Οι άνθρωποι που φορούσαν μαύρα

Ιστορική εξερεύνηση του μελανού χρώματος και των αμέτρητων συμβολισμών του στην ευρωπαϊκή ιστορία

by Times Newsroom 1

ΣΤΗΝ ΑΡΧΗ του “Γλάρου του Τσέχωφ ο Μπετβιένκο ρωτά την Μάσα γιατί φορά μαύρα. Η απάντησή της είναι ότι πενθεί για τη ζωή της. Αν τούτη είναι μια ταιριαστή απάντηση για μια τσεχωφική ηρωίδα, μια σύγχρονη γυναίκα μάλλον θα απαντούσε ότι την κάνουν να δείχνει λεπτότερη. Οι πολλοί ρόλοι που το μαύρο χρώμα έχει κληθεί να παίξει στην ιστορία, το έχουν κάνει ν’ αποκληθεί σ’ αυτό τον αιώνα ως μη-χρώμα, ανύπαρκτο χρώμα, απουσία χρώματος ή αμφίεση άλλου χρώματος. Το χρώμα π.χ. που παίρνει το σκούρο κόκκινο ή το σκούρο μπλε, εάν σκουρήνουν ολότελα. Το ότι έχει παίξει πολλούς ρόλους όμως, δεν σημαίνει ότι το ίδιο δεν έχει ιστορία. Αυτή την ιστορία, του χρώματος που δεν έχει χρώμα, του χρώματος δίχως φως, του χρώματος της οδύνης, της απώλειας, της ταπεινότητας, της ενοχής και της αισχύνης, ιχνηλατεί ο πανεπιστημιακός Τζον Χάρβεϊ (John Harvey) στο βιβλίο του “Οι άνθρωποι με τα μαύρα” (Men in Black, Reaktion Books, 1995).

Ο Μποντλέρ, ο Μάρτιν Λούθερ Κινγκ, ο Άμλετ, ο Λοτρεαμόν ήταν άνθρωποι που φορούσαν μαύρα, ένα χρώμα που με τους κρυμμένους συμβολισμούς του ασκούσε μια περίεργη γοητεία, από τα χρόνια της Αναγέννησης ακόμη. Ο Καστιλιόνε (Baldassare Castiglione, 1478–1529) στο βιβλίο του “Ο αυλικός” (Il Cortegiano, 1528) γράφει: Μου φαίνεται ότι το μαύρο χρώμα είναι το ωραιότερο για τα ρούχα απ’ όλα τα άλλα”.

Άσχετα όμως από τη γοητεία του και τους συμβολισμούς του μόλις τον 20ό αιώνα, καθώς γράφει στην παρουσίασή της του βιβλίου η εφημερίδα “The Observer”, το νόημά του διαστρεβλώθηκε. Στις δεκαετίες του 1920 και του 1930 συγκεκριμένα, τόσο οι μάζες του ολοκληρωτισμού όσο και οι περιθωριακοί επέλεξαν να εμφανίζονται μονοχρωματικά, μια παράξενη ειρωνεία ανάμεσα στις δυνάμεις της καταπίεσης και τις ορμές της αναρχίας που συνεχίζεται ώς σήμερα. Ταυτόχρονα όμως, καθώς σημειώνει ο συγγραφέας, στην τέχνη της εποχής ο “άνθρωπος στα μαύρα” είχε κάτι το μυστηριώδες και το δυσοίωνο που γίνεται ταυτόχρονα και παραβολή για τον απρόσωπο άνθρωπο, τον άνθρωπο εκτός κοινωνικής τάξης όπως στους πίνακες του Μαγκρίτ. Τούτο είναι το μαύρο της αποξένωσης, το μαύρο του Κάφκα, του Γιόζεφ Κ. Της “Δίκης” που τη μέρα των γενεθλίων, με μαύρο επίσημο ένδυμα οδηγείται στην εκτέλεσή του.

Ο Τζον Χάρβεϊ ελάχιστα αναφέρεται στα νεανικά κινήματα του τέλους του 20ού αιώνα, αφήνει όμως να υπονοηθεί ότι αυτή την εικόνα του Γιόζεφ Κ. υιοθέτησαν συνειδητά ή ασυνείδητα, διαδοχικά οι επαναστατικές ομάδες των υπαρξιστών, των μποέμ και πιο πρόσφατα των πανκ.

Το μαύρο είναι και το χρώμα του πένθους και τούτο, όπως γράφει η “Independent” υπήρξε ένα ερώτημα που έθετε συνεχώς ο 19ος αιώνας στην Αγγλία, όταν το μαύρο είχε κατακλύσει τους δρόμους σαν ενδυματολογικός λοιμός. Η μόδα που την ξεκίνησαν Άγγλοι δανδήδες σαν τον Μπο Μπρουμέλ γρήγορα ξαπλώθηκε και στη Γαλλία, όπου ο Αλφρέ ντε Μισέ θεώρησε το μαύρο ως ένα “φρικτό σύμβολο” και ο Μποντλέρ το ονόμασε “το αναπόφευκτο ένδυμα της πάσχουσας εποχής μας”. Για τον Όσκαρ Ουάιλντ δεν ήταν παρά ένα χρώμα βαρετό, κουραστικό και καταθλιπτικό.

