Όλγα Βότση: Σκέψεις για τον Κάφκα

by Times Newsroom 1
Share this
  • Όλγα Βότση

1

ΠΡΙΝ μπει κανείς στο γεωμετρικό κόσμο του Κάφκα, κι ώσπου να μπορέσει να εισδύσει τον πυρωμένο συμβολισμό του, θα πρέπει να διαβάσει λίγα από τα πιο προσωπικά κείμενά του, τα ημερολόγια, τα γράμματά του, τις σημειώσεις. Εκεί θα δει την τραγική αυτή ψυχή να σπαράζει από κάθε είδους αγωνία, να ερευνά με πόνο την αλήθεια της ζωής και του εαυτού της. Όποιος έρθει μια φορά σ’ επαφή μ’ αυτά τα κείμενα, θ’ ανεβεί σιγά-σιγά και στη γνώση του ίδιου του έργου,του τόσο περιχαρακωμένου εξωτερικά, του τόσο αφημένου, τόσο γεωμετρικού κι όμως με άπειρες βαθιά του εστίες φωτιάς· αυτές τις εστίες που τις ζει ο άνθρωπος σήμερα είτε μοναχός του, είτε μέσα στην κοινωνία των άλλων. Ο κόσμος του Κάφκα είναι η σηματοδότηση μιας καινούργιας ματιάς που πολύ πονάμε να βρούμε το νόημά της. Είναι σήματα μορς για κάτι που θέλει να μας πει, συγκλονιστικό. Πρέπει ν’ ακούσουμε για πολύ τον ήχο τούτου του σήματος για να μπορέσουμε να τον αποκρυπτογραφήσουμε. Ο Κάφκα ανήκει στη χορεία των εκλεκτών πνευμάτων, των πολύ βασανισμένων, των πολύ πονεμένων. Οι προσωπικές του εξομολογήσεις μοιάζουν με μαχαιριές δυνατές που χτυπάει στο στήθος του. Είναι ένας εκτυφλωτικός προβολέας πάνω στ’ ανθρώπινα σωθικά. Κίνηση μιας ζωής, γεμάτης σπαραγμό και χωρίς φόβο. Αυτός ο άνθρωπος που κοίλωσε το στήθος του για να δεχτεί το ανατριχιαστικό αβυσσαλέο μήνυμα, σπαράζει ολόκληρος κάτω από τα νύχια του γύπα. Η μόνη νίκη του – αν μπορούσε να έχει επίγνωση της τόσο μεγάλης νίκης του – είναι η αποκάλυψη της τρομαχτικής αλήθειας των σπλάχνων μας. Και δεν έχουν άδικο να ονομάζουν οι Γερμανοί τον Κάφκα “Dichter”, με την πιο υψηλή έννοια που δίνουν σ’ αυτή τη λέξη, με την έννοια του μεγάλου δημιουργού.

File:Kafka.jpg

2

Η ψυχή και το πνεύμα του Κάφκα εισχωρούν σαν κοφτερό λεπίδι στη σάρκα των πραγμάτων. Ποτέ απελπισμός δε μίλησε με τέτοιο τρόπο για το σπαραγμό του. Τον περιχαράκωσε μέσα σε γεωμετρικά τείχη, δεν άφησε να διαχυθεί πάνω τους η πληγή του. Όμως τούτο το παγωμένο εξωτερικά σύμπαν πυρακτώνεται ηφαιστειακά από μέσα. Τρομάζεις στο μέγεθος της οδύνης. Αν ο εικοστός αιώνας είναι ένας αιώνας απελπισίας του ατόμου, στον Κάφκα θα πρέπει να έχει βρει τον εκφραστή του. Ο κόσμος του με τον αινιγματώδη συμβολισμό του, τραγικός και επώδυνος, σε καλεί να τον αποκρυπτογραφήσεις για να βρεθείς στο κέντρο της πιο αιματηρής τραγωδίας. Τραγωδίας όχι πια του σώματος αλλά της ψυχής που θέλει άπειρη δύναμη για να διατηρείται κάθε στιγμή ακέραια στη ζωή. Ιστορίες σπαραγμού και πόνου και βαθύτατης αυτοταπείνωσης είναι τα έργα του Κάφκα, μια ειρωνεία παγωμένη, όταν δεν αφήνει ολόκληρη την απελπισία του να σπαράζει στης μέρας το φως. Οι μικρές του ιστορίες είναι συγκλονιστικές. Σε δυο, σε δέκα, σε είκοσι σελίδες ξέρει να μας πει κάτι οδυνηρό και άπειρα βαθύ. Έχυσε όλη την απελπισία της ψυχής του σ’ αυτές τις ιστορίες ο Κάφκα για να βρει άπειρους μέσα στον κόσμο αδερφούς, όσοι μπορούν τουλάχιστον να σπάσουν το σκληρό φλοιό των συμβολισμών του. Μόνος, απελπισμένος, κατέγραφε την ψυχή του στο χαρτί και ήταν σίγουρος πως τ’ όνομά του “είχε γραφεί στο νερό”. Μα το χέρι μιας αόρατης Δικαιοσύνης τον έσωσε.

