε προς τα τέλη του 1994, και έφερε τον τίτλο «Της αγάπης μαχαιριά».
Και τα τρία τραγούδια γνώρισαν αμέσως εντυπωσιακή αποδοχή από το κοινό. Δικαιολογημένα, θεωρούν ορισμένοι ότι είναι από τις επιτυχέστερες συμπράξεις ποίησης και μουσικής στον χώρο της ελληνικής δισκογραφίας.

Το ποίημα «Του έρωτα» έγινε γνωστότερο και ως «Της αγάπης μαχαιριά». Ιδιαίτερη αίσθηση προκάλεσε η εισαγωγή στη μελωδία παραδοσιακών ήχων, πιο συγκεκριμένα της Ηπείρου. Τραγουδήθηκε επίσης, πάντα με την ίδια επιτυχία, από τον Γιώργο Νταλάρα αλλά και από το μουσικό συγκρότημα «Δυτικές Συνοικίες». Αποτέλεσε, μάλιστα, και τίτλο δραματικής τηλεοπτικής σειράς, που προβλήθηκε στην ιδιωτική τηλεόραση, την περίοδο 2006-2007. Για κοντά τρεις δεκαετίες συγκινεί όσους το ακούν και ενθουσιάζει το κοινό των συναυλιών των δύο τραγουδοποιών.
Το «Δωμάτιο» τραγουδήθηκε και από τον Μάριο Φραγκούλη ενώ τα «Παλιά καλοκαίρια» από τον Μίλτο Πασχαλίδη.

Και τα τρία μελοποιημένα ποιήματα συμπεριλήφθηκαν στον νεότερο δίσκο των δύο τραγουδοποιών με τον τίτλο «Στους Ελαιώνες της Αγάπης», ο οποίος κυκλοφόρησε τον Νοέμβριο του 2002. Σε αυτόν περιέχονταν όλα τα ποιήματα, που είχαν μελοποιηθεί από τους ίδιους, την περίοδο 1985-2002.

Τα χρόνια που ακολούθησαν άλλα ποιήματα της Λένας Παππά («Πάει καιρός», «Χρώματα», «Πικρό τραγούδι», «Το κρίνο») μελοποιήθηκαν από τον συνθέτη Γιάννη Νικολάου και τραγουδήθηκαν από γνωστούς τραγουδοποιούς, όπως την Καλλιόπη Βέττα, τον Παντελή Θαλασσινό και τον ίδιο τον Γιάννη Νικολάου. Καταφύγιο σε ποιήματα της Λένας Παππά, κι αυτό δεν είναι τυχαίο, βρήκαν και άλλοι συνθέτες.

Περισσότερες λεπτομέρειες, για τις συνθήκες κάτω από τις οποίες μελοποιήθηκαν τα τρία ποιήματα της Λένας Παππά από τους αδελφούς Χάρη και Πάνο Κατσιμίχα, έχουν δώσει οι ίδιοι οι συντελεστές.

Ο Χάρης Κατσιμίχας, σε κείμενο που υπήρχε στον δίσκο «Της αγάπης μαχαιριά», έγραψε ότι πρωτοδιάβασε τον χειμώνα του 1993 την ποιητική συλλογή της Λένας Παππά «Αρτεσιανά», και ενθουσιάστηκε. Στην Ήπειρο, ύστερα από μία συνάντησή του με τον στιχουργό Άλκη Αλκαίο, ξεκίνησε να μελοποιεί τα τρία ποιήματα. Το σημείωμα, αναδημοσιεύτηκε στο τομίδιο «Άλκης Αλκαίος. Άφησε άλυτο το γρίφο», που κυκλοφόρησε τον Φεβρουάριο του 2021 από την «Εφημερίδα των Συντακτών».

Αλλά και ποιήτρια Λένα Παππά, σε συνέντευξή της στον Σπύρο Αραβανή, έχει αναφερθεί στη γνωριμία της με τα δύο αδέλφια και στην άψογη συνεργασία που είχε μαζί τους εκείνο το διάστημα. Η συνέντευξη δημοσιεύτηκε στο τεύχος 44 του περιοδικού «Μετρονόμος», που κυκλοφόρησε τον Ιανουάριο-Μάρτιο του 2012 και ήταν αφιερωμένο στη διαδρομή των δύο τραγουδοποιών στον χώρο της μουσικής. Την επιμέλεια του συγκεκριμένου τεύχους είχαν οι Σπύρος Αραβανής και Θανάσης Συλιβός.

Δεν γνωρίζω αν ο Γ.Π. Σαββίδης, όταν έγραφε την κριτική του, είχε πληροφορηθεί την παραπάνω εξέλιξη. Ο δίσκος «Της αγάπης μαχαιριά» ήδη κυκλοφορούσε γνωρίζοντας τεράστια επιτυχία. Αν ναι, θα παρουσίαζε ενδιαφέρον να μαθαίναμε ποια υπήρξε η αντίδρασή του. Όσο γνωρίζω, πάντως, δεν έγραψε ξανά για την ποίηση της Λένας Παππά. Πέθανε στις 11 Ιουνίου 1995 αφήνοντας μεγάλο κενό στον χώρο των ελληνικών γραμμάτων.

