Ο Γκίντερ Γκρας και η συμφιλίωση με το παρελθόν

by ΚΩΣΤΑΣ Γ. ΤΣΙΚΝΑΚΗΣ
  • Γράφει ο Κώστας Γ. Τσικνάκης

Συμπληρώθηκαν έξι χρόνια από τον θάνατο, στις 13 Απριλίου 2015, του συγγραφέα Γκίντερ Γκρας. Την ηθική συνείδηση της μεταπολεμικής Γερμανίας, όπως εύστοχα, αποκλήθηκε.

Ξαναπιάνω στο χέρια μου το περίφημο βιβλίο του «Το τενεκεδένιο ταμπούρλο». Εκδόθηκε το 1959 και γυρίστηκε σε ταινία το 1979. Στα ελληνικά, μεταφράστηκε για πρώτη φορά από τον Θεόφιλο Δ. Φραγκόπουλο και τυπώθηκε το 1985 από το «Βιβλιοπωλείον της Εστίας».

Το είχα αγοράσει, θυμάμαι, σε πολύ χαμηλή τιμή από ένα υπαίθριο βιβλιοπωλείο της οδού Μασσαλίας, στον τοίχο της Νομικής Σχολής. Ξεφυλλίζω τα μισοφαγωμένα φύλλα του και κοιτάζω ορισμένες υπογραμμίσεις μου. Διαβάζω στα περιθώρια ορισμένων σελίδων τα σχόλιά μου από τις κατά καιρούς αναγνώσεις του. Ακόμα διατηρώ μέσα μου τη συγκίνηση που ένιωσα από το πρώτο διάβασμά του.

Το συγγραφικό έργο του Γκίντερ Γκρας υπήρξε πλούσιο. Τι να πρωτοθυμηθεί και τι να σχολιάσει κανείς από τους πολλούς τίτλους βιβλίων του; Όλα, επηρέασαν καθοριστικά τις μεταπολεμικές πνευματικές αναζητήσεις. Εκτός από τα γνωστά μυθιστορήματά του έγραψε θεατρικά έργα αλλά και ποίηση. Θεωρείται, μαζί με τον Χάινριχ Μπελ, από τους κορυφαίους Γερμανούς πεζογράφους της μεταπολεμικής περιόδου. Το 1999 τιμήθηκε με το Νόμπελ Λογοτεχνίας.

Ο ίδιος, δεν αρκέστηκε ωστόσο στη βολική θέση του συγγραφέα, που παρακολουθεί σιωπηλός τα γεγονότα της εποχής του. Από νωρίς συμμετείχε στις πολιτικές εξελίξεις της πατρίδας του, υποστηρίζοντας κριτικά το Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα, χωρίς όμως να αποτελέσει μέλος του. Για δεκαπέντε χρόνια έγραφε τους λόγους του Βίλι Μπραντ. Με συνεχείς, δημόσιες παρεμβάσεις του, που συχνά προκαλούσαν αντιδράσεις, φρόντιζε ώστε να μην εφησυχάζουν οι συμπατριώτες του, που ήθελαν να κλείσουν βιαστικά τους λογαριασμούς τους με το πρόσφατο παρελθόν τους, λησμονώντας τα ναζιστικά εγκλήματα.

Με το ίδιο σθένος υπερασπίστηκε τα δικαιώματα των τσιγγάνων και την ανάγκη να τους χορηγηθεί ευρωπαϊκό διαβατήριο, προκειμένου να εγκατασταθούν σε όποια χώρα της ηπείρου επιθυμούσαν.

Εξίσου σημαντική, ωστόσο, υπήρξε η συνεισφορά του Γκίντερ Γκρας στα ελληνικά πράγματα. Κατά την περίοδο της Δικτατορίας της 21ης Απριλίου, πρωτοστάτησε στις αντιδικτατορικές κινήσεις που διοργανώθηκαν στη Δυτική Γερμανία. Αρθρογράφησε επανειλημμένα εναντίον του καθεστώτος. Με αδιάπτωτο ενδιαφέρον παρακολουθούσε τη μεταπολιτευτική περίοδο τις ελληνικές πολιτικές εξελίξεις.

