Ονορέ ντε Μπαλζάκ: Χρησιμοποιούσε τα όνειρα και τα οράματά του για να πλουτίσει τη λιτή πραγματικότητα

by Times Newsroom 1
  • Γράφει ο Ερανιστής

Ο Ονορέ ντε Μπαλζάκ, που γεννήθηκε στις 21 Μαΐου 1799, ήταν αμφίβολης ευγενικής καταγωγής. Ο Αύγουστος Ροντέν απεικόνισε το συγγραφέα της “Ανθρώπινης Κωμωδίας” σαν ένα ηγεμονικό ρήτορα, στην πραγματικότητα όμως ο Μπαλζάκ ήταν πολύ πιο ευχάριστος τύπος και πολύ πιο ενδιαφέρων. Μια επιτυχημένη νταγκεροτυπία μας τον δείχνει σαν ένα κοιλαρά νοτιο-γαλλικού τύπου, με κοντό άσπρο, λιπαρό λαιμό να προβάλλει κάτω απ’ το ξεκούμπωτο πουκάμισο κι ένα κοντό σαρκώδες χέρι με λακουβίτσες.

Η πρώτη εντύπωση είναι ότι αυτός ο σωματώδης άνθρωπος δεν έπρεπε να διαθέτει το πνεύμα εκείνο που του αποδίδει το ευρύ κοινό. Τα μαύρα του όμως διαπεραστικά μάτια, κάτω από το θολωτό μέτωπο, μας λένε πως αυτός ο άνθρωπος θα έπρεπε να διαθέτει κι ένα άλλο ακόμη ενδιαίτημα για την ψυχή του, εκτός απ’ αυτό το πληβειακό κορμί. Η αφελής πληθώρα της φαντασίας του, υπέβαλλε σ’ αυτόν τον αγαθό κολοσσό τεράστια σχέδια όχι μονάχα καλλιτεχνικής μορφής.  Ποτέ δεν έπαψε να ονειρεύεται θησαυρούς και κερδοσκοπικές επιχειρήσεις, που τις έπαιρνε πάντα τοις μετρητοίς. Γενικά είχε μεγάλη ιδέα για τις οικονομολογικές του ικανότητες – κι αυτό εις βάρος μερικές φορές των αναγνωστών του, που αναγκάζονται να χωνεύουν ολόκληρα κεφάλαια οικονομολογικών παρεμβολών στα διάφορα έργα του.

Με δυο χιλιάδες σελίδες, περίπου, το χρόνο παραγωγή, ο Μπαλζάκ ήταν ένα τέρας εργατικότητας. Σ’ αυτήν θυσίαζε την υγεία του, τον ύπνο του, ακόμα και τις δανδιστικές  κλίσεις του. Ουσιαστικά,όταν δεν κοιμόταν, δούλευε συνεχώς: μάζευε στοιχεία, έβρισκε ονόματα για τους ήρωές του, συγκέντρωνε κοινωνιολογικό υλικό. Αν είχε περιοριστεί η δράση του σ’ αυτό, τα μυθιστορήματά του θα είχαν χαθεί μαζί με την κοινωνία που περιέγραφε. Μα εκτός από τις παρατηρήσεις του, ο Μπαλζάκ χρησιμοποιούσε τα όνειρα και τα οράματά του για να πλουτίσει τη λιτή πραγματικότητα.

Ο ίδιος ο Μπαλζάκ λέει σχετικά:

“Η παρατήρηση είχε γίνει για μένα σχεδόν διαίσθηση. Έφτανε ώς την ψυχή, χωρίς να παραβλέπει το σώμα. Έπιανε τόσο γρήγορα καθετί το εσωτερικό, ώστε αμέσως προχωρούσε παραπέρα. Αυτό μου έδινε τη δυνατότητα να ζήσω  τη ζωή του καθενός, επιτρέποντάς μου να ενσαρκωθώ μέσα του. Σε ποιον χρωστώ αυτήν την ικανότητα; Να είναι τάχα μια δεύτερη όραση; Ή μήπως είναι μια από εκείνες τις ικανότητες, που η κατάχρησή τους οδηγεί στην παραφροσύνη; Δεν το έχω ερευνήσει ποτέ. Την κατέχω και την χρησιμοποιώ. Αυτό είναι όλο. Όποιος κατέχει αυτή την ενόραση είναι αναγκαστικά η τελειότερη έκφραση του ανθρώπου που συνδέει τον ορατό κόσμο με τους ανώτερους κόσμους. Ενεργεί, βλέπει και αισθάνεται μέσω του εσώτερου ανθρώπου”.