Πριν από έξι καλοκαίρια βρισκόμουν σε ένα χωριό, στον νότο της Κρήτης, μαζί με μεγάλη παρέα συγγενών και φίλων. Το γλέντι, με την ευκαιρία κάποιου αρραβώνα, καλά κρατούσε. Την πρώτη θέση στη μουσική, δεν μπορούσε να γίνει κι αλλιώς, καταλάμβαναν τα κρητικά τραγούδια.
Κάποια στιγμή, προς στα μεσάνυχτα, άρχισε να ακούγεται το «Της αγάπης μαχαιριά». Αμέσως, η διάθεση όλων, άλλαξε. Ζήτησαν να αυξηθεί ακόμη περισσότερο η ένταση της μουσικής. Ύστερα, οι περισσότεροι από τους παρόντες, σηκώθηκαν και άρχισαν να χορεύουν. Αλλά και οι λιγοστοί, που παρέμειναν στα τραπέζια τους, τραγουδούσαν χαμηλόφωνα.

Η ποιήτρια Λένα Παππά με την κόρη της και τους Χάρη και Πάνο Κατσιμίχα.

Καθώς πρόσεχα τις αντιδράσεις αναρωτήθηκα. Υπάρχει μεγαλύτερη αναγνώριση για έναν ποιητή ή μια ποιήτρια από το να βρίσκονται οι στίχοι του στα χείλη των νεότερων;

Αστραπιαία, ήλθε στο μυαλό μου η βιβλιοκρισία του Γ.Π. Σαββίδη για την ποίηση της Λένας Παππά. Θυμήθηκα τα καυστικά σχόλια του κριτικού για την ποίησή της και σκεφτόμουν ότι ποτέ δεν πρέπει να είμαστε απόλυτοι στις απόψεις μας. Κινδυνεύουμε να διαψευστούμε. Χρειάζεται πάντα να αφήνουμε το περιθώριο μιας λανθασμένης εκτίμησης.

Βλέποντας τα νέα παιδιά να τραγουδούν με πάθος τους στίχους και να χορεύουν, ανάμεσά τους ήταν η κόρη μου κι ο γιος μου, συλλογίστηκα ότι ο κριτικός είχε πέσει τελείως έξω στη διαπίστωσή του όταν, συνοψίζοντας την κριτική του, έγραφε απαξιωτικά για τα ποιήματα της Λένας Παππά: «Μπόσικες κουβέντες, χαμομηλάτες, ενδεχομένως μαλακτικές για κάποιους νυσταλέους ακαδημαϊκούς.»

Άλλες, εντελώς διαφορετικές σκηνές, έβλεπα να εκτυλίσσονται μπροστά από τα μάτια μου. Σ’ αυτές, πρωτοστατούσαν νεότερες γενιές, που έσφυζαν από ζωντάνια και ορμή. Έδειχναν διψασμένες και έτοιμες να κατακτήσουν τον κόσμο.

Ήμουν βέβαιος ότι, αν ζούσε ο Γ.Π. Σαββίδης, που ήταν ανοιχτός άνθρωπος αλλά και λάτρης της μελοποιημένης ποίησης, θα αναγνώριζε το σφάλμα του και θα επανερχόταν, γράφοντας κάπως διαφορετικά για την ποίηση της Λένας Παππά.

Παραθέτω το ποίημα «Του Έρωτα», από τη συλλογή της Λένας Παππά, «Αρτεσιανά» (Αθήνα, Οι Εκδόσεις των Φίλων, 1988), αναδημοσιευμένο και στον τόμο των «Ποιημάτων, 1956-1992» (Αθήνα, Αρμός, 1994). Το μεγαλύτερο τμήμα του έχει μελοποιηθεί:

ΤΟΥ ΕΡΩΤΑ

Άι σκοτεινό φως
τρεμάμενο αίμα του Έρωτα
μες στη γητειά σου απολησμόνησα
τους φονιάδες καιρούς
γέννησα ρόδινα μωρά
σε αστερωμένο μέλλον.
Άι της αγάπης μαχαιριά
στης νιότης το κρουστό κορμί
πληγή που ανάβλυζε ευωδιές φιλιών
και μουσική
ντύνοντας το γυμνό έρημο κόσμο.
Απόψε
μέσα στης μνήμης τα βαθιά βελούδα
κυλιέμαι και σε καλώ
με τη φωνή την απερίγραπτη
των απαρηγόρητων
τη γυάλινη, χλωμή φωνή
των διψασμένων που αγαπούν τη δίψα τους
κι ας ξέρουν πως
όλες τις θάλασσες και τα ποτάμια κι αν θα πιουν
ποτέ τους δε θα ξεδιψάσουν.

The following two tabs change content below.

ΚΩΣΤΑΣ Γ. ΤΣΙΚΝΑΚΗΣ

O Kώστας Γ. Tσικνάκης είναι ιστορικός. Εργάζεται στο Iνστιτούτο Ιστορικών Eρευνών του Eθνικού Iδρύματος Eρευνών. Έχει δημοσιεύσει βιβλία, μελέτες και άρθρα για τη μεσαιωνική και τη νεότερη ελληνική ιστορία.

Σχετικά Άρθρα

Αυτή η ιστοσελίδα χρησιμοποιεί cookies για να βελτιώσει την εμπειρία σας. Συνεχίζοντας την περιήγησή σας, δίνετε την συγκατάθεσή σας για την χρήση των cookies. Aποδοχή