Η αγάπη του για τη χώρα μας, την οποία επισκεπτόταν συχνά, εκφράστηκε και λίγα χρόνια πριν από τον θάνατό του. Το 2012, όταν πλέον η οικονομική κρίση άρχισε να έχει ολέθριες συνέπειες, έγραψε το ποίημα «Η ντροπή της Ευρώπης», το οποίο δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα «Sueddeutsche Zeitung» αλλά και σε ελληνική μετάφραση στην εφημερίδα «Η Καθημερινή». Σε αυτό, υπερασπιζόταν την Ελλάδα και στηλίτευε τη απρεπή στάση που επιδείκνυαν απέναντί της οι Ευρωπαίοι σύμμαχοί της. Άσχετα με την ποιότητα του ποιήματος, σημασία είχε ο συμβολισμός του.

Ακόμα περισσότερο εκτίμησα ως προσωπικότητα τον Γκίντερ Γκρας από μια πρωτοφανή κίνησή του το 2006. Τη χρονιά εκείνη, κυκλοφόρησε το αυτοβιογραφικό μυθιστόρημά του «Beim Haüten der Zwiebel», το οποίο γνώρισε εντυπωσιακή ανταπόκριση από το αναγνωστικό κοινό. Μόνο τις τρεις πρώτες μέρες της κυκλοφορίας του πουλήθηκαν 150.000 αντίτυπα. Την επόμενη χρονιά, μεταφρασμένο από την Τούλα Σιετή, κυκλοφόρησε και στα ελληνικά από τις «Εκδόσεις Οδυσσέας», με τον τίτλο «Ξεφλουδίζοντας το κρεμμύδι».

Κόντευε, τότε, τα ογδόντα ο συγγραφέας αλλά δεν έδειχνε καθόλου πρόθυμος να καταθέσει τα όπλα του. Σε συνέντευξη που παραχώρησε στις 12 Αυγούστου 2006 στην εφημερίδα «Frankfurter Allgemeine Zeitung», με αφορμή την επικείμενη έκδοση του βιβλίου του, μίλησε για πρώτη φορά για μία άγνωστη σελίδα των εφηβικών χρόνων του.

Σε ηλικία δεκαεπτά ετών, όπως αποκάλυψε, εντάχθηκε στα Waffen-SS (ένοπλη πτέρυγα των SS). Με αυτή την ιδιότητα, το διάστημα Φεβρουαρίου-Απριλίου 1945 είχε λάβει μέρος στις επιχειρήσεις της 10ης Μεραρχίας Θωρακισμένων SS «Frundsberg», οπότε και τραυματίστηκε. Συνελήφθη από τους Αμερικανούς στρατιώτες και εστάλη σε στρατόπεδο αιχμαλώτων. Κατά τη διάρκεια της τρίμηνης υπηρεσίας του στα Waffen-SS, βεβαίωνε, πως δεν είχε συμμετάσχει σε καμία εγκληματική δράση ούτε είχε ρίξει σφαίρες. Εκείνη η περίοδος, εξομολογήθηκε, τον κατέτρυχε σε όλη του τη ζωή.

Ο σάλος που προκλήθηκε από τις δηλώσεις του στον χώρο της διανόησης, και όχι μόνο, ήταν μεγάλος. Δεκάδες άρθρα, καταγγελτικά αλλά και υπερασπιστικά, δημοσιεύτηκαν το χρονικό διάστημα που ακολούθησε.

Ο ίδιος, δεν φάνηκε να πτοείται από τις απόψεις που διατυπώνονταν. Θεωρούσε πως με τη μετέπειτα στάση του, κυρίως με το συγγραφικό έργο του, είχε συνεισφέρει στην ευρωπαϊκή λογοτεχνία. Είχε κρίνει πως, ήταν πλέον καιρός, να συμφιλιωθεί με το εφηβικό παρελθόν του και έδειχνε ήσυχος με τη συνείδησή του. Αισθανόταν λυτρωμένος.

Χρειάζεται θάρρος για να επιχειρήσεις μια τέτοια σκληρή αναμέτρηση με τον ίδιο σου τον εαυτό. Ο Γερμανός συγγραφέας, απέδειξε πως το διέθετε σε αυξημένο βαθμό.

Ας έλθουμε τώρα στα καθ’ ημάς και στην περιγραφή μιας εντελώς διαφορετικής εικόνας. Ο λόγος για την περίοδο της Δικτατορίας της 4ης Αυγούστου 1936.