Τον θρίαμβο του μαύρου ο Τζον Χάρβεϊ παρακολουθεί σε πολλές, διαφορετικές παραδόσεις που όλες τους όμως έχουν ένα κοινό στοιχείο: την κατάπνιξη του εγώ στο όνομα ενός μεγαλύτερου καλού. Τούτο ισχύει για τους μοναχούς του Μεσαίωνα όσο και για τους Προτεστάντες αστούς των οποίων την ηθική της εργασίας ο κοινωνιολόγος Μαξ Βέμπερ στο περίφημο βιβλίο του συνέδεσε με την άνοδο του καπιταλισμού. Όμως το μεταμελητικό ένδυμα της αυταπάρνησης έχει την τάση να γίνεται η αυστηρή στολή της εξουσίας πάνω σε κείνους που δεν απαρνήθηκαν τον εαυτό τους. Τι θα σήμαινε για μια ηθική να είναι μαύρη, ρωτά, όπως σημειώνεται, ο συγγραφέας, εάν δεν ήταν μια ηθική που ριζώνει στο φόβο;

Την βικτωριανή εποχή ο Ντίκενς περιγράφει δικηγόρους κι εμπόρους ντυμένους στα μαύρα, ως τους απάνθρωπους κήρυκες μιας υποκριτικής ηθικής. Οι μαυροντυμένοι άνδρες αξιώνουν εξουσία πάνω σε λευκοντυμένες γυναίκες. Οι γυναίκες φορούν μαύρα μόνο όταν πενθούν αν και η βασίλισσα Βικτωρία πενθοφορώντας επί σαράντα χρόνια, μετέδιδε με το μαύρο το κύρος της εξουσίας της. Κάπου, κάτω από τα ρούχα, κρύβεται η μεγάλη ιστορία των μηχανισμών της εξουσίας. Υπήρξαν κοινωνίες που πάνω στην ακμή της δύναμής τους φορούσαν μαύρα, όπως η Ισπανία του 16ου αιώνα, η Ολλανδία του 17ου (οι αστοί στους πίνακες του Φρανς Χαλς) και η Αγγλία του 19ου αιώνα. Στο σημείο αυτό όμως, καθώς σημειώνεται, η αφήγηση και η διορατικότητα του ιστορικού αρχίζουν να χάνουν τη δύναμή τους.

Στην προσέγγισή του υπάρχει μια συνολικότητα –αντλούμενη από τη λογοτεχνία κυρίως– ιδιαίτερα σε ό,τι αφορά τον 19ο αιώνα, η οποία μπορεί να συνθέτει διαφορετικά μεταξύ τους στοιχεία, όπως τον ενδυματολογικό κώδικα στην “Τζέην Έϋρ” της Σάρλοτ Μπροντέ και την αυτοκτονία του Γάλλου ποιητή Ζεράρ ντε Νερβάλ με επίσημο ένδυμα. Το λάθος του συγγραφέα είναι ότι επεκτείνει την εφαρμογή αυτής της μεθόδου του και στον 20ό αιώνα Οι μελανοί χιτώνες των Φασιστών μοιάζουν να επιβεβαιώνουν τη θέση του για τη διασύνδεση της άρνησης με την εξουσία. Οι απόπειρές του όμως να σχηματίσει μια μεταφυσική του μαύρου τον οδηγεί σε ορισμένα παρακινδυνευμένα συμπεράσμτα. Το μαύρο δεν χάνει τη δύναμή του τον 20ό αιώνα, μόνο ο κοινωνικός συμβολισμός του διασπαθίζεται προς πολλές και διαφορετικές κατευθύνσεις, από τους διανοούμενους της Αριστεράς, ώς τα μαύρα δερμάτινα των γκέι μπαρ του Σαν Φραντσίσκο ή τους υπλλήλους των Βρετανικών Σιδηροδρόμων. Επιπλέον το μαύρο έπαψε να είναι αποκλειστικό γνώρισμα των ανδρών – δεν είναι μόνο ο Κλιντ Ίστγουντ που φορά μαύρα στις ταινίες του Σέρτζιο Λεόνε αλλά και γυναικεία μοντέλα πάνω στην πασαρέλα οι οποίες γίνονται τα ινδάλματα αμέτρητων ομοφύλων τους. Στο τελευταίο κεφάλαιο του βιβλίου του, ο ιστορικός ακροθιγώς καταπιάνεται με τα φαινόμενα των μηχανόβιων και των πανκ και καταλήγει στην Ιαπωνία όπου η άνοδος μιας νέας αυτοκρατορίας προμηνύεται ίσως από το ολόμαυρο ιαπωνικό στυλ ενδυμασίας.

_______________________________________

Πρώτη δημοσίευση: Η Καθημερινή, 19 Οκτωβρίου 1995

Σχετικά Άρθρα

Αυτή η ιστοσελίδα χρησιμοποιεί cookies για να βελτιώσει την εμπειρία σας. Συνεχίζοντας την περιήγησή σας, δίνετε την συγκατάθεσή σας για την χρήση των cookies. Aποδοχή