Σεξουαλικότητα και βία στο σχολείο

Τα τελευταία χρόνια μάλιστα το φαινόμενο της “θυματοποίησης” και της συστηματικής ψυχολογικής ή και σωματικής κακοποίησης μαθητών από συμμαθητές τους, το λεγόμενο bulling, είναι ιδιαίτερα δημοφιλές ως ερευνητικό αντικείμενο στους συναφείς επιστημονικούς χώρους.

by Times Newsroom 1
  • ΚΛΗΜΗΣ ΝΑΥΡΙΔΗΣ

ΣΤΟ ΣΧΟΛΕΙΟ, η βία εκδηλώνεται κυρίως μεταξύ μαθητών. Δεν είναι σπάνιες όμως και οι επιθέσεις μαθητών –αλλά και γονιών– προς τους εκπαιδευτικούς ή προς το ίδιο το σχολείο, όπως επίσης οι επιθέσεις εκπαιδευτικών προς μαθητές ή ακόμη και προς τη διεύθυνση του σχολείου. Μερικές φορές η καταστροφική βία μπορεί να εκδηλώνεται συλλογικά, συμπαρασύροντας μεγάλο αριθμό μαθητών, με αποτέλεσμα να μπαίνει τότε σε κρίση ολόκληρη η σχολική κοινότητα. Οι κοινωνικο-εκπαιδευτικές, πολιτικο-ιδεολογικές και ψυχοκοινωνικές διαστάσεις αυτών των φαινομένων έχουν προ πολλού απασχολήσει σχολικούς ψυχολόγους και κοινωνιολόγους της εκπαίδευσης και είναι λίγο-πολύ οικείες. Τα τελευταία χρόνια μάλιστα το φαινόμενο της “θυματοποίησης” και της συστηματικής ψυχολογικής ή και σωματικής κακοποίησης μαθητών από συμμαθητές τους, το λεγόμενο bulling, είναι ιδιαίτερα δημοφιλές ως ερευνητικό αντικείμενο στους συναφείς επιστημονικούς χώρους. Θα επιχειρηθεί εδώ να φωτιστεί εν συντομία μια άλλη διάσταση της σχολικής βίας, ασυνείδητη, για την οποία όχι μόνο δεν γίνεται λόγος αλλά και δεν υπάρχει λόγος στο περιβάλλον του σχολείου, με την έννοια ότι αποτελεί ταμπού.

Ας ξεκινήσουμε με μια βασική υπόθεση εργασίας: ότι η βία που εκδηλώνεται προς τους άλλους ή γενικότερα προς το περιβάλλον, ως προς την ψυχική της διάσταση (που ασφαλώς δεν είναι η μόνη), αποτελεί την ασυνείδητη εξωτερίκευση βίαιων εσωτερικών συγκρούσεων. Ο σχολικός χώρος, με το να παραπέμπει φαντασιωτικά και μεταβιβαστικά σε αρχαϊκές εμπειρίες μάθησης, στις πρώιμες οικογενειακές σχέσεις και στις σχέσεις με τους γονείς και τα αδέλφια, υπαρκτά ή μη, κινητοποιεί πρωτόγονα άγχη, αιμομικτικές επιθυμίες και συγκρούσεις, επιβάλλοντας ταυτόχρονα σε μαθητές και εκπαιδευτικούς ένα καθεστώς απαγορεύσεων και άγνοιας, λογοκρισίας και σιωπής γύρω από όλα αυτά τα ζητήματα. Από το άλλο μέρος, το γεγονός ότι το σχολείο ανήκει στον ευρύτερο κοινωνικό χώρο και αποτελεί ένα “άλλο” πλαίσιο, με προνομιακούς “άλλους” που δεν είναι οι φυσικοί, αλλά οι φαντασιωτικοί και μεταβιβαστικοί στόχοι αυτής της βίας, λειτουργεί αφενός απελευθερωτικά και αφετέρου ως ιδεολογικό άλλοθι για τις όποιες εκδηλώσεις της. Από τη μία είναι “το ξύλο βγήκε απ’ τον Παράδεισο”, που για χρόνια στο παρελθόν νομιμοποιούσε τη σωματική βία εκπαιδευτικών πάνω σε μαθητές, από την άλλη είναι η βία των μαθητών, που νομιμοποιείται και αυτή με το να τελετουργικοποιείται μέσα στο μαζικό υπερθέαμα των καταλήψεων και των καταστροφών σχολικών κτηρίων.

