Site icon Times News

Σαφήνεια και αμφιβολία

ΠΡΟΫΠΟΘΕΣΗ του καλού ύφους, η σαφήνεια είναι αναγκαία τόσο στη λογοτεχνία όσο και στην επιστημονική γραφή. Αλλά πρόκειται για δυο διαφορετικές σαφήνειες. Η μια είναι ποιητική, η άλλη είναι εξηγηματική.

Με τη σαφήνεια του ύφους του, ο λογοτέχνης “ποιεί” την πολυσημία. Έτσι ανοίγει μπροστά στον αναγνώστη ένα ριπίδιο αναγνώσεων: τον ευκολύνει να διαβάσει και να ερμηνεύσει το πολύσημο κείμενο με πολλαπλούς τρόπους.

Αλλά ο συγγραφέας ενός επιστημονικού έργου (αυτός που κυρίως θα μας απασχολήσει σήμερα) εξαφανίζει με τη σαφήνεια του ύφους του όλες τις αμφισημίες και πολυσημίες του κειμένου. Αποκλείει έτσι τις αμφιβολίες του αναγνώστη για τα όσα ο συγγραφέας ισχυρίζεται και διευκολύνει τον αναγνωστικό, επιστημονικό έλεγχο.

Η πολυσημία που προσπαθεί να εκφράσει ο λογοτέχνης μοιάζει, εξάλλου, αλλά δεν ταυτίζεται με την αμφιβολία που κάποτε εκφράζει στο κείμενό του ένας επιστήμονας. Την εκφράζει επειδή συναισθάνεται τα όρια του εαυτού του, του συγκεκριμένου έργου του, των προσωπικών του θεωριών, ακόμη και της επιστήμης του. Αλλά παραμένει η ανάγκη να είναι σαφείς οι θεωρίες του, σαφές και το κείμενό του. Έτσι, ο συγγραφέας από τη μια καταγράφει την αμφιβολία, από την άλλη όμως υποστηρίζει με σαφήνεια τη συλλογιστική του, τις απόψεις και τις ερμηνείες του: επειδή ο επιστημονικός λόγος, εξ ορισμού, δεν επιδέχεται αντιφάσεις.

Όπως είναι φυσικό, ο κανόνας της σαφήνειας δεν έχει ενιαία εφαρμογή. Υπάρχουν οι διαφοροποιήσεις που εξαρτώνται από την προσωπικότητα και τις ικανότητες του κάθε συγγραφέα. Ένας επιστήμονας με καλό συγγραφικό ταλέντο μπορεί ίσως να βρει ελευθεριότερους τρόπους παρουσίασης των ιδεών του, να επεκταθεί σε υπαινιγμούς, σε αμφισημίες και σε αποσιωπήσεις που έχουν τη δική τους λειτουργία και αισθητική. Αλλά αυτό δεν αναιρεί την επιστημονική του υποχρέωση να δείξει με σαφήνεια, σε άλλα σημεία του κειμένου, τις απόψεις και τις ερμηνείες του.

Υπάρχουν έπειτα διαφοροποιήσεις ανάλογες με τα γνωστικά αντικείμενα και τα είδη του γραπτού επιστημονικού λόγου. Η Ιστορία, π.χ., αφήνει περισσότερες υφολογικές δυνατότητες στον συγγραφέα από οποιαδήποτε άλλη επιστήμη. Του επιτρέπει, κάποτε του επιβάλλει κιόλας, να αναδείξει τις εσωτερικές αντιφάσεις του ανθρώπου και των ανθρωπίνων κοινωνιών· τον ρόλο των ανθρωπίνων παθών· τη σημασία των συμπτώσεων και της τύχης· το βάρος των μαζικών κοινωνικών δυνάμεων· τους αναπόδραστους φραγμούς της φύσης.

