Ο πατριάρχης Γρηγόριος Ε΄ και ο αφορισμός της Ελληνική Επανάστασης | Δυο μαρτυρίες

by Times Newsroom 1

1) Του Διονυσίου Πύρρου του Θετταλού (1848)

«Ο Παναγιώτατος ων κατηχημένος πρότερον εδύνατο να φύγη διά να γλυτώση, πλην δεν ηθέλησε, διά να μην θυμώσωσιν οι Τούρκοι και θανατώσουν τους χριστιανούς, εγώ νομίζω, ότι εάν ο Πατριάρχης αυτός ως ων ενάρετος, ήρχετο εις την πατρίδα του την Πελοπόννησον, όλοι οι χριστιανοί ήθελον τον δεχθή ως βασιλέα, διότι ο αείμνηστος έχαιρεν μεγάλην υπόληψιν διά την αρετήν του, και δραστηριότητά του, λέγω, ότι ήθελε γίνη αυτό, και ελευθέρωνε τους χριστιανούς, καθώς και ο αρχιερεύς των Μαυροβουνησίων είναι και Κυβερνήτης του λαού, εάν ο Πατριάρχης ήρχετο τότε εις την Ελλάδα μεγάλον όφελος ήθελον έχη οι Έλληνες έως τώρα, επειδή και αυτός δεν ήτον μήτε πλεονέκτης, μήτε φιλάργυρος, ως οι πολλοί των κακών ανθρώπων, αλλ’ ήτον καθόλα ακτήμων, μεταδοτικός και εγκρατής καθ’ όλα, ό,τι λογής τον θέλει ο μακάριος Παύλος. Πού τώρα τοιούτοι Πατριάρχαι; Πού αρχιερείς και ιερείς; πάντες εξέκλιναν.

Αναχώρησα εκείθεν με την ευχήν του Πατριάρχου, του οποίου την δεξιάν εφίλησα, και αμέσως με ευλόγησεν εκ ψυχής».

Διονύσιος Πύρρος ο Θετταλός, Βιογραφία και Περιήγησις, Αθήνα 1848, σσ. 96-99.

2) Του ακαδημαϊκού Κωνσταντίνου Ι. Δεσποτόπουλου (2001)

«Ιδού, λοιπόν τι πραγματικά συνέβη τότε και τι αποσκοπούσε ο αφορισμός του Αλέξανδρου Υψηλάντη ως αρχηγού της Ελληνικής Επαναστάσεως και η αποκήρυξή της από τον Πατριάρχη Γρηγόριο τον Ε΄ και την Ιερά Σύνοδο.

Με την έναρξη της Επαναστάσεως, το Φεβρουάριο 1821, το σύνολο σχεδόν των Ελλήνων, εγκατεστημένων σε διάφορες περιοχές της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, βρέθηκαν αυτόματα σε δεινή κατάσταση ομηρίας, επαγομένης τον κίνδυνο άμεσου εξολοθρεμού.

Και όταν εξογκωμένες πληροφορίες για σφαγή Τούρκων εμπόρων από τους επαναστάτες Έλληνες στη Μολδοβλαχία προκάλεσαν διαδηλώσεις φανατικών μουσουλμάνων στην Κωνσταντινούπολη με άγριες διαθέσεις, ο σουλτάνος και η κυβέρνησή του ως αντίμετρο δραστικό προς την Επανάσταση αποφάσισαν την ολική σφαγή των Ελλήνων. Για να εκτελεσθεί όμως η απάνθρωπη αυτή απόφαση, έπρεπε να εκδοθεί και “φετφάς” από το θρησκευτικό αρχηγό των Οθωμανών. Και τη θέση αυτή κατείχε τότε, κατ’ αγαθή τύχη των Ελλήνων, άνθρωπος με φιλάνθρωπο ήθος και με πολιτικό σθένος, ο Χατζή Χαλήλ Εφέντης.