Ο Μπαλζάκ ένιωθε πιο βολικά μέσα στον κόσμο της φαντασίας του παρά στο κοινωνικό του περιβάλλον. Και ήξερε πολύ καλύτερα τα πλάσματα της φαντασίας του από τους ανθρώπους που τον περιέβαλλαν. έτσι στη διφορούμενη “Φυσιολογία του Γάμου”, νομίζει κανείς πως διαβάζει κάποιον κυνικό διεφθαρμένο, ενώ στην πραγματικότητα αναγκαζόταν να καταφεύγει στις γυναίκες για να τον βοηθούν στις οικονομικές αλλά συχνά και στις αισθηματικές του μιζέριες. Ενώ έκανε τον πανέξυπνο, παρασύρθηκε απ’ τα ενθουσιώδη γράμματα μιας “άγνωστης”, που όταν τη γνώρισε αργότερα προσωπικά, δεν του πολυάρεσε, ώσπου τη συνήθισε, την ερωτεύτηκε -πράγμα που το πετύχαινε εύκολα με κάθε κάπως ενδιαφέρουσα γυναίκα- και την παντρεύτηκε. Έτσι γνώρισε μια “σχεδόν τρελή” ευτυχία, όταν ο θάνατος ήρθε να τον γλιτώσει από την αναπόφευκτη απογοήτευση.

Καρικατούρα του Μπαλζάκ -τη χρονιά του θανάτου του- από τον Nadar

Όταν πέθανε , στις 18 Αυγούστου 1850, το Παρίσι, η χήρα του Χάνσκα -τώρα κυρία ντε Μπαλζάκ- δεν κίνησε ούτε το δάχτυλό της για να διαφυλάξει την πνευματική κληρονομιά  αυτού του μεγάλου ανθρώπου, μέχρι του σημείου ν’ αναγκασθούν να μαζέψουν τα χειρόγραφά του  απ’ τους σκουπιδιάρηδες και τους παλιατζήδες.

Ο Μπαλζάκ ήθελε, όπως και το ίνδαλμά του ο Ναπολέων, να κατακτήσει τον κόσμο. Αν ο Ναπολέων τον είχε κατακτήσει με το ξίφος, αυτός θα τον κατακτούσε με την πέννα. Ένας συγγραφέας με ορισμένο ταλέντο πρέπει να έχει την τύχη να γεννηθεί στη σωστή εποχή, έτσι ώστε να του προσφέρει κατάλληλο υλικό σ’ εκείνη τη φάση της εξέλιξής της όταν το γίγνεσθαι τελειώνει και το αποκορύφωμά της μας προσφέρει μι προοπτική της επερχόμενης κατάπτωσης.

Την εποχή της μεταναπολεόντειας παλινόρθωσης, παρακολούθησε την πλήρη άνθηση της αστικής τάξης και του καπιταλισμού. Έτσι έγινε ο επικός ποιητής  του χρήματος και του ασυγκράτητου πάθους γι’ ανάδειξη, του μαχητικού οπορτουνισμού. μιας και τέτοιοι ήρωες δεν υπάρχουν μονάχα μεταξύ των καπιταλιστών, ο Μπαλζάκ κατόρθωσε ν’ ανακαλύψει τον γεμάτο πάθος εγωισμό σ’ όλα τα κοινωνικά στρώματα. Το καλύτερο έδαφος για την καλλιέργεια του πάθους αυτού είναι η μεγαλόπολη. Γι’ αυτό, το Παρίσι έγινε το τεράστιο πεδίο μάχης των περισσότερων επικών έργων του Μπαλζάκ. Με την “Ανθρώπινη Κωμωδία” εισβάλλει η κοσμόπολη σαν καλλιτεχνικό θέμα  στη Δυτική λογοτεχνία.

Αφού πρώτα έγραψε σαράντα μυθιστορήματα  – λογοτεχνικές γουρουνιές, όπως τα χαρακτήρισε ο ίδιος- ο Μπαλζάκ βάλθηκε να συνθέσει την τεράστια τοιχογραφία της “Ανθρώπινης Κωμωδίας”. Οι θεωρητικές απόψεις που τον παρακίνησαν σ’ αυτό, δεν έχουν σήμερα καμιά σημασία. Αν είχε περιοριστεί να μας δώσει ένα πανόραμα της κοινωνίας του, λίγο θα μας ενδιέφερε, όπως αρχίζει να μη μας ενδιαφέρει κι ο Ζολά. Αλλά η φαυνική φύση του Μπαλζάκ, στενά δεμένου  με τις σκοτεινές καταβολές της ζωής, τίναξε τη δημιουργική του δύναμη, πέρα από τις φευγαλέες συμβατικότητες, πέρα από τις δικές του θεωρίες, συμπυκνώνοντας το ιστορικό και το κοινωνικό στο ανθρώπινο. Αυτή θα είναι η αιώνια σημασία της “Ανθρώπινης Κωμωδίας”, αν και είναι αδύνατο με λίγους τίτλους μυθιστορημάτων να δοθεί μια ιδέα του έργου του.

