Οι χαμένοι “θησαυροί” της λογοτεχνίας

Χειρόγραφα διάσημων συγγραφέων που τα αγνοούσαμε ή τα θεωρούσαμε κατεστραμμένα για δεκαετίες ή αιώνες και που η ανακαλυψή τους αποτέλεσε είδηση. Παρ’ όλη όμως τη φιλολογία και τη διαφήμιση οι “ανακαλύψεις” δεν έγιναν μπεστ-σέλερ ούτε άλλαξαν την ήδη διαμορφωμένη γνώμη των αναγνωστών για τους συγγραφείς

by Times Newsroom 1
  • KEVIN JACKSON

Ο ΕΖΡΑ ΠΑΟΥΝΤ είχε πει κάποτε: “Η ποίηση είναι είδηση που παραμένει είδηση”. Αλλά είναι αμφίβολο κατά πόσον συμφωνούν με τη θέση αυτή οι άνθρωποι του εκδοτικού χώρου. Είναι αλήθεια ότι ο θάνατος ενός μεγάλου λογοτέχνη (όπως του ίδιου του Πάουντ π.χ.) γίνεται πρωτοσέλιδο αλλά αν ένας νεαρός δημοσιογράφος εισβάλει σε μια συνάντηση εκδοτών φωνάζοντας “Σταματήστε! Ο Τζέφρι Χιλ μόλις ολοκλήρωσε ένα νέο σονέτο”, μάλλον θα πρέπει να επισκεφθεί ψυχίατρο.

Υπάρχει όμως μια μεγάλη εξαίρεση σε αυτό το γενικό αξίωμα και συμβαίνει όποτε κάποιος –πρόκειται συχνά για φιλόδοξους ακαδημαϊκούς– ανακαλύπτει ένα λογοτεχνικό χειρόγραφο που αγνοείτο ή εθεωρείτο κατεστραμμένο για δεκαετίες ή αιώνες. Πριν από δυο χρόνια, ο καθηγητής Γκάρι Τέιλορ ανακοίνωσε ότι είχε βρει ένα “νέο” ποίημα του Σαίξπηρ. Το παρουσίασαν όλες οι εφημερίδες ευρείας κυκλοφορίας, οι ηθοποιοί το απήγγελλαν στην τηλεόραση και το ραδιόφωνο και το ποίημα Shall I die?” έγινε πασίγνωστο μέσα σε μια ημέρα.

Σε ηπιότερους τόνους, το ίδιο συνέβη δυο φορές κατά τις τελευταίες εβδομάδες. Ο Independent” σε πρόσφατο φύλλο του περιείχε μια είδηση για την ανακάλυψη του Finn’s Hotel, ενός “χαμένου” βιβλίου με διηγήματα του Τζέιμς Τζόις· και αυτή η ιστορία ήλιε να “ταράξει πάλι τα νερά” μετά την ανακοίνωση του εκδότη Τζον Κάλντερ ότι θα εξέδιδε το A Dream of Fair to Middling Women, το “χαμένο” πρώτο μυθιστόρημα του καλύτερου φίλου του Τζόις, του Σάμιουελ Μπέκετ.

Βεβαίως, η χρήση της λέξης “χαμένο” όσον αφορά σε χιρόγραφα μάς δίνει ελαφρώς μελοδραματικές ιδέες για τη φύση των ανακαλύψεων αυτών. Αλλά η πραγματικότητα είναι συχνά πολύ πιο πεζή απ’ όσο νομίζουμε. Τι έγινε στην περίπτωση του Finn’s Hotel; Μετά από 16 χρόνια έρευνας σε αρχεία, ο Ντάνις Ρόουζ έφθασε στο συμπέρασμα ότι μερικές σελίδες που ο Τζόις εγραψε το 1923, πριν ξεκινήσει τη συγγραφή του Ξυπνήματος του Φίνεγκαν, δεν ήταν απλά σημειώσεις εργασίας, αλλά ένα λογοτεχνικό έργο που μπορούσε κάλλιστα να σταθεί μόνο του.

