Ο πρόγονος του πρίγκιπα Μίσκιν

by Times Newsroom 1

Ο Ντοστογιέβσκι έγραψε για τον Θερβάντες και τον «Δον Κιχώτη»: «Ο μεγάλος ποιητής και καρδιογνώστης κατέγραψε εδώ μία από τις βαθύτερες και πλέον μυστηριώδεις πλευρές του ανθρωπίνου πνεύματος. Αυτό το βιβλίο είναι ένα μεγάλο βιβλίο, εντελώς αλλιώτικο από αυτά που γράφονται τώρα: περνάνε αιώνες για να χαριστεί στην ανθρωπότητα ένα βιβλίο σαν κι αυτό»

  • Του ΣΤΑΥΡΟΥ ΖΟΥΜΠΟΥΛΑΚΗ

Ο Ντοστογιέβσκι υπήρξε μέγας θαυμαστής του Θερβάντες και ενθουσιαστικός υμνητής του. Στο Ημερολόγιο ενός συγγραφέα γράφει, τον Σεπτέμβριο του 1877, ένα οξυδερκέστατο σύντομο δοκίμιο για τον Δον Κιχώτη, με τίτλο «Το ψέμα σώζει το ψέμα». H αλήθεια της λογοτεχνίας σώζεται, υποστηρίζει εκεί ο Ντοστογιέβσκι, όχι με την απαλλαγή της από το μυθοπλαστικό ψέμα αλλά με την επινόηση ακόμη μεγαλύτερου και υπερβολικότερου ψέματος, ο ρεαλισμός της κερδίζεται όχι με την εξάλειψη του φανταστικού αλλά με τη διόγκωσή του. Ο Δον Κιχώτης αληθεύει όχι επειδή απάλλαξε τα ρομάντζα της ιπποσύνης από τα ψέματά τους (ένας ιππότης να σκοτώνει σε μια μάχη 100.000 εχθρούς) αλλά επειδή επινόησε ακόμη μεγαλύτερα, πιο παράλογα και πιο υπέρογκα. Στις σελίδες αυτού του δοκιμίου ο Ντοστογιέβσκι θα δοξολογήσει τον Δον Κιχώτη σε πολύ υψηλό τόνο:

«Ο μεγάλος ποιητής και καρδιογνώστης κατέγραψε εδώ μία από τις βαθύτερες και πλέον μυστηριώδεις πλευρές του ανθρωπίνου πνεύματος. Αυτό το βιβλίο είναι ένα μεγάλο βιβλίο, εντελώς αλλιώτικο από αυτά που γράφονται τώρα: περνάνε αιώνες για να χαριστεί στην ανθρωπότητα ένα βιβλίο σαν κι αυτό.[…] Αγνοώ τι λογοτεχνία διδάσκουν σήμερα στα σχολεία, η γνώση όμως αυτού του βιβλίου, του πιο μεγάλου και του πιο θλιμμένου από όσα δημιούργησε το ανθρώπινο πνεύμα, θα ανύψωνε, χωρίς καμία αμφιβολία, την ψυχή του νέου με το μεγαλείο της σκέψης του, θα έσπειρε στην καρδιά του ευγενή ερωτήματα και θα συνέβαλλε στο να αποστρέψει το πνεύμα του από τη λατρεία του αιώνιου και ηλίθιου ειδώλου της μετριότητας, της αυτάρεσκης έπαρσης και της επιδερμικής σοφίας. Αυτό το βιβλίο, το πιο θλιμμένο από όλα τα βιβλία, ο άνθρωπος δεν θα ξεχάσει να το πάρει μαζί του στη Δευτέρα Παρουσία. Θα αποκαλυφθεί εκεί το πιο βαθύ και μοιραίο μυστικό του ανθρώπου και της ανθρωπότητας». (εκδ. της Pleiade, σ. 1185-86, υπογραμμίζει ο συγγραφέας· βλ. ακόμη και σ. 462-63.)

* H ταύτιση με το έργο

Στο τελευταίο κεφάλαιο του Δον Κιχώτη, αφού ιστορηθεί ο ειρηνικός θάνατός του, ο φρονιμότατος Θίδε Χαμέτε, ο υποτιθέμενος μαυριτανός συγγραφέας του έργου, απευθυνόμενος στην πένα του, λέει: «Για μένα μοναχά γεννήθηκε ο Δον Κιχώτης κι εγώ γι’ αυτόν». Το ίδιο μπορεί να ισχυριστεί και κάθε παθιασμένος αναγνώστης του αινιγματικού αυτού έργου, χωρίς να έχει ίχνος αλαζονείας τούτος ο ισχυρισμός. Αυτό δηλώνει και ο Μιγκέλ ντε Ουναμούνο, πριν από εκατό ακριβώς χρόνια, στο αντίστοιχα τελευταίο κεφάλαιο του βιβλίου του: H ζωή του Δον Κιχώτη και του Σάντσο Πάντσα (1905): «Ο Δον Κιχώτης και ο Σάντσο Πάντσα γεννήθηκαν για να γράψει ο Θερβάντες τη ζωή τους και να τη σχολιάσω εγώ.

