Ο Νίκος Σβορώνος μεταφράζει το 1945 “Αίαντα” του Σοφοκλή

by ΚΩΣΤΑΣ Γ. ΤΣΙΚΝΑΚΗΣ

Ο Νίκος Σβορώνος στο σπίτι του παλιού μαθητή του Κωστή Σκαλιόρα που σπούδαζε το 1948 στο Παρίσι.

  • Γράφει ο Κώστας Γ. Τσικνάκης

Η εντυπωσιακή ανάπτυξη της ελληνικής ιστοριογραφίας τις τελευταίες δεκαετίες οφείλει πολλά σε ορισμένα πρόσωπα. Χάρη στο έργο τους αλλά κυρίως στην ενθάρρυνσή τους δόθηκε η απαραίτητη ώθηση σε νεότερους μελετητές για την προσέγγιση θεμάτων που είχαν απασχολήσει ελάχιστα την έρευνα.

Κορυφαία θέση ανάμεσά τους, κατά γενική ομολογία, κατέχει ο Νίκος Σβορώνος. Τον θυμήθηκα σήμερα, επέτειο του θανάτου του, σε ηλικία 78 ετών. Πέθανε το βράδυ της Μεγάλης Τετάρτης, 26 Απριλίου 1989, και κηδεύτηκε το απόγευμα της Μεγάλης Πέμπτης στη γενέθλια γη της Λευκάδας.

Το αίτημα για τις συνθήκες κάτω από τις οποίες συγκροτήθηκε η προσωπικότητά του τριάντα και πλέον χρόνια μετά παραμένει επίκαιρο. Ελάχιστες μελέτες έχουν γραφτεί για το ζήτημα.

Μία από τις πιο ενδιαφέρουσες αλλά όχι τόσο γνωστές περιόδους της ζωής του Νίκου Σβορώνου ήταν το χρονικό διάστημα από τα μέσα Οκτωβρίου 1944 ώς τα τέλη Δεκεμβρίου 1945. Μία πτυχή της θα επιχειρήσω να περιγράψω εδώ.

Η Απελευθέρωση της Αθήνας βρήκε τον Νίκο Σβορώνο να υπηρετεί ως συντάκτης στο «Μεσαιωνικόν Αρχείον» της Ακαδημίας Αθηνών και να διδάσκει παράλληλα στο «Πρότυπον Λύκειον Αθηνών» (Σχολή Μπερζάν). Έντονα πολιτικοποιημένος από τα φοιτητικά του χρόνια, είχε οργανωθεί από την αρχή της Κατοχής στο Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο, συμμετέχοντας στην Αντίσταση. Αργότερα εντάχθηκε στον Εθνικό Λαϊκό Απελευθερωτικό Στρατό.

Εκείνες τις μέρες του φθινοπώρου, μαζί με τους άλλους συνοδοιπόρους του, έζησε το κλίμα αισιοδοξίας που επικρατούσε για το μέλλον της χώρας. Αυτό, όμως, πολύ γρήγορα αναστράφηκε.

Τον Δεκέμβριο του 1944, ως υποδιοικητής του Τάγματος Βύρωνα – Καισαριανής του ΕΛΑΣ, έλαβε μέρος στις σφοδρές μάχες που διεξήχθησαν στην περιοχή του Μετς. Κατά τη διάρκειά τους πληροφορήθηκε τον θάνατο, από αδέσποτη σφαίρα, του πατέρα του σε άλλο σημείο της Αθήνας. Προκειμένου να παραβρεθεί στην κηδεία του, ζήτησε ολιγόωρη άδεια από τον διοικητή του Τάγματος λοχαγό Βασίλη Βενετσανόπουλο, η οποία και του δόθηκε. Ύστερα από λίγες ώρες, αφού επιτέλεσε το καθήκον του, επέστρεψε στη θέση του και συνέχισε τον αγώνα του.

Μετά τη Συνθήκη της Βάρκιζας, εμφανώς απογοητευμένος από την εξέλιξη των γεγονότων, αποσύρθηκε με την ομάδα του στο Τείχιον της Ναυπάκτου. Λίγο καιρό αργότερα, επέστρεψε στη θέση του στην Ακαδημία Αθηνών, αλλά τα προσκόμματα στους χώρους εργασίας του υπήρξαν συνεχή.