3

Ο Κάφκα μαζί με τις βαθύτερες ψυχικές αλήθειες που μας αποκάλυψε, έστησε μπρος στα μάτια μας κι ένα αγωνιώδες σκηνικό, χτισμένο πάνω στο παράλογο, όπου ίσως χάλκεψε τα δεσμά του ο σημερινός κόσμος. Τα έργα του είναι η βαθιά και προφητική όσφρηση των σοφιστικών και σκληρών καταστάσεων της σημερινής ανθρώπινης κοινωνίας, των φρικιαστικών βασανιστηρίων που χτυπάνε πάντα στο τέλος το κεφάλι του επινοητή τους. Διαβάζοντας σελίδες από τα διηγήματά του σκέφτεσαι όλους τους θαλάμους βασανιστηρίων της χιτλερικής Γερμανίας – και όχι μόνον αυτής –, όπου χιλιάδες ομοεθνείς του πέρασαν για να σαρκώσουν τους προφητικούς του οραματισμούς. Τα κείμενά του γραμμένα με τον πιο πεζό, τον πιο άψογα, θα ’λεγα, δικανικό τρόπο, χωρίς καμιά ρωγμή προς τη φύση ή άλλες μεταφυσικές ενοράσεις, περιστρέφονται γύρω από ένα σημείο, το πολιορκούν μέχρις ασφυξίας, για να μας κάνουν κοινωνούς εκείνης της αγωνίας όπου ζει ο συγγραφέας τους. Δεν κουράζεται να σωριάζει περιστατικά απάνω σε περιστατικά, λεπτομέρειες γεμάτες αντιφάσεις – τόσο που θα ’λεγες ότι η σοφιστική γεννήθηκε στο κεφάλι των ηρώων του –, άπειρες επαναλήψεις για να μας πάει στο στόχο του. Γεγονότα ασήμαντα που επαναλαμβάνονται, διάλογοι που σ’ εκπλήσσουν με τον παραλογισμό τους – πάντα κοντά σε μια θέση υπάρχει και μια άρνηση –, φιγούρες σαν από κάποιον άλλο πλανήτη, άνθρωποι που λες και δεν έχουν αίμα και πάθη, παρά μόνο μια σκληρότητα και υποτυπώδη συναισθήματα. Ιδιαίτερα στο μυθιστόρημά του “Ο Πύργος” είναι σα να μπαίνεις σ’ ένα σεληνιακό τοπίο, οι άνθρωποι μοιάζουν με μαριονέτες πάνω σ’ ένα παγωμένο ταμπλό. Και ο μόνος που έχει πάθος είναι ο ήρωας που ζητά να κινήσει τις φαινομενικά παγωμένες αυτές ψυχές. Και όμως μ’ αυτές τις άπειρες όμοιες καταστάσεις, τι επαναλαμβανόμενες, όπως στη ζωή, μας δίνει μια γεύση του τραγικού, γεμίζει την ψυχή μας μ’ αισθήματα άπειρης συμπόνιας γι’ αυτά τ’ αδύναμα θύματα, τις πικραμένες ψυχές που είναι οι ήρωές του, που είναι στο βάθος αυτός ο ίδιος. Ποιος προφήτεψε από την αρχή κιόλας του αιώνα τούτου, ποιος περιέγραψε με τόση πειστική ενάργεια περισσότερο απ’ αυτόν τη σκληρότητα των ολοκληρωτικών καθεστώτων, τον ταλανισμό του πολίτη από τι αράχνες της γραφειοκρατίας; Ο κόσμος του Κάφκα μοιάζει συχνά μ’ ένα αστυνομικό κράτος φοβερό, όπου παντού παραμονεύουν εχθροί και σπιούνοι και μονάχα αυτός σπαράζει με την ελευθερία του από πόρτα σε πόρτα, από άνθρωπο σε άνθρωπο.