Ο γενναίος, λοιπόν, αυτός θρησκευτικός ηγέτης αρνήθηκε μέχρι τέλους να εκδώσει τον φρικτό “φετφά” και, για να δικαιολογήσει προς το σουλτάνο την άρνησή του, επικαλέσθηκε ότι δεν επιτρέπει το Κοράνι σφαγή αθώων· και προς στήριξη του σωστικού αυτού επιχειρήματος, ζήτησε από τον Πατριάρχη τεκμήρια πειστικά, ότι δεν είναι ολόκληρο το Γένος των Ελλήνων συνεργό στην Επανάσταση. Σήμανε τότε η ώρα της μεγάλης ευθύνης για τον Πατριάρχη. Και υπήρξε ο έξοχος εκείνος Πατριάρχης Γρηγόριος ο Ε΄ άξιος της μεγάλης ευθύνης του: Αφού “εν θλίψει” διαλογίσθηκε πολύ “κατά μόνας”, διασκέφθηκε με τρεις άλλους ιεράρχες και αποφάσισαν από κοινού την τραγική απόφαση να εκδοθεί αφορισμός του αρχηγού της Επαναστάσεως Αλέξανδρου Υψηλάντη, συγκάλεσε την Ιερά Σύνοδο και συντάχθηκε το κείμενο του αφορισμού, όπως υπαγόρευε ο σκοπός του, και υπογράφτηκε από το σύνολο των μελών της. Ο Χατζή Χαλήλ Εφέντης, ενισχυμένος με τον πανηγυρικό αυτό διαχωρισμό του αρχηγού του Γένους των Ελλήνων από την Επανάσταση, ενέμεινε στην άρνησή του να εκδώσει τον “φετφά” για τον ολικό εξολοθρεμό τους. Με τη σύμπραξη, λοιπόν, των δύο μεγάλων ανδρών της ώρας εκείνης της Ιστορίας, του Έλληνα Πατριάρχη Γρηγορίου του Ε΄ και του Οθωμανού θρησκευτικού αρχηγού Χατζή Χαλήλ Εφέντη, επιτεύχθηκε η σωτηρία του Γένους των Ελλήνων. Το βαρύ τίμημα της σωτηρίας αυτής υπήρξε και για τους δυο η απώλεια της ζωής τους. Ο Χατζή Χαλήλ Εφέντης καθαιρέθηκε από το αξίωμά του και θανατώθηκε με πνιγμό στην Προποντίδα, ενώ μεταφερόταν σε τόπο εξορίας. Ο Γρηγόριος ο Ε΄, ως γνωστόν, μαρτύρησε και απαγχονίσθηκε το Πάσχα του 1821. Και οι δυο είναι άξιοι της ευγνωμοσύνης των Ελλήνων.

Εκφραστικά της συνειδητής αυτοθυσίας του Εθνομάρτυρα Πατριάρχη είναι όσα είπε στους άλλους ιεράρχες, όταν απέρριψε την εισήγησή τους να διαφύγει στην Πελοπόννησο:

Και εγώ ως κεφαλή του Έθνους και ημείς ως Σύνοδος, οφείλομεν να αποθάνωμεν διά την κοινήν σωτηρίαν. Ο θάνατος ημών θα δώσει δικαίωμα εις την Χριστιανοσύνην να υπερασπισθή το Έθνος εναντίον των Τούρκων. Αλλά, εάν υπάγωμεν ημείς να θαρρύνωμεν την Επανάστασιν, τότε θα δικαιώσωμεν τον Σουλτάνο, αποφασίσαντα να εξοντώση όλον το Έθνος”.

(Διεξοδική έκθεση των γεγονότων υπάρχει στο άρθρο του Αλέξανδρου Ι. Δεσποτοπούλου, «Ο Γρηγόριος ο Ε΄ και η Ελληνική Επανάσταση», στην εφημερίδα «Η Καθημερινή» της 23 Απριλίου 1997, σ. 12).

Κωνσταντίνος Ι. Δεσποτόπουλος, ακαδημαϊκός».

Επιστολή στο περ. Ιστορικά της εφ. Ελευθεροτυπία, αρ. 67/25-1-2001.

Βλ. σχετικά και Ι.Ε.Ε., τ. ΙΒ΄, σσ. 33-34.

Σχετικά Άρθρα

Αυτή η ιστοσελίδα χρησιμοποιεί cookies για να βελτιώσει την εμπειρία σας. Συνεχίζοντας την περιήγησή σας, δίνετε την συγκατάθεσή σας για την χρήση των cookies. Aποδοχή