Ποιος ή τι είναι ο Γκοντό; Είναι οτιδήποτε θέλεις εσύ να είναι…

by Νίκος Λαγκαδινός
  • Γράφει ο ΝΙΚΟΣ ΛΑΓΚΑΔΙΝΟΣ

Έκανε κρύο εκείνο το βράδυ της 23ης Ιανουαρίου 1953. Μερικοί ευσυνείδητοι κριτικοί θεάτρου, μερικοί φίλοι του συγγραφέα και μερικοί θεατρόφιλοι, αυτή η ωραία συνομοταξία των εραστών του θεάτρου, οι οποίοι δεν φοβούνται αν χάσουν μια βραδιά για ν’ ακούσουν ένα ανούσιο ή δυσνόητο κείμενο, γέμιζαν με την ανάσα τους την παγωμένη αίθουσα του μικρού θεάτρου Babylone, στο μπουλβάρ Raspail 38 και γίνονταν μάρτυρες της γέννησης ενός σπουδαίου έργου τού συγγραφέα Σάμουελ Μπέκετ: Περιμένοντας τον Γκοντό!.. Κάπως έτσι περιέγραψε την πρεμιέρα η Geneviève Latour, γυναίκα του ηθοποιού Pierre Latour, ο οποίος ερμήνευσε τον Εστραγκόν σ’ εκείνη την παράσταση.

ΕΣΤΡΑΓΚΟΝ: Πάμε να φύγουμε.

ΒΛΑΝΤΙΜΙΡ: Δεν μπορούμε.

ΕΣΤΡΑΓΚΟΝ: Γιατί όχι;

ΒΛΑΝΤΙΜΙΡ: Περιμένουμε τον Γκοντό.

………………………….

ΠΟΤΖΟ: (κοφτά) Ποιος είναι ο Γκοντό;

ΕΣΤΡΑΓΚΟΝ: Ο Γκοντό;

ΠΟΤΖΟ: Με πήρατε για τον Γκοντό.

ΒΛΑΝΤΙΜΙΡ: Οχι, όχι, κύριε, ούτε κατά διάνοια, κύριε.

ΠΟΤΖΟ: Ποιος είναι;

ΒΛΑΝΤΙΜΙΡ: Είναι… είναι ένας γνωστός μας.

ΕΣΤΡΑΓΚΟΝ: Κολοκύθια. Ούτε που τον ξέρουμε.

ΒΛΑΝΤΙΜΙΡ: Δε λέω… δεν τον ξέρουμε και τόσο καλά… αλλά εν πάση περιπτώσει…

ΕΣΤΡΑΓΚΟΝ: Πάντως εγώ δεν θα τον γνώριζα άμα τον έβλεπα.

ΠΟΤΖΟ: Με πήρατε γι’ αυτόν.

ΕΣΤΡΑΓΚΟΝ: (ζαρώνοντας απέναντι στον Πότζο) Ε, βλέπετε… το σκοτάδι… η κούραση… η εξάντληση… η αναμονή… τ’ ομολογώ… για μια στιγμή νόμισα…

ΒΛΑΝΤΙΜΙΡ: Μην τον ακούτε, κύριε, μην τον ακούτε!

ΠΟΤΖΟ: Η αναμονή; Τον περιμένατε, λοιπόν.

ΒΛΑΝΤΙΜΙΡ: Ε, ναι, δηλαδή…

Το Περιμένοντας τον Γκοντό [En attendant Godot, στα γαλλικά και Waiting for Godot στ’ αγγλικά], σε δύο πράξεις για πέντε πρόσωπα, που είναι και το πλέον γνωστό έργο του, ο Μπέκετ το έγραψε από τις 9 Οκτωβρίου 1948 μέχρι τις 29 Ιανουαρίου 1949, σημειώνοντας στα γαλλικά «Parce qu’en français c’est plus facile d’écrire sans style» [= Διότι στα γαλλικά είναι ευκολότερο να γράψεις δίχως στιλ]i. Άρχισε να γράφει αυτό το έργο σαν ξεκούραση, κι επειδή ήθελε να ξεφύγει από την «φοβερή πεζογραφία» που έγραφε εκείνη την εποχή [«I began to write Godot as a relaxation to get away from the awful prose I was writing at the time»]ii…