Η ψυχανάλυση διδάσκει ότι το εσωτερικό του σώματος της μητέρας αντιπροσωπεύει σε φαντασιωτικό επίπεδο, ως ασυνείδητη δηλαδή αναπαράσταση, τόσο για τα παιδιά όσο και για όλους εμάς τους “μεγάλους”, τον ναό ή το σώμα της γνώσης. Το παιδί εμπλουτίζεται ψυχικά και πολιτισμικά από το σύνολο των αισθητηριακών και συγκινησιακών εμπειριών του, στον βαθμό που κατορθώνει να τις μεταβολίζει και να τις συλλαμβάνει, με την διπλή έννοια της λέξης: της περίεξης και της κατανόησης. Με άλλα λόγια, στον βαθμό που το βοηθούν να αντιλαμβάνεται αυτό που του συμβαίνει. Αρχικά, και μέχρις ότου το παιδί καταστεί ικανό να εκτελεί μόνο του τη στοιχειώδη αυτή επεξεργασία, η δουλειά του ψυχικού μεταβολισμού και της σκέψης θα γίνεται για λογαριασμό του παιδιού από τη μητέρα του και στη συνέχεια από άλλους ενηλίκους, όπως οι εκπαιδευτικοί, που αναλαμβάνουν να το φροντίζουν και να το διαπαιδαγωγούν. Αν ο ενήλικος βρίσκεται ο ίδιος μέσα σε μια ψυχική και πολιτισμική μιζέρια και δεν έχει τις λέξεις, όχι για να μιλήσει αλλά για να πει, ή αν οι λέξεις που προφέρει για να συνοδέψει τις εμπειρίες που βιώνει αρχικά το πολύ μικρό παιδί και στη συνέχεια ο μικρός μαθητής είναι αδύναμες, το παιδί θα δηλητηριαστεί από τα μη αφομοιωμένα τοξικά κατάλοιπα των ίδιων των εμπειριών του και θα μάθει να αντιμετωπίζει στο εξής σαν ξένο, κακό ή εχθρικό καθετί που του έρχεται από έξω, όπως λ.χ., τα αντικείμενα της γνώσης.

Από το άλλο μέρος είναι γνωστό ότι η διανοητική πριέργεια, η συναισθηματική δηλαδή βάση της μάθησης, ξεκινά από θεμελιώδη ερωτήματα που απασχολούν το μικρό παιδί, γύρω από το πώς ήρθε στον κόσμο, για τη σεξουαλικότητα και την αναπαραγωγή, για τη δική του προέλευση και για τους προγόνους του. Η προσπάθεια να βρεθεί απάντηση στα αγωνιώδη αυτά ερωτήματα φέρνει το παιδί αντιμέτωπο με την αιμομικτικότητα της επιθυμίας και τη συμβολική τάξη, γι’ αυτό και ο τρόπος που θα ικανοποιηθεί ή δεν θα ικανοποιηθεί η πρώιμη αυτή περιέργεια επηρεάζει αποφασιστικά και τη διαδρομή που η ίδια θα γνωρίσει στο μέλλον, στρεφόμενη πια, με την έννοια μιας μεταφοράς, σε κοινωνικά προκαθορισμένα εκπαιδευτικά γνωστικά αντικείμενα.

Η αιμομικτική διάσταση του σχολείου εξηγείται κατά βάση από το γεγονός ότι σε φαντασιωτικό καθαρά επίπεδο το σχολείο αντιπροσωπεύει το εσωτερικό του σώματος της μητέρας. Η εξερεύνηση του σώματος της μητέρας οδηγεί στην ανακάλυψη του μυστηρίου γύρω από την προέλευση, στην κατάκτηση της γνώσης αναφορικά με την προέλευση και τη σεξουαλικότητα, αλλά και αναφορικά με την προέλευση των γνώσεων γενικά.