Ο Θερβάντες γεννήθηκε για να τη διηγηθεί και εγώ για να τη σχολιάσω». Και την σχολίασε, στο απροσπέραστο αυτό βιβλίο, συνδέοντάς την με τον ισπανικό καθολικισμό, τον Ιγνάτιο Λογιόλα, την Τερέζα της Αβιλα και, κυρίως, με τη δική του αγωνία. Το ίδιο ισχύει και για κάθε άλλον, μικρότερο ή μεγαλύτερο συγγραφέα, κατά τους τέσσερις αιώνες εντατικής ανάγνωσης του έργου, το ίδιο ισχύει ασφαλώς και για τον Ντοστογιέβσκι. Τι ήταν λοιπόν αυτό που τον συνάρπαζε στο έργο του Θερβάντες, ποιος είναι τελικά ο Δον Κιχώτης του Ντοστογιέβσκι;

Την απάντηση μάς τη δίνει, νομίζω, ένα γράμμα του από τη Γενεύη προς την ανιψιά του Σοφία Αλεξάντροβα Ιβάνοβα (1/13.1.1868). Λίγους μήνες πριν από το γράμμα αυτό, ο Ντοστογιέβσκι έχει παντρευτεί τη γραμματέα του Αννα Γρηγόριεβνα Σνίτκινα (Φεβρ., 1867), έχει εγκαταλείψει τη Ρωσία για να αποφύγει τους πιστωτές του, έχει ξαναβυθιστεί στο πάθος της ρουλέτας και γράφει με πυρετώδη ρυθμό για να μπορέσει να σταθεί στα πόδια του οικονομικά. Στις 18/11 (4/12)1868 αρχίζει στον Ρώσο Αγγελιοφόρο η δημοσίευση του Ηλίθιου.

Αντιγράφω λίγες αράδες από το εκτενές γράμμα προς την ανιψιά του:

«H κύρια ιδέα του μυθιστορήματος είναι να παρουσιάσουν τον άνθρωπο εντελώς ωραίο. Ολοι οι συγγραφείς, οι δικοί μας μα και όλοι οι συγγραφείς της Δύσης, που αποπειράθηκαν να παρουσιάσουν το εντελώς ωραίο παραιτήθηκαν, το εγκατέλειψαν. Επειδή το έργο είναι τεράστιο. Ωραίο είναι το ιδανικό, και το ιδανικό, το δικό μας ή εκείνο της πολιτισμένης Ευρώπης, θέλει πολύ ακόμη για να διαμορφωθεί. Δεν υπάρχει στον κόσμο παρά μόνο μια μορφή εντελώς ωραία: ο Χριστός, τόσο που η φανέρωση αυτής της μορφής, αμέτρητα και άπειρα ωραίας, είναι ήδη ένα άπειρο θαύμα. (Ολο το Ευαγγέλιο του Ιωάννη κινείται προς αυτή την κατεύθυνση: το μόνο θαύμα είναι η Ενσάρκωση, η φανέρωση ακριβώς του κάλλους.) Προχώρησα όμως πολύ μακριά. Θα αρκεστώ να θυμίσω ότι, από όλες τις ωραίες μορφές της χριστιανικής λογοτεχνίας, ο Δον Κιχώτης είναι η πιο ολοκληρωμένη. Είναι ωραίος για τον μοναδικό λόγο ότι είναι ταυτόχρονα για γέλια. Ο Πίκγουικ του Ντίκενς (ως ιδέα είναι απείρως πιο αδύναμος από τον Δον Κιχώτη, αλλά πελώριος παρά ταύτα) είναι επίσης γελοίος και γι’ αυτό μας αιχμαλωτίζει. Αναδύεται λοιπόν η συμπόνια προς το ωραίο που γελοιοποιείται και αγνοεί την αξία του και, κατά συνέπεια, η συμπάθεια του αναγνώστη. Αυτή η αφύπνιση της συμπόνιας αποτελεί το μυστικό του χιούμορ. Ο Γιάννης Αγιάννης, άλλη ισχυρή απόπειρα, προξενεί τη συμπάθεια μόνο με τη φοβερή δυστυχία του και την αδικία της κοινωνίας εις βάρος του. Τίποτε παρόμοιο στο δικό μου έργο, απολύτως τίποτε, και φοβάμαι τρομερά ότι θα είναι πλήρης αποτυχία […] Το μυθιστόρημα ονομάζεται Ο Ηλίθιος […]»(Correspondance, εκδ. Bartillat, Παρίσι 2000, τόμ. 2, σ. 292-93, υπογραμμίζει ο συγγραφέας.)