Samuel Beckett

Ο Μπέκετ ήταν ο πρώτος μεταπολεμικός θεατρικός συγγραφέας που έγραψε το διάλογο στα καθημερινά γαλλικά café, για να «περάσει» τις συνομιλίες από την προσωπική ζωή του κατευθείαν στα έργα του. Στον Γκοντό, ο Βλαντιμίρ και ο Εστραγκόν χρησιμοποιούν ενδεχομένως τον ίδιο διάλογο που ο Μπέκετ και η Suzanne χρησιμοποίησαν ο ένας με τον άλλον στο ταξίδι τους στη Roussillon από το Παρίσι κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκόσμιου Πολέμουiii.

(Beckett) ΒΛΑΝΤΙΜΙΡ: Έλα εδώ να σε αγκαλιάσω.

(Suzanne) ΕΣΤΡΑΓΚΟΝ: Μην με αγγίζεις!

(Beckett) ΒΛΑΝΤΙΜΙΡ: Με θέλεις για να πάμε μακριά;

(Suzanne) ΕΣΤΡΑΓΚΟΝ: Μην με αγγίζεις! Μη με ρωτάς! Μην μου μιλάς! Μείνε μαζί μου!

Σχετική εικόνα

Ian McKellen and Patrick Stewart in Waiting For Godot at the Theatre Royal Haymarket in 2009. Photo: Tristram Kenton

From left, Garrett Lombard, Aaron Monaghan, Marty Rea and Rory Nolan in the Druid Theater’s production of Beckett’s “Waiting for Godot.”

From left, Garrett Lombard, Aaron Monaghan, Marty Rea and Rory Nolan in the Druid Theater’s production of Beckett’s “Waiting for Godot.”Credit…Sara Krulwich/The New York Times

Από την αρχή, πάντως, ο Μπέκετ ήταν αόριστος και πολύ συχνά οξύθυμος για τις ερωτήσεις σχετικά με την ταυτότητα του Γκοντό κι εξηγούσε ότι αν ήξερε κάτι σχετικό με την ταυτότητα του ήρωά του, θα το είχε κάνει γνωστό και θα το είχε ξεκαθαρίσει στο έργο. Σε περισσότερα από ένα πρόσωπα, εντούτοις, απέδωσε τουλάχιστον την οπτική σύλληψη του έργου σ’ έναν πίνακα του Caspar David Friedrichiv, στον οποίο δύο άνθρωποι κοιτάζουν την ανατολή του φεγγαριού κοντά σ’ ένα σκιασμένο δέντρο. Σχετικά γράφει ο James Knowlson:

«Η οπτική σύλληψη του έργου είχε ως πηγή εμπνεύσεως, σύμφωνα με τον ίδιο τον Μπέκετ, έναν πίνακα του Caspar David Friedrich. Η έμπνευση από τον πίνακα αυτό γίνεται ακόμη πιο φανερή στις δύο σκηνές με το φεγγαρόφως στο τέλος κάθε πράξης όταν οι μορφές του Εστραγκόν και του Βλαντιμίρ πλάι στο δέντρο βλέπουν το φεγγάρι να ανατέλλει και να διαγράφονται στο φόντο ενός νυχτερινού ουρανού. Η Ruby Cohn, η αμερικανίδα θεατρολόγος και φίλη του Μπέκετ, είπε ότι το 1975 ενόσω βρισκόταν στο Βερολίνο και παρακολουθούσε τις πρόβες του Περιμένοντας τον Γκοντό πήγε και είδε μαζί με τον Μπέκετ τους πίνακες του Caspar David Friedrich στην φημισμένη συλλογή Γερμανών Ρομαντικών. Καθώς κοιτούσαν τον πίνακα “Mann und Frau den Mond betrachten” [= Άνδρας και Γυναίκα θεώνται το Φεγγάρι], του 1924, ο Μπέκετ ανακοίνωσε απερίφραστα: “Αυτή είναι η πηγή του Περιμένοντας τον Γκοντό, ξέρεις”. Μπορεί κάλλιστα να είχε μπερδέψει δύο πίνακες. Διότι, άλλες φορές, έστρεψε την προσοχή φίλων του στον πίνακα “Zwei Manner betrachten den Mond” [= Δύο άντρες θεώνται το Φεγγάρι], του 1819, στον οποίο εικονίζονται δύο άντρες με μανδύες, ιδωμένοι από πίσω, να κοιτάζουν μια πανσέληνο που τυλίγουν τα μαύρα κλαδιά ενός μεγάλου, δίχως φύλλα δέντρου…)v.