Στη σχολική τάξη, συνήθως στα πρώτα θρανία και σε μικρή σχετικά απόσταση από την έδρα κάθονται οι “καλοί” μαθητές. Στο βάθος της αίθουσας και σε μεγαλύτερη απόσταση από τη θέση από την οποία εκφέρεται το μάθημα συνηθίζουν να κάθονται οι λιγότερο “καλοί” μαθητές, ή τουλάχιστον εκείνοι που προτιμούν να διαλανθάνουν της προσοχής του δασκάλου. Ίσως αυτή η διάταξη των παιδιών μέσα στην τάξη σε σχέση με τον εκπαιδευτικό και την πηγή της διδασκαλίας να πληροί και μια άτυπη αλεξιδιεγερτική λειτουργία που ασυνείδητα προστατεύει του μαθητές, ανάλογα με τις ιδιαίτερες ψυχικές ανάγκες του καθενός για αυτού του είδους την προστασία, από το αιμομικτικό άγχος της επαφής με τα αντικείμενα της γνώσης και με τον δάσκαλο.

Οι μορφές πολέμου των γενεών (κατά το “Ο Πόλεμος των Άστρων”) που προκαλούνται από τους νέους στο σχολείο, με επώδυνες συχνά προεκτάσεις, μπορούν συνεπώς να κατανοούνται και ως κοινωνικά αποτελέσματα ασυνείδητων ατομικών συγκρούσεων και αμυνών, που συντονίζονται και αλληλοτροφοδοτούνται μεταξύ τους μέσα σε ομάδες. Κατά παράδοξο τρόπο, η προσπάθεια πολλών εκπαιδευτικών να έρθουν κοντά στον μαθητή, αναπτύσσοντας μια πιο εξατομικευμένη και προσωπική σχέση μαζί του, παρ’ όλο που ίσως να είναι επιθυμητή, ταυτόχρονα μπορεί ασυνείδητα να βιώνεται από τον έφηβο και ως παράγοντας οιδιπόδειας σεξουαλικής διέγερσης, που προκαλεί άγχος δημιουργώντας ακόμη και προϋποθέσεις βίας. Το ίδιο παράδοξο αποτέλεσμα ενδέχεται να έχουν και οι επιθέσεις μαθητών πάνω στα όρια, όταν λ.χ., έμπρακτα αμφισβητείται και καταρρίπτεται το κύρος της εξουσίας των καθηγητών. Το ζητούμενο είναι η συμβολική απαγκίστρωση από την εξουσία του ενηλίκου και το μεγάλωμα, αυτό όμως που οι μαθητές ουσιαστικά καταστρέφουν είναι το ίδιο το πλαίσιο που ασυνείδητα τους προστατεύει, με το να θέτει φραγμούς, από την ένοχη και αγχογόνο αιμομικτικότητα της επιθυμίας. Η ρήξη των ορίων δημιουργεί ισχυρό άγχος, ανοίγοντας ψυχολογικά τον δρόμο για τη βία.

Ενώ λοιπόν από φιλοσοφική και πολιτική άποψη η γνώση, με το να επιτρέπει στο υποκείμενο να κατονομάζει, να αποχωρίζεται και να μεγαλώνει, δεν μπορεί παρά να χειραφετεί, διαπιστώνουμε ότι στο επίπεδο του ασυνείδητου φαντασιακού συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο: η επιθυμία της γνώσης και της μετάδοσής της, με το να κινητοποιούν, στις μεν οικογένειες το μη φαντασιωτικό αιμομικτικό, στο δε σχολείο το φαντασιωτικό αιμομικτικό, τείνουν πολλές φορές να ακινητοποιούν και να γεννούν την καταστροφικότητα, την αυτοκαταστροφικότητα και τη βία.

___________________________

  • Πρώτη δημοσίευση: Βήμα των Ιδεών, τεύχος 27, Ιούλιος 2009

Κλήμης Ναυρίδης

Ο Κλήμης Ναυρίδης είναι καθηγητής Ψυχολογίας της Επικοινωνίας στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών. Είναι επίσης ψυχοθεραπευτής και ομαδικός αναλυτής, μέλος της Ελληνικής Εταιρείας Ψυχαναλυτικής Ψυχοθεραπείας και της Ελληνικής Εταιρείας Ομαδικής Ανάλυσης και Οικογενειακής Θεραπείας.

 

Σχετικά Άρθρα

Αυτή η ιστοσελίδα χρησιμοποιεί cookies για να βελτιώσει την εμπειρία σας. Συνεχίζοντας την περιήγησή σας, δίνετε την συγκατάθεσή σας για την χρήση των cookies. Aποδοχή