Ο Ντοστογιέβσκι, για τον οποίον το κάλλος είναι έννοια ηθική και πνευματική, φοβάται δικαιολογημένα: δεν υπάρχει τίποτε πιο ριψοκίνδυνο από το γράψιμο ενός μυθιστορήματος του οποίου ο ήρωας να ενσαρκώνει το απόλυτο αγαθό, την αγιότητα. Αυτός ο ήρωας δεν θα μπορούσε να είναι άλλος από τον Χριστό, ο Χριστός όμως, όπως τον πιστεύει ο Ντοστογιέβσκι, δεν γίνεται μυθιστορηματικό πρόσωπο. Γι’ αυτό επινοεί μια περσόνα του, τον πρίγκιπα Μίσκιν, καθώς επανειλημμένα γράφει ο ίδιος στα «Σημειωματάρια» του Ηλίθιου: «N. B. Ο πρίγκιπας – ο Χριστός».

* Ιππότης για γέλια

Ο πρίγκιψ Μίσκιν έχει, πιστεύει ο δημιουργός του, έναν σπουδαίο λογοτεχνικό πρόγονο, τον περιπλανώμενο ιππότη Δον Κιχώτη. Ο ιδαλγός από τη Μάντσα, ο οποίος αποφασίζει να ζήσει ως ιππότης όταν η ιπποσύνη έχει πια τελειώσει, ο τρελός, φτωχός, αδύναμος, διαρκώς μωλωπισμένος και νικημένος, είναι προφανώς ένας ιππότης για γέλια. Είναι γελοίος, όχι επειδή φοράει για περικεφαλαία τη λεκάνη του κουρέα, αλλά επειδή δεν υπάρχει τίποτε πιο αλλόκοτο, στις πολιτείες της ιδιοτέλειας και της δύναμης, από την καλοσύνη. Τα κωμικά παθήματά του γεννούν στην ψυχή του αναγνώστη τον έλεο, επειδή ο άνθρωπος που τα παθαίνει έχει «ψυχή αγίου» (όπ.π., σ. 1187). Ο Δον Κιχώτης είναι Ξένος στον κόσμο αυτό, μια χριστική μορφή, κατά τον Ντοστογιέβσκι. Εδώ ακριβώς βρίσκεται η τεράστια γοητεία που ασκεί στον μεγάλο Ρώσο, έτσι εξηγείται το αναγνωστικό πάθος του για το έργο αυτό.

Δεν ξέρω αν ο ούτως ή άλλως αντιντοστογιεβσκικός Κούντερα, μέγας θαυμαστής και αυτός του Θερβάντες, έχει υπόψη του τον απεριόριστο θαυμασμό τού Ντοστογιέβσκι προς τον Δον Κιχώτη και, κυρίως, τον τρόπο με τον οποίον τον διαβάζει. Στο δοκίμιό του «H παραγνωρισμένη κληρονομιά του Θερβάντες» γράφει, με την απλότητα του έμπειρου συγγραφέα, πως «κάθε μυθιστόρημα λέει στον αναγνώστη: »τα πράγματα είναι πιο περίπλοκα από όσο νομίζεις»» (H τέχνη του μυθιστορήματος, εκδ. Εστία, σ. 30). Ασφαλώς ναι, όχι όμως τα πράγματα μόνο αλλά και τα έργα, ιδίως τα μεγάλα.

  • Πρώτη δημοσίευση: ΤΟ ΒΗΜΑ, 19 Ιουνίου 2005

O Σταύρος Ζουμπουλάκης γεννήθηκε το 1953 στη Συκιά Λακωνίας. Σπούδασε νομική και φιλολογία στην Αθήνα και φιλοσοφία στο Παρίσι. Δίδαξε πολλά χρόνια στη μέση εκπαίδευση. Από το 1998 ως το 2012 διετέλεσε διευθυντής του περιοδικού “Νέα Εστία”. Είναι πρόεδρος, από το 2008, του Δ.Σ. του βιβλικού ιδρύματος “Άρτος Ζωής”. Το Φεβρουάριο 2013 ανέλαβε τη θέση του προέδρου του Εφορευτικού Συμβουλίου της Εθνικής Βιβλιοθήκης. Το 2015 αναγορεύτηκε επίτιμος διδάκτορας του Τμήματος Φιλοσοφίας, Παιδαγωγικής και Ψυχολογίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων.

Σχετικά Άρθρα

Αυτή η ιστοσελίδα χρησιμοποιεί cookies για να βελτιώσει την εμπειρία σας. Συνεχίζοντας την περιήγησή σας, δίνετε την συγκατάθεσή σας για την χρήση των cookies. Aποδοχή