Μερικοί έχουν δει τον Θεό στον τίτλο. Ο Μπέκετ πράγματι έδωσε έμφαση στην πρώτη συλλαβή του Γκοντό όταν μίλησε, αλλά επειδή το έργο εμφανίστηκε αρχικά στα γαλλικά, και η γαλλική λέξη για το Θεό είναι «Dieu», ο συσχετισμός μπορεί να είναι αδύναμος. Το όνομα του έργου, το «Godot», επίσης έχει αποδοθεί ποικιλοτρόπως σε μια γαλλική λέξη λαϊκού ιδιώματος για την «μπότα», τη λέξη «godillot», λόγω της σημασίας των παπουτσιών των ηρώων τουvi, σε ένα πλήθος προσδοκώντας την εμφάνιση ενός ηλικιωμένου Γάλλου ποδηλάτη κούρσας που ονομαζόταν «Godeau»vii, ή σε μια πόρνη που ζήτησε ανεπιτυχώς «επαφή» από τον Μπέκετ στην οδό Godot de Mauroy, αφού εκείνος αρνήθηκε, εκείνη τον ρώτησε: «Εσείς, τι κάνετε, περιμένετε τον Γκοντό;». Ανεκδοτολογικά, έχουν αναφερθεί κι άλλες εξηγήσεις για την προέλευση του Γκοντό, όπως ότι ο Μπέκετ συνάντησε σ’ ένα σταυροδρόμι μια παρέα που θορυβούσε κι όταν ρώτησε κάποιον απ’ αυτούς τι κάνουν εκεί, του απάντησε: «Περιμένουμε τον Γκοντό», εννοώντας πράγματι ότι περίμεναν έναν φίλο τους που ονομαζόταν «Γκοντό»!

Παρότι το θεώρησε όχι και σπουδαίο έργο, οι κριτικοί το πρόσεξαν περισσότερο από κάθε άλλο θεατρικό έργο τού 20ού αιώνα. Εκδόθηκε το 1952 και έκτοτε μεταφράστηκε σε περισσότερες από είκοσι γλώσσες.

Hugo Weaving as Vladimir, Richard Roxburgh as Estragon, in ‘Waiting for Godot’ at the Barbican Photo: ALASTAIR MUIR, 2015

Ανεβάσματα – σταθμοί του έργου τα τελευταία πενήντα χρόνια άγγιξαν γυμνό νεύρο σε ταραγμένες κοινωνίες ανά τον κόσμο. Ενας «Γκοντό» με μαύρους αποκλειστικά ηθοποιούς στη Νότια Αφρική υποδήλωσε την αναμονή για το τέλος του απαρτχάιντ. Παραστάσεις στη φυλακή Σαν Κουέντιν της Καλιφόρνιας και στη Νέα Ορλεάνη μετά τον τυφώνα «Κατρίνα» αντικατόπτρισαν ένα ανήσυχο παρόν και τον πόθο για διέξοδο από μια θλιβερή πραγματικότητα.