Η έρευνα αυτή δεν έχει το στοιχείο της έκπληξης, όπως, π.χ., η ξαφνική ανακάλυψη ενός παλαιού χειρογράφου πεταμένου σε μια σοφίτα στη Ζυρίχη, ειδικά καθώς αυτό έχει γίνει τουλάχιστον δυο φορές με έργα του Τζόις. Αρχικά, κατά τα μέσα της δεκαετίας του ’30, ένα μεγάλο μέρος του πρώτου μυθιστορήμστος του Τζόις, του Stephen Hero (ο συγγραφέας είχε πετάξει το χειρόγραφο στη φωτιά, αλλά η αδελφή του, Έλεν, κατόρθωσε να σώσει μερικές εκατοντάδες σελίδες), αγοράστηκε από το Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ και ακολούθως εξεδόθη. Κατόπιν, κατά τα τέλη της δεκαετίας του ’60, ο βιογράφος του συγγραφέα, Ρίτσαρντ Έλμαν, εμφάνισε στο κοινό μια έκδοση του “χαμένου” του μυθιστορήματος Giacomo Joyce. Μερικοί σκεπτικιστές τόνισαν ότι αυτό το λεπτό και μάλλον αποσπασματικό κείμενο δεν ήταν τίποτε παραπάνω από σημειώσεις και ότι δεν έχει την ικανότητα να σταθεί μόνο του αυτοτελές και ανεξάρτητο. Και, ως φαίνεται, τέτοια επιχειρήματα θα υποδεχθούν και την ανακάλυψη του κ. Ρόουζ κατά τα επόμενα χρόνια.

james joyce – samuel beckett

Κατά τον ίδιο περίπου τρόπο, δεν μπορούμε να μιλήσουμε για ανακάλυψη στην περίπτωση του Μπέκετ, αλλά για τη δυνατότητα να εκδοθεί το εν λόγω κείμενο. Οι καθηγητές γνώριζαν από καιρό για το A Dream of Fair to Middling Women, και όσοι διέθεταν τα λεφτά για εισιτήριο προς το Νιού Χάμσιρ, μπορούσαν να επισκεφθούν τη Βιβλιοθήκη Μπέικερ του Κολεγίου του Ντάρτμουθ, όπου βρισκόταν το χειρόγραφο από τον καιρό που το παρεχώρησε ο βιογράφος του Μπέκετ, ο Λόρενς Χάρβι, κατά τη διάρκεια το ’60. Τι συνέβη σε αυτή την περίπτωση; Ο Μπέκετ κράτησε μυστικό το υλικό αυτό όσο ζούσε, τόσο επειδή το θεωρούσε “ανώριμο και ανάξιο λόγου”, όσο και γιατί γνώριζε ότι θα στενοχωρούσε φίλους και γνωστούς με τα όσα ανέφερε γι’ αυτούς στα αυτοβιογραφικά κεφάλαια του έργου. Λίγες εβδομάδες πριν από τον θάνατό του, πάντως, ο Μπέκετ είπε σε έναν φυσικό, τον Όουεν Ο’Μπράιαν, ότι δεν είχε αντίρρηση για μια μεταθανάτια έκδοση του μυθιστορήματος.

Παρά τη χαρά των φίλων του Μπέκετ και του Τζόις για τα νέα συγγραφικά ευρήματα, τα έργα αυτά δεν πρόκειται να αλλάξουν την ήδη διαμορφωμένη γνώμη των αναγνωστών για τους δυο συγγραφείς, όπως δεν μετεβλήθησαν οι απόψεις για τον Σαίξπηρ μετά ττη δημοσίευση τουShall I die?”. Το Finn’s Hotel ίσως αποδειχθεί το αριστούργημα που διατείνεται ο κ. Ρόουζ ότι είναι, αλλά η πλειονότητα των λογοτεχνικών ευρημάτων, η ανακάλυψη των οποίων ανακοινώνεται με πομπώδη τρόπο, αποδεικνύεται τελικά ότι δεν έχει το ενδιαφέρον που ανεμένετο.

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχει περίπτωση να μας επιφυλάσσει το μέλλον μερικές εξαιρετικές λογοτεχνικές ανακαλύψεις. Το ότι τα ώς τώρα ευρήματα δεν έγιναν best sellers δεν αναιρεί το γεγονός πως ενίοτε έχουν γίνει μερικές εξαιρετικές ανακαλύψεις. Εξάλλου ο κατάλογος με τα αγνοούμενα έργα περιλαμβάνει μερικά αριστουργήματα της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Στην περίπτωση της κλασικής λογοτεχνίας, δεν λείπει μόνον το δεύτερο βιβλίο της Ποιητικής του Αριστοτέλη, αλλά σχεδόν ολόκληρο το σώμα της ελληνικής τραγωδίας – τα διασωθέντα έργα του Σοφοκλή, του Αισχύλου και του Ευριπίδη αποτελούν ενα μικρό μόνον μέρος των όσων γνωρίζουμε ότι είχαν γράψει. Η έρευνα έχει ακόμη πολλά να μας αποκαλύψει και οι ερευνητές ήδη νιώθουν σαν τους Κυνηγούς της Χαμένης Κιβωτού.

________________________________________

Πρώτη δημοσίευση: Independent | Το Βήμα, 25 Οκτωβρίου 1992

Σχετικά Άρθρα

Αυτή η ιστοσελίδα χρησιμοποιεί cookies για να βελτιώσει την εμπειρία σας. Συνεχίζοντας την περιήγησή σας, δίνετε την συγκατάθεσή σας για την χρήση των cookies. Aποδοχή