Ο Ρομαντισμός ως πηγή δυστυχίας

Από την Ανίτα Μπρούκνερ, η ανάλυση του κινήματος που παραγκώνισε την καθαρότητα

by Times Newsroom 1

Η εικόνα του καλλιτέχνη ως απόκληρου και σχιζοφρενούς (ακόμη και όταν πράγματι είναι και τα δυο), Βαν Γκογκ: “Αυτοπροσωπογραφία”, Σεπτέμβριος 1889, Μουσείο Ορσέ, Παρίσι.

ΠΟΛΛΟΙ νέοι καλλιτέχνες, ιδιαίτερα ποιητές, μουσικοί της ροκ και ηθοποιοί, έχουν την τάση και την υποχρέωση να δείχνουν κατηφείς. Στη ρίζα βρίσκεται ο Ρομαντισμός που προήγαγε την ιδέα του καλλιτέχνη ως όντος νευρωτικού, ξεριζωμένου, κοινωνικά απροσάρμοστου και ευεπίφορου στην καλλιέργεια της εικόνας του ως μοναδικής. Εν ολίγοις, ενός πλάσματος που χρήζει προσοχής. Αυτή προσπαθούν να κερδίσουν εμφανιζόμενοι ως sui generis και αναλόγως συμεριφερόμενοι, σαν να είναι αλλιώτικοι από τους άλλους, επειδή είναι παράξενοι. Σ’ έναν άνθρωπο που ζούσε στα μέσα του 18ου αιώνα, πριν από την ανάδυση του Ρομαντισμού, η τέτοια συμπεριφορά θα φαινόταν ως δείγμα παραφροσύνης. Όμως, ένα αποτέλεσμα του Ρομαντισμού είναι ότι έκανε την τρέλα άξια προσοχής, συνδέοντάς τη με μια αθωότητα παιδική και με μια ενόραση προφητική.

Wild Side

Η μεγαλύτερη ίσως μεταβολή στον ευρωπαϊκό πολιτισμό μεταξύ της Γαλλικής Επανάστασης και της Μάχης του Βατερλό ήταν πως το άτομο έπαψε να έχει ενδιαφέρον μόνον ως απλή ενσάρκωση ορισμένων γενικών ανθρώπινων γνωρισμάτων, αλλά μετεβλήθη σε αγωγό νέων αντιλήψεων για το δέον της ανθρώπινης ύπαρξης.

Η μυθιστοριογράφος και ιστορικός της τέχνης Ανίτα Μπρούκνερ (Anita Brookner, 1929-2016) στο βιβλίο της “Ο Ρομαντισμός και τα δεινά του” (“Romanticism and Its Discontents”) υποστηρίζει ότι οι παλαιές βεβαιότητες υπέστησαν ισχυρό πλήγμα από τις αλλαγές τις οποίες επέφερε η Γαλλική Επανάσταση· ο διαδεδομένος σκεπτικισμός απέναντί τους έγινε για πολλούς καλλιτέχνες του Ρομαντισμού, αναπόσπαστο στοιχείο της κοσμοαντίληψής τους, όπως τα φαντασμαγορικά, περίεργα ενδύματα του βεστιαρίου της ροκ. Όμως πού τελειώνει το φαίνεσθαι, πού αρχίζει το είναι, δύσκολο να πει κανείς, εκτός εάν είναι οντολόγος.

Η ιδέα της Μπρούκνερ και όχι μόνον αυτής, εξισώνει το σύνολο του Ρομαντισμού με τη Wild side του Λου Ριντ. Ως πρότυπο του Ρομαντισμού, ο οποιοσδήποτε φοιτητής της Ευρωπαϊκής Λογοτεχνίας θα έφερε τον Μπάιρον αντί του Γουέρντσγουερθ, διότι ο Μπάιρον απέμεινε ως προσωπική περίπτωση και ο Γουέρντσγουερθ, μολονότι σήμερα εκείνος που διαβάζεται είναι ο Γουέρντσγουερθ και όχι ο Μπάιρον. Ένας σπουδαστής της ιστορίας της ζωγραφικής θα κατονόμαζε τον Ευγένιο Ντελακρουά και όχι τον Ζαν Ογκίστ Ενγκρ ως ιδανική ενσάρκωση του ρομαντικού πνεύματος (η Μπρούκνερ στο βιβλίο της αφιερώνει ξεχωριστά κεφάλαια και τους δυο).

Τούτο εν μέρει οφείλεται στο ότι οι ιδέες και τα ιδανικά της ρομαντικής εποχής έχουν έκτοτε “ρομαντικοποιηθεί” (εξού και η έκπτωση της λέξης που άλλα σήμαινε τότε και άλλα στη σημερινή κοινή λαλιά). Η Ανίτα Μπρούκνερ διακρίνεται για μια νεοκλασική φινέτσα και καθαρότητα (δυο λέξεις ανάθεμα για το Ρομαντισμό) και από αυτά αφορμώμενη υπενθυμίζει ότι ο Ρομαντισμός ήταν ένα κίνημα αντίδρασης και σαν τέτοιο κατ’ ανάγκην (όσο και αν δεν το ήθελε) διατηρούσε στοιχεία από εκείνο εναντίον του οποίου αντιδρούσε.