Franz Kafka Caricature | Art, Artwork, Portrait art

4

Όταν κλείνεις τα βιβλία του Κάφκα κι απομακρύνεσαι λίγο από τον κόσμο του, έτσι που να δημιουργηθεί η απαραίτητη απόσταση για ν’ αποτιμήσεις, τρομάζεις με τις συγκλονιστικές αλήθειες του μηδενιστικού οραματισμού του. Ο Κάφκα ζωγράφισε τον άνθρωπο των πόλεων στην πιο σκληρή, την πιο αποτρόπαια μορφή του. Κάθε άνθρωπος ξαφνικά – ή οι περισσότεροι – μπορεί να μεταβληθεί σε θηρίο, χωρίς έλεος για το συνάνθρωπό του. Τα μάτια του λύκου παραμονεύουν, έτοιμα κάθε στιγμή, να επιτεθούν. Οι κύριοι και οι δούλοι, οι πρώτοι μάλιστα αόρατοι για να σπείρουν τον τρόμο στην ψυχή – όπως απεικονίζεται στον “Πύργο” του – είναι πια η μορφή της ανθρώπινης κοινωνίας των ημερών μας, την αναγνωρίζουμε, τη ζούμε, ανατριχιάζουμε κάτω από το πέλμα της. Γιατί τι άλλο είναι η ταπείνωση και ο εξευτελισμός του χωρομέτρη στον “Πύργο”, που του όρισαν να γίνει θυρωρός, μαζί με τόσους άπειρους εξευτελισμούς και προσβολές που του κάνει μια κλειστή και σκληρή κοινωνία, παρά ο προπηλακισμός της αξίας, η περιφρόνηση κάθε υψηλού στις μέρες μας, η καταφυγή του γνήσιου και της ψυχής στα χαμώγια της ύπαρξης;

5

Μες απ’ όλο το έργο του Κάφκα ατενίζουμε αυτή την τραγική αόρατη μεταφυσική γραμμή που ανεβαίνει από τη γη στον ουρανό, που τέμνει τ’ άπειρα καθημερινά γεγονότα για να υψωθεί προς τα πάνω, να βρει ένα νόημα υψηλότερο. Μέσα από τα πικρά βιβλία του – πόσο θα τρόμαζαν μερικά κακόμοιρα ανθρωπάκια που θέλουν να μηρυκάζουν ήσυχα τη μικρή τους ευτυχία! – μας πηγαίνει προς την ψυχή, νιώθουμε πως υπάρχει ετούτη η ουσία μέσα στα σπλάχνα μας και τη θέλουμε να λάμπει στο φως. Ο Κάφκα φώναξε με το δικό του τρόπο για τις άπειρες αδικίες που γίνονται στον κόσμο. Τις έζησε πρώτα στην ψυχή του και στο βασανισμένο κορμί του, στη μειονεξία και στην αδυναμία του. Σαν κάθε αληθινός και μεγάλος δημιουργός έβαλε ενέχυρο όλη του την ύπαρξη, πήρε από το πιο πικρό, το πιο πονεμένο της αίμα κι έγραψε. Έβαλε τις πικρές ιστορίες του σφραγίδα-μετόπη στον αιώνα μας.