En attendant Godot, 1978 Festival d’Avignon, directed by Otomar Krejča

Oταν η Σούζαν Σόνταγκ το ανέβασε το 1993 στο πολιορκημένο Σεράγεβο (είχαν βάλει στο έργο τον υπότιτλο «Περιμένοντας τον Κλίντον») είχε πει: «Το έργο του Μπέκετ, γραμμένο πριν από 40 χρόνια, φαίνεται σαν να γράφτηκε για το Σεράγεβο». Ακούστηκαν αντιρρήσεις ότι ήταν πολύ απαισιόδοξο για ανθρώπους ήδη απελπισμένους, εκείνη όμως απάντησε ότι δεν λαχταρά όλος ο κόσμος, ακόμα και σε πολεμικές ζώνες, θεάματα φυγής με ποπ-κορν. «Στο Σεράγεβο, όπως και αλλού, υπάρχουν αρκετοί άνθρωποι που νιώθουν να ενδυναμώνονται και να παρηγοριούνται όταν βλέπουν τη δική τους αίσθηση της πραγματικότητας να επιβεβαιώνεται και να μετουσιώνεται από την τέχνη».

Υπάρχουν σημαντικά έργα, όπως η «Δοκιμασία» του Αρθουρ Μίλερ, που λειτουργούν σε δύο επίπεδα: την κυριολεκτική ιστορία με τις δίκες των μαγισσών στο Σάλεμ και τη μεταφορική αφήγηση που αναφέρεται στον μακαρθισμό. Ο Μπέκετ, όμως, είναι αφαιρετικός, τα συμπεράσματά του αδιαφανή. Ποιος ή τι είναι ο Γκοντό; Είναι οτιδήποτε θέλεις εσύ να είναι.

"En attendant Godot", Edinburgh International Festival 2018, Lyceum Theatre

“En attendant Godot”, Edinburgh International Festival 2018, Lyceum Theatre • Crédits : Roberto Ricciuti – Getty

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

i Martin Esslin: The Theatre of the Absurd.

ii Cohn Duckworth: «The Making of Godot», στο: Caseliookon Waiting for Godot, Ed. Ruby Cohn, Grove Press (New York, 1967), σελ. 89.

iii Allegra Wong: «Samuel Beckett. Biography by Deirdre Bair». Critique (16/6/2006).

iv Caspar David Friedrich (1774-1840). Γερμανός ρομαντικός ζωγράφος, υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους εκπροσώπους στην ευρωπαϊκή τέχνη του συμβολιστικού τοπίου. Τα τοπία του Friedrich είναι βασισμένα εξ ολοκλήρου σε όγκους της βόρειας Γερμανίας και είναι όμορφες αποδόσεις των δέντρων, των λόφων, των λιμανιών, των υδρονεφώσεων πρωινού, και άλλων ελαφρών αποχρώσεων βασισμένων σε μια στενή παρατήρηση της φύσης.

v James Knowlson, Η κατάρα της δόξας. Μετάφραση: Γ.-Ι. Μπαμπασάκης. Scripta (2001), σ. 445.

vi Αυτή την εκδοχή την έχει αναφέρει ο Roger Blin.

vii Richard Coe: Samuel Beckett. Grove Press (New York, 1968).

The following two tabs change content below.
Νίκος Λαγκαδινός
Ο Νίκος Λαγκαδινός είναι δημοσιογράφος [ΕΣΗΕΑ]. Σπούδασε Νομικά στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και Θεατρολογία στο 8ο Πανεπιστήμιο του Παρισιού. Έχει εργαστεί ως συντάκτης και αρχισυντάκτης στην ΕΡΤ [τηλεόραση και ραδιόφωνο], στις εφημερίδες Ελεύθερη Γνώμη, Νίκη, Ενημέρωση, Βραδυνή, Ακρόπολις, Αθηναϊκή. Διηύθυνε την εφημερίδα ΕΞΟΡΜΗΣΗ.
Νίκος Λαγκαδινός

Τελευταία άρθρα απόΝίκος Λαγκαδινός (δείτε τα όλα μαζί)

Σχετικά Άρθρα

Αυτή η ιστοσελίδα χρησιμοποιεί cookies για να βελτιώσει την εμπειρία σας. Συνεχίζοντας την περιήγησή σας, δίνετε την συγκατάθεσή σας για την χρήση των cookies. Aποδοχή