Τα συναισθήματά του από τη διάψευση των ελπίδων υπήρξαν έντονα. Μέσα στο τεταμένο πολιτικά κλίμα που επικρατούσε άρχισε να αναζητά τρόπους εντονότερης δραστηριοποίησης. Πολύ γρήγορα του δόθηκε η δυνατότητα.

Την άνοιξη του 1945 ξεκίνησαν οι συζητήσεις για την έκδοση περιοδικού, στο οποίο θα αποτυπώνονταν οι καινούργιες τάσεις της λογοτεχνίας και της τέχνης. Μέσα από τις σελίδες του, ιδιαίτερο ενδιαφέρον θα δινόταν στην ανάπτυξη προβληματισμού για την αναγκαιότητα υιοθέτησης του μονοτονικού συστήματος γραφής, ζήτημα για το οποίο είχαν υπάρξει έντονες αντιπαραθέσεις στη διάρκεια της Κατοχής, με αποκορύφωμα τη «Δίκη των τόνων» και την πειθαρχική δίωξη που ασκήθηκε εναντίον του Ιωάννη Θ. Κακριδή, Καθηγητή της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών.

Η εκδοτική πρωτοβουλία ανήκε στον μηχανικό Πάνο Γ. Κερασσώτη, ο οποίος υπήρξε ιδρυτής και τεχνικός διευθυντής του εντύπου. Διευθυντής του ήταν ο λογοτέχνης Κ. Καρθαίος και διευθυντής συντάξεως ο Ν. Καπνάς. Την επιμέλεια ύλης είχε η Ειρήνη Καλκάνη. Αφανής συμπαραστάτης της όλης προσπάθειας ήταν ο Ιωάννης Θ. Κακριδής.

Η δημοσιογράφος και κριτικός Ειρήνη Καλκάνη, ανέλαβε την πρωτοβουλία προσέγγισης του Νίκου Σβορώνου, προκειμένου να συνεργαστεί με το έντυπο. Τον γνώριζε πολύ καλά. Καταγόταν και εκείνη από τη Λευκάδα, ήταν συνομήλική του και ουσιαστικά είχαν μεγαλώσει μαζί τα παιδικά τους χρόνια. Εξακολούθησαν να διατηρούν φιλικές σχέσεις όλες τις επόμενες δεκαετίες, όταν ζούσαν πλέον στην Αθήνα. Την περίοδο της Κατοχής αντάλλασσαν τακτικά απόψεις για το κοινό πολιτικό όραμά τους. Ο Νίκος Σβορώνος αποδέχτηκε αμέσως την πρόσκληση της συντοπίτισσάς του.

Το καινούργιο μηνιαίο περιοδικό είχε τον τίτλο «Το Ταξίδι». Στον υπότιτλό του αυτοπροσδιοριζόταν ως «Περιοδικό της ελεύθερης τέχνης και του ελεύθερου στοχασμού». Το πρώτο τεύχος του κυκλοφόρησε τον Μάιο του 1945 και το δεύτερο τον Ιούνιο του 1945. Ήταν τυπωμένο με τη μονοκική γραφή. Όπως αποσαφηνιζόταν, «το μοναδικό τόνο τον παρασταίνουμε με μια κοκκίδα, που είναι ένας τόνος ουδέτερος». Παρά τον βραχύ διάστημα έκδοσής του κατόρθωσε να αφήσει το στίγμα του στη μεταπολεμική πνευματική ζωή. Συνεργάτες του υπήρξαν αρκετοί διανοούμενοι της εποχής.

Η συνεργασία του Νίκου Σβορώνου δημοσιεύτηκε στο δεύτερο τεύχος του «Ταξιδιού», που κυκλοφόρησε τον Ιούνιο του 1945. Ήταν η μετάφραση του τρίτου στάσιμου από την τραγωδία του Σοφοκλή «Αίας» (στίχοι 1185-1222).
Παρατίθεται εδώ:

ΑΠΟ ΤΟΝ «ΑΙΑΝΤΑ» ΤΟΥ ΣΟΦΟΚΛΗ

ΤΟ ΤΡΙΤΟ ΣΤΑΣΙΜΟ
Στροφή α΄
Ποιο είν’ το στερνό απ’ τα τόσ’ ανήσυχα;
Πότε τα χρόνια θα περάσουν
με τους πολλούς τους μόχτους που μας φέρνουν
απ’ τον άπαυτο πόλεμο
—βαριά ντροπή των δύστυχων Ελλήνων;
Αντιστροφή α΄
Να’ χε στο μέγα αιθέρα ποντιστεί
ή στον κοινό για όλους-μας Άδη
ο που των μισητών όπλων πρωτόδειξε
τον πόλεμο στους Έλληνες
—ώ πρόγονοι των πόνων πόνοι !—
Τι αυτός έχει αφανίσει τους ανθρώπους.
Στροφή β΄
Σ’ εμένα ούτε στεφάνια, ούτε βαθιά
ποτήρια σε συμπόσια να χαρώ
μ’ άφησε εκείνος·
ούτε του αυλού τον ήχο το γλυκό,
ούτε τη νύχτια ο άμοιρος
χαρά να νιώσω.
Κι’ οϊμέ, τον έρωτα, τον έρωτα με στέρησε·
κι’ έτσι λησμονημένος κείτομαι,
και μου νοτίζει τα μαλλιά
της κεφαλής δρόσο πυκνή, για να θυμάμαι
την πικρή Τροία.
Αντιστροφή β΄
Κι’ απ’ της νυχτός το φόβο είτανε πριν
Για μένα, κι’ απ’ τα βέλη, φύλακας
ο θούριος Αίας.
Μα αυτόν τον πήρε τύχη μισητή·
και ποια για μένα τώρα πια
χαρά απομένει;
Αχ, να’μουν πέρα εκεί που απλώνει θαλασσόβρεχτο
το δασωμένο το ακρωτήρι, εκεί,
κάτω απ’ την απαλή κορφή
του Σούνιου, την ιερή να χαιρετήσω γη,
την άγια Αθήνα!
Μετάφρ. ΝΙΚΟΥ ΣΒΟΡΩΝΟΥ

Η τραγωδία «Αίας» είναι η παλιότερη από τις επτά σωζόμενες τραγωδίες του Σοφοκλή. Γράφτηκε ανάμεσα στα έτη 450-440 π.Χ. Σε αυτήν, ο τραγικός ποιητής περιγράφει την τρέλα και τελικά τον θάνατο του Αίαντα, αρχηγού των Σαλαμινίων, που συμμετείχαν στον Τρωικό Πόλεμο, όταν δεν του αποδόθηκαν τα όπλα του Αχιλλέα.

Το τρίτο στάσιμο από τον «Αίαντα» του Σοφοκλή, κατά κοινή ομολογία, αποτελεί, από τις ωραιότερες σκηνές του έργου. Σε αυτό, ο Χορός κλαίει με αντιπολεμικό θρήνο για τον Αίαντα αλλά και για τη διχόνοια που εμφανίστηκε ανάμεσα στους Έλληνες.

Μπορούμε να φανταστούμε τις συνθήκες κάτω από τις οποίες επέλεξε το συγκεκριμένο στάσιμο και ολοκλήρωσε τη μετάφραση ο Νίκος Σβορώνος. Έχοντας προφανώς διδαχθεί το κείμενο στα φοιτητικά του χρόνια, όταν το εξέδωσε με εισαγωγή, μετάφραση και σχόλια ο καθηγητής του Παναγής Λορεντζάτος το 1932 στο Τυπογραφείο της «Εστίας», σκύβει ξανά πάνω του με συγκίνηση. Έντονα φορτισμένος από όσα είχαν συμβεί τους προηγούμενους μήνες, όταν βίωσε τα αποτελέσματα του πολέμου και της διχόνοιας, βρίσκει καταφύγιο και λύτρωση στα όσα συγκλονιστικά περιγράφει ο Σοφοκλής. Ουσιαστικά μεταφέρει τα δικά του συναισθήματα.

Έχω υπόψη μου τις μεταφράσεις του τρίτου στάσιμου από τον «Αίαντα» του Σοφοκλή που επιχείρησαν σημαντικές πνευματικές φυσιογνωμίες, όπως οι Ζήσιμος Σίδερης (1904, 1939), Κώστας Βάρναλης (1912), Παναγής Λορεντζάτος (1932), Δημ. Σάρρος (1935), Ιωάννης Γρυπάρης (1940), Τάσος Ρούσσος (2000) και Δημήτρης Μαρωνίτης (2012). Μία απλή σύγκρισή τους με αυτή του Νίκου Σβορώνου επιβεβαιώνει την υπεροχή της τελευταίας. Όπως μπορεί να διαπιστώσει ο αναγνώστης, δεν αρκείται σε μία απλή μετάφραση. Καταφέρνει να αποδώσει με μοναδικό τρόπο τα λόγια του χορού και να συγκινήσει.