  • Δημοσιεύτηκε στην ΕΥΘΥΝΗ. Φυλλάδιο νεοελληνικού προβληματισμού. Τεύχος 44, Αύγουστος 1975.

Όλγα Βότση (1922-1998). Η Όλγα Βότση (λογοτεχνικό ψευδώνυμο της Όλγας Μπούκη – Πλατή) γεννήθηκε στον Πειραιά. Φοίτησε στο τμήμα Φιλολογίας της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών και από το 1959 και για τρία χρόνια παρακολούθησε μαθήματα Γερμανικής Φιλολογίας και Ιστορίας Τέχνης στο Πανεπιστήμιο της Βόννης. Εργάστηκε ως καθηγήτρια φιλόλογος στη δημόσια και ιδιωτική εκπαίδευση στην Ελλάδα και την Κύπρο. Στο χώρο της λογοτεχνίας πρωτοεμφανίστηκε το 1943 με τη δημοσίευση του ποιήματος “Προσευχή” στο περιοδικό “Νεοελληνική Μούσα” του Πειραιά. Εξέδωσε τις ποιητικές συλλογές: “Ερημικά”, 1951, “Ενδόμυχα”, 1953, “Αγερινά”, 1955, “Ύπαρξη και σιωπή”, 1958, “Πρώτη ρίζα”, 1962, “Ο μεγάλος ήχος”, 1965, “Κρύπτη και σύνορο”, 1970 (Κρατικό βραβείο ποίησης), “Γυμνά πέλματα”, 1973, “Οι σκάλες”, 1976, “Ξέφωτα”, 1979, “Η άλλη γνώση”, 1982, “La fuente y el oyo” (επιλογή ποιημάτων της στα ισπανικά), 1984, “Πήλινο σχήμα” (Βραβείο Λ. Πορφύρα της Ακαδημίας Αθηνών), 1985, και “Η εξέδρα”, 1988. Εξέδωσε, επίσης, δύο τόμους με στοχασμούς: “Πολύεδρα”, 1978, “Οδύνη και ευδία”, 1984. Συνεργάστηκε με τα περιοδικά “Φιλολογική Πρωτοχρονιά”, “Πνευματική Κύπρος”, “Ευθύνη”, “Νέα Εστία”, “Φοιτητική Τέχνη”, “Ηπειρωτική Εστία”, “Το Περιοδικό μας” και άλλα. Μέλος της Εθνικής Εταιρείας Ελλήνων Λογοτεχνών και της Γυναικείας Λογοτεχνικής Συντροφιάς, τιμήθηκε με το Α΄ Κρατικό Βραβείο Ποίησης (1990), το Β΄ Κρατικό Βραβείο Ποίησης (1971), το βραβείο Λάμπρου Πορφύρα της Ακαδημίας Αθηνών (1987) και το Βραβείο της Ελληνικής Εταιρείας Χριστιανικών Γραμμάτων. Ασχολήθηκε επίσης με τη λογοτεχνική μετάφραση (έργων του Φραντς Κάφκα, του Γκέοργκ Τρακλ, κ.ά.), ενώ έργα της μεταφράστηκαν στα ιταλικά, γαλλικά, ισπανικά και πολωνικά. Για περισσότερα βιογραφικά στοιχεία της Όλγας Βότση βλ. Αργυρίου Αλεξ., “Όλγα Βότση”, στο “Η ελληνική ποίηση· Η πρώτη μεταπολεμική γενιά”, σ. 520-522, Αθήνα, Σοκόλης, 1982 και Σιμόπουλος Ηλίας, “Βότση Όλγα”, Μεγάλη Εγκυκλοπαίδεια της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας, τ. 4, Αθήνα, Χάρη Πάτση, χ.χ. (Πηγή: Αρχείο Ελλήνων Λογοτεχνών γεννημένων πριν το 1935, Ε.ΚΕ.ΒΙ.)

Share this

Σχετικά Άρθρα

Αυτή η ιστοσελίδα χρησιμοποιεί cookies για να βελτιώσει την εμπειρία σας. Συνεχίζοντας την περιήγησή σας, δίνετε την συγκατάθεσή σας για την χρήση των cookies. Aποδοχή