Ο Ιωάννης Μεταξάς, από την πρώτη κιόλας περίοδο της επιβολής της, ως πρωταρχικό στόχο του έθεσε να μεταδώσει τις ιδέες του καθεστώτος του στον ευαίσθητο χώρο της νέας γενιάς. Για τον σκοπό αυτό δημιούργησε την Εθνική Οργάνωση Νεολαίας. Σε αυτήν, θέλοντας και μη, εντάχθηκε σταδιακά το μεγαλύτερο τμήμα της νεολαίας της εποχής.

Επίσημο όργανο της Ε.Ο.Ν., τα χρόνια 1938-1941, ήταν το εβδομαδιαίο περιοδικό «Η Νεολαία». Ο σημερινός αναγνώστης των 133 τευχών του εκπλήσσεται. Μέσα από τις σελίδες του εντύπου παρελαύνουν χιλιάδες πρόσωπα, αγόρια και κορίτσια, από όλη την Ελληνική Επικράτεια. Είχαν ενταχθεί και συμμετείχαν, με διαφόρους τρόπους, στις εκδηλώσεις της Οργάνωσης.

Αρκετοί, δεν αρκέστηκαν στην απλή συμμετοχή, αλλά φαίνεται πως είχαν συγκινηθεί από τις ιδέες της. Έτσι, δεν δίστασαν να γράφουν υμνητικά κείμενα, κυρίως ποιήματα, για τη Δικτατορία της 4ης Αυγούστου και τον Ιωάννη Μεταξά.

Ανάμεσά τους, υπήρξαν πρόσωπα, τα οποία πρωταγωνίστησαν τις επόμενες δεκαετίες στην οικονομική, πνευματική και πολιτική ζωή της χώρας. Ανήκαν σε όλους τους πολιτικούς χώρους

Ελάχιστοι από τους συνεργάτες του περιοδικού, ωστόσο, αναφέρθηκαν μεταγενέστερα σε εκείνη την περίοδο της ζωής τους. Οι περισσότεροι, προτίμησαν να τη λησμονήσουν. Λες και θα τους ζητούσε κανείς να απολογηθούν για βεβιασμένες κινήσεις τους στα άγουρα χρόνια τους. Δεν αποτελούσαν κι εκείνα, όμως, μέρος της ζωής τους;

Αν μιλούσαν εκ βαθέων για την περίοδο της εφηβείας τους, που θέλησαν πεισματικά να κρατήσουν στη σιωπή, αυτό θα απέβαινε ιδιαίτερα χρήσιμο. Πολλούς θα ενδιέφερε, να πληροφορηθούν κάτω από ποιες συνθήκες δραστηριοποιήθηκαν τότε στην Ε.Ο.Ν. αλλά και την εμπειρία τους από τη συμμετοχή τους. Μόνο αυτοί, με τον δικό τους ξεχωριστό τρόπο, θα μπορούσαν να φωτίσουν διεξοδικά ορισμένες αθέατες πτυχές της Οργάνωσης.

Οι προσωπικές καταθέσεις τους, στην περίπτωση που γίνονταν, θα ενδιέφεραν πρωτίστως τη σημερινή νεολαία. Για να αντιληφθεί τους πολύπλοκους δαιδάλους απεχθών ιδεολογιών και να μην επαναλάβει σφάλματα του παρελθόντος.

Ο Γκίντερ Γκρας, με την εξομολόγησή του το καλοκαίρι του 2006, έδειξε πως επιθυμούσε να συμφιλιωθεί ειλικρινά με το εφηβικό παρελθόν του. Είναι κρίμα που δεν ακολούθησαν τον ίδιο δρόμο και εκείνοι.

The following two tabs change content below.
ΚΩΣΤΑΣ Γ. ΤΣΙΚΝΑΚΗΣ

ΚΩΣΤΑΣ Γ. ΤΣΙΚΝΑΚΗΣ

O Kώστας Γ. Tσικνάκης είναι ιστορικός. Εργάζεται στο Iνστιτούτο Ιστορικών Eρευνών του Eθνικού Iδρύματος Eρευνών. Έχει δημοσιεύσει βιβλία, μελέτες και άρθρα για τη μεσαιωνική και τη νεότερη ελληνική ιστορία.

Σχετικά Άρθρα

Αυτή η ιστοσελίδα χρησιμοποιεί cookies για να βελτιώσει την εμπειρία σας. Συνεχίζοντας την περιήγησή σας, δίνετε την συγκατάθεσή σας για την χρήση των cookies. Aποδοχή