Ωστόσο, ο ιστορικός δεν δείχνει τις αντιφάσεις ουσίας με αντιφάσεις ύφους, αλλά με αφήνεια. Τα πάθη δεν τα δείχνει με ψευδορομαντική ασάφεια, αλλά με τη σαφήνεια εκείνη που θα αναδείξει την αιχμηρότητά τους. Τονίζει τις συμπτώσεις και την τυχαιότητα με ύφος σαφές και όχι τυχάρπαστο. Τη “μοίρα” δεν την αποδίδει σε μεταφυσικές δυνάμεις – εφόσον κάνει επιστήμη. Μπορεί να την ταυτίζει με δυνάμεις που θεωρούσαν ανεξήγητες και μεταφυσικές οι άνθρωποι που μελετά· αλλά ο ίδιος δίνει όνομα στις δυνάμεις αυτές· και τις εντάσσει, με σαφήνεια, σε έναν αιτιακό συλλογισμό, σε ένα ερμηνευτικό σχήμα.

Ένα ευτυχές ιστοριογραφικό έργο απαιτεί έναν καλό συγκερασμό της επιστήμης με την τέχνη του ύφους. Από εκεί και πέρα, υπάρχει μόνο η υπέρβαση και της επιστήμης και του ύφους. Στον υπερβατικό αυτό χώρο, εκεί όπου ο συγκερασμός γίνεται ταύτιση γνώσης και τέχνης, οδηγεί ένας δρόμος σχεδόν άβατος. Τόπος που ονειρεύονται πολλοί, επιστήμονες και τεχνίτες, τόπος άφθαστος, για μας τους πολλούς – όχι, όμως, ουτοπία. Μας τον έχουν δείξει οι ελάχιστοι που έφτασαν εκεί, οι δάσκαλοί μας, ο καθένας με τη μεγάλη και τη μικρή του ιστορία, όντα διόλου μεταφυσικά, πολύ ανθρώπινα. Ένας απλός άνθρωπος δεν ήταν άραγε ο δάσκαλος που, πριν από δυόμισι αιώνες, σκάρωνε κάθε μέρα τη φυγή του προς τα εκεί, με ένα απλό, αλλά καλώς συγκερασμένο κλειδοκύμβαλο.

Πρώτη δημοσίευση: Εφημερίδα Το Βήμα, 23 Μαρτίου 1997

_______________________________________

Γιώργος Δερτιλής γεννήθηκε στην Αθήνα το 1939. Είναι ομότιμος καθηγητής Ιστορίας του Πανεπιστημίου Αθηνών. Σπούδασε Δημόσιο Δίκαιο και Οικονομικές Επιστήμες στην Αθήνα, Πολιτική Θεωρία και Ιστορία στην Αγγλία (1973-1977). Από το 1978 έως το 2000 δίδαξε Ιστορία στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών, όπου εξελέγη ομοφώνως υφηγητής το 1980 και καθηγητής Κοινωνικής και Οικονομικής Ιστορίας στο Τμήμα Πολιτικών Επιστημών το 1983. Διετέλεσε επισκέπτης καθηγητής στα Πανεπιστήμια του Χάρβαρντ και της Οξφόρδης, καθώς και στο Ευρωπαϊκό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο της Φλωρεντίας, και είναι τακτικό μέλος της Ευρωπαϊκής Ακαδημίας. Το 2000 εξελέγη τακτικός καθηγητής (directeur d’ etudes) στην Ecole des Hautes Etudes en Sciences Sociales στο Παρίσι και παραιτήθηκε από το Πανεπιστήμιο Αθηνών. Έχει ιδρύσει το Ιστορικό Αρχείο του Πανεπιστημίου Αθηνών και έχει διατελέσει μέλος του Εθνικού Γνωμοδοτικού Συμβουλίου Έρευνας και των Επιστημονικών ή Διοικητικών Συμβουλίων του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών, του Μορφωτικού Ιδρύματος της Εθνικής Τραπέζης και των Ιδρυμάτων Schlumberger και Maison Suger (Παρίσι). Δώδεκα βιβλία και σαράντα περίπου άρθρα του, έχουν δημοσιευθεί ή μεταφραστεί στην ελληνική, αγγλική, γαλλική, ισπανική και ιταλική γλώσσα. Από το 1989, έχει εκλεγεί τακτικό μέλος της Ευρωπαϊκής Ακαδημίας Επιστημών (Academia Europaea).

 

Exit mobile version