Κλείνοντας το σημείωμά μου για έναν αγαπημένο καθηγητή των φοιτητικών χρόνων μου στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου της Κρήτης, στο Ρέθυμνο, θα ήθελα να επισημάνω τα ακόλουθα.

Ο Νίκος Σβορώνος ήταν πολύ σημαντικός ιστορικός. Καθόρισε τις μεταπολεμικές εξελίξεις της ελληνικής ιστοριογραφίας. Δεν ήταν, ωστόσο, μόνο αυτό. Είχε ευρύτερους προσανατολισμούς.

Όσοι τον συναναστράφηκαν διαπίστωναν τις απέραντες γνώσεις του. Διάβαζε ελληνική λογοτεχνία, κυρίως ποίηση, και έγραψε σχετικά άρθρα. Από την ξένη λογοτεχνία, που επίσης διάβαζε, έδειχνε ξεχωριστό ενδιαφέρον για την αστυνομική λογοτεχνία. Τον ενδιέφεραν τα μαθηματικά, τη γνώση των οποίων χρησιμοποίησε σε ορισμένες, πρωτοποριακές ακόμα και στις μέρες μας, μελέτες του.

Ο Νίκος Σβορώνος στην είσοδο του «Προτύπου Λυκείου Αθηνών» (Σχολής Μπερζάν) τον Μάιο του 1943.

Ήταν, όμως, εξίσου σπουδαίος φιλόλογος. Διέθετε μεγάλη κλασική παιδεία. Τις πρώτες βάσεις της έλαβε κατά τις εγκύκλιες σπουδές του στη Λευκάδα. Αυτές, διευρύνθηκαν στα πανεπιστημιακά του χρόνια, όταν παρακολούθησε συστηματικά τα μαθήματα καθηγητών του, όπως του Κωνσταντίνου Αμάντου, του Νίκου Βέη, του Σωκράτη Κουγέα, Παναγή Λορεντζάτου αλλά και του Μανόλη Τριανταφυλλίδη, συνομίλησε μαζί τους, αντάλλαξε απόψεις και εμπνεύστηκε από το έργο τους.

Τις πολύτιμες γνώσεις που αποκόμισε χρησιμοποίησε σε αρκετά άρθρα του, στα οποία δημοσίευε έγγραφα, που απαιτούσαν φιλολογικό σχολιασμό.

Ο Γιώργος Αλισανδράτος και Νίκος Σβορώνος μαζί με μαθητές και μαθήτριες μιας τάξης τους στην είσοδο του «Προτύπου Λυκείου Αθηνών». Στην πρώτη σειρά, ανάμεσά τους, ο μαθητής τους και μετέπειτα γνωστός ηθοποιός του Θεάτρου και του Κινηματογράφου Αλέκος Αλεξανδράκης.

Την αγάπη για την ιστορία και τη λογοτεχνία κατάφερε τα επόμενα χρόνια να μεταδώσει στους μαθητές και στις μαθήτριές του. Τα μαθήματά του στο «Πρότυπον Λύκειον Αθηνών», σύμφωνα με μαρτυρίες της εποχής, είχαν δημιουργήσει μεγάλη αίσθηση.
Το μικρό απόσπασμα μεταφραστικής δουλειάς του, που μόλις παρουσιάστηκε, αποκαλύπτει μία άλλη πλευρά του συγγραφικού έργου του. Μακάρι να συνέχιζε την εντρύφηση στα αρχαία κείμενα και να είχαμε στη διάθεσή μας περισσότερα δείγματα.

The following two tabs change content below.

ΚΩΣΤΑΣ Γ. ΤΣΙΚΝΑΚΗΣ

O Kώστας Γ. Tσικνάκης είναι ιστορικός. Εργάζεται στο Iνστιτούτο Ιστορικών Eρευνών του Eθνικού Iδρύματος Eρευνών. Έχει δημοσιεύσει βιβλία, μελέτες και άρθρα για τη μεσαιωνική και τη νεότερη ελληνική ιστορία.

Σχετικά Άρθρα

Αυτή η ιστοσελίδα χρησιμοποιεί cookies για να βελτιώσει την εμπειρία σας. Συνεχίζοντας την περιήγησή σας, δίνετε την συγκατάθεσή σας για την χρήση των cookies. Aποδοχή