Honoré de Balzac

Πρέπει, ωστόσο, ν’ αναφέρουμε μερικά απ΄αυτά: το ‘Peau de Chagrin” που συμβολίζει την απέραντη απληστία του ανθρώπου, που δεν  τολμά πια να ποθήσει τίποτα γιατί κάθε εκπλήρωση τον φέρνει κοντύτερα στην καταστροφή. Την “Ευγενία Γκραντέ”, μια γυναίκα που γίνεται θύμα της επαρχιώτικης στενοκεφαλιάς και τσιγκουνιάς. Τον “Μπαρμπα-Γκοριό”, μια αστική τραγωδία όπως ο “Βασιλιάς Λιρ”. Τη “Θεία Λίσμπετ”, ιστορία μιας φτωχής συγγενούς. Τις “Χαμένες αυταπάτες”, τυπικό παράδειγμα διαφθοράς ενός νεανικού ταλέντου στην ατμόσφαιρα της μεγαλόπολης. Το “Μεγαλείο και η αθλιότητα των εταιρών”, ανεξάρτητη συνέχεια του προηγούμενου. Τον “Καίσαρα Μπιροτό”, ιστορία ενός που καταστρέφεται απ’ την κερδοσκοπία. Τους “Χωριάτες”, ένα έξοχο μυθιστόρημα από τη γαλλική ύπαιθρο. Τον “Συνταγματάρχη Σαμπέρ”, την τραγωδία ενός άδικα καταδικασμένου σε θάνατο αξιωματικού της Μεγάλης Στρατιάς. Το “Κρίνο στη λαγκαδιά”, το λυρικό αισθηματικό μυθιστόρημα του Μπαλζάκ. Την “Αναζήτηση του Απόλυτου”, τη μανία ενός τρελού φυσιοδίφη. Τον “Λουί Λαμπέρ”, τη μυστικιστική  σχεδόν ιστορία ενός νέου. Τη “Σεραφίτα”, το “Γιατρό του χωριού”, τον “Εξάδελφο Πονς”, τις “Αλλόκοτες ιστορίες”…

Ο Ιππόλυτος Τεν εκθείαζε τον Μπαλζάκ σαν τον “Σαίξπηρ του μυθιστορήματος”. αυτή όμως η τόσο συχνά  επαναλαμβανόμενη κρίση αληθεύει μόνο σε ό,τι αφορά την ουσιαστικότητα του κόσμου του Μπαλζάκ. Ο Μπαλζάκ δεν είχε ούτε την πνευματική ανωτερότητα του Γκαίτε, που σκύβει σαν μια Ολύμπια μεγαλοφυΐα πάνω από τη χλαλοή της γης, ούτε τη μεγαλόπρεπη μαγεία του Σαίξπηρ, στον οποίο υπάκουαν οι σφαίρες των δαιμονικών και αιθέριων πνευμάτων. Το γιγάντιο πάθος και η μονοτονία των ηρώων του Μπαλζάκ δεν είναι διαφοροποιημένα, όπως στον μόνο Δυτικό γίγαντα, τον Δάντη. Αν τον συγκρίνουμε  με όλους αυτούς τους ποιητικούς κόσμους, φτάνουμε ωστόσο στο συμπέρασμα ότι αυτό που χαρακτηρίζει το έργο του Μπαλζάκ, την “Ανθρώπινη Κωμωδία” του, είναι αναμφισβήτητα η εικόνα ενός κόσμου που μόλις βγήκε από το  χάος, μας που ο δημιουργός του τον βλέπει με συμπάθεια. Γι’ αυτό τα μυθιστορήματα του γιγάντιου αυτού συγγραφέα δεν μας προκαλούν άγχος. δεν είναι άλλωστε  ένα διανοητικό θεώρημα  ή ένα μεροληπτικό μανιφέστο, αλλά ένας ζωντανός οργανισμός, που γεννήθηκε από την αφέλεια  ενός τιτάνα, που ηδονίζεται όντας άνθρωπος.  (Erwin Laaths, Παγκόσμιος Ιστορία της λογοτεχνίας, μετάφραση Σ. Πρωτοπαπά. Εκδ. Αρσενίδη 1963).

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΚΙ ΕΔΩ:

Ονορέ Ντε Μπαλζάκ – Η αγάπη δεν είναι μόνο συναίσθημα, είναι και τέχνη.

Ονορέ ντε Μπαλζάκ: ένας από τους σημαντικότερους μυθιστοριογράφους όλων των εποχών

Μπαλζάκ: «Ένα επεισόδιο από την εποχή της Τρομοκρατίας» και «Το κόκκινο πανδοχείο»

Σχετικά Άρθρα

Αυτή η ιστοσελίδα χρησιμοποιεί cookies για να βελτιώσει την εμπειρία σας. Συνεχίζοντας την περιήγησή σας, δίνετε την συγκατάθεσή σας για την χρήση των cookies. Aποδοχή