Στις Καλές Τέχνες τούτο σημαίνει ότι στην αισθητική του Ρομαντισμού βρίσκονται ενσωματωμένα, με διαβαθμίσεις από καλλιτέχνη σε καλλιτέχνη, στοιχεία της αισθητικής του νεοκλασικισμού. Κάτι προφανές, όπως γράφει ο Στέφεν Λόγκαν στην εφημερίδα “Observer”, στο έργο του Λουί Νταβίντ “Ο Ναπολέων διασχίζοντας τις Άλπεις”, όπου οι καθαρά διαγραμμένες φιγούρες δείχνουν μια φινέτσα που, από δημιουργική άποψη, βρίσκεται σε αντίθεση με την ένταση της κίνησης των αλόγων και την συγκεντρωμένη αποφασιστικότητα του Ναπολέοντα. Αλλά, όπως ευκρινώς καταδείχνει η ιστορικός σε μια αλληλοδιαδοχή κεφαλαίων τα οποία επικεντρώνονται πρωταρχικά και με χρονολογική σειρά σε τρεις ζωγράφους (Αντουάν Ζαν Γκρο, Ντελακρουά και Ενγκρ) και πέντε ποιητές και πεζογράφους (Μισέ, Μποντλέρ, οι Γκονκούρ, Ζολά και Ουισμάν), η εξισορρόπηση των αντιθέσεων είναι εκείνη που καθορίζει το χαρακτήρα του έργου ενός καλλιτέχνη, μια εξισορρόπηση που ποικίλλει αναλόγως με τα εξισορροπούμενα.

Έτσι, ο Νταβίντ είναι ένας κατά βάση συντηρητικός καλλιτέχνης, που στο έργο του στοιχεία του νέου ριζοσπαστικού Ρομαντισμού αναδύονται κάτω από την κλασική επιφάνεια, αν και μετριασμένα. Ο Ενγκρ, τριάντα χρόνια νεότερός του, έχει την ίδια συντηρητική ιδιοσυγκρασία και κατά συνέπεια συμμερίζεται την καθαρή γραμμή, εξαιτίας όμως των ενδιαφερόντων του διασπά τα παραδοσιακά μέτρα που άλλως έπρεπε να διατηρήσει, δημιουργώντας έτσι μια ένταση μέσα στο έργο του, εμφανέστερη και οξύτερη απ’ ό,τι στα καθαυτά ρομαντικά έργα. Όμως στον Ντελακρουά, η ενασχόληση με τα πιο απείθαρχα στοιχεία του Ρομαντισμού αποβαίνει σε μια απότομη μετατόπιση των νεοκλασικών συμβάσεων.

Οι διαφοροποιήσεις αυτές τις οποίες με μεγάλη λεπτότητα διακρίνει η Μπρούκνερ, είναι σημαντικές στο σημείο που ο αισθητικές κατηγορίες απηχούν ηθικές, κοινωνικές, πολιτικές, θρησκευτικές κατηγορίες. Το να αντιτίθεται κανείς στην εξουσία του Νταβίντ, όπως το κάνει ο Γκρο, κατά την Μπρούκνερ, σημαίνει αντίθεση, οσοδήποτε διστακτική κι αδύναμη, στις αρχές περί της ανθρώπινης φύσης και ζωής της οποίας έμμεσα πρεσβεύει το έργο του Νταβίντ.

Η ζάλη της αντίδρασης όμως έφτασε σε τέτοιο σημείο ώστε σήμερα βιώνουμε τις συνέπειες της απώλειας των αξιών που η προ-ρομαντική παράδοση επεδίωκε να διατηρήσει. Το βιβλίο της Μπρούκνερ είναι το απότοκο της σύγκρουσης μεταξύ των αξιών που εμπεριέχονται στη σοφή τέχνη της συγγραφέως ως μυθιστοριογράφου και στη μεταρομαντική εικονοκλασία του σύγχρονου πολιτισμού.

Human Side

Η Μπρούκνερ υπεραμύνεται των νεοκλασικών αρετών, της κομψότητας, της λεπταισθησίας, της καθαρότητας, του ελέγχου, της πειθαρχίας. Το βιβλίο της δείχνει καλύτερα από πολλά άλλα του είδους τα πλεονεκτήματα του μετριασμού των ακροτήτων του Ρομαντισμού, από την πλευρά της συμπάθειας και της ανθρωπιάς, των αξιών που αυτή παραγκώνισε.

______________________________________________

Πρώτη δημοσίευση: The Observer | Η Καθημερινή, 11 Ιανουαρίου 2001

Σχετικά Άρθρα

Αυτή η ιστοσελίδα χρησιμοποιεί cookies για να βελτιώσει την εμπειρία σας. Συνεχίζοντας την περιήγησή σας, δίνετε την συγκατάθεσή σας για την χρήση των cookies. Aποδοχή