Συντηρητικοί εναντίον ευρωπαϊστών

by Times Newsroom 1
Share this

Με βασικό κριτήριο το ιστορικοκοινωνικό (πολιτικό, ιδεολογικό, πολιτισμικό) στίγμα της «Γενιάς του ’30», όπως το όρισα σε προηγούμενη επιφυλλίδα μου («Το Βήμα», 9.12.2001), και με την επικουρία δευτερευόντων αλλά ουσιωδών κριτηρίων (αυτοσυνείδηση, πολιτιστικές – αισθητικές – λογοτεχνικές επιλογές, διαπροσωπικές σχέσεις και συνοχές) μπορούν να καταταχθούν στη «γενιά» αυτή περί τους 30 συγγραφείς του Μεσοπολέμου, δηλαδή πολύ περισσότεροι από τη στενή ομάδα των πέντε ή έξι «κορυφαίων» μασκότ των μελετητών και των αναγνωστών τους.

  • ΓΙΩΡΓΟΣ ΒΕΛΟΥΔΗΣ*

Είναι αυτονόητο ότι η διαπίστωση των κοινών και συνεκτικών στοιχείων της κοινωνικής αυτής ομάδας δεν αποκλείει – αντίθετα: συνεπιβάλλει – τη συνεξέταση και των ατομικών μεταξύ των μελών της αποκλίσεων· η σύγχυση του συλλογικού και του ατομικού θεωρητικού επιπέδου της μελέτης από μερικούς επιστημολογικά μετέωρους «πανεπιστημιακούς» (Ν. Βαγενάς) δεν είναι παρά ένα μερικό σύμπτωμα της γενικότερης κατάπτωσης των νεοελληνικών γραμματολογικών σπουδών.

Σε ό,τι αφορά τώρα την καταγωγή των μελών της «Γενιάς του ’30» έχει ήδη επισημανθεί η αριθμητικά εντυπωσιακή εκπροσώπηση της πρώην ελληνικής Μικράς Ασίας με τον προσαρτημένο σ’ αυτήν νησιωτικό ελληνικό πολιτισμικό χώρο: Τουλάχιστον δώδεκα απ’ αυτούς ήταν μικρασιατικής καταγωγής – με την παραπάνω ιστορικοπολιτισμική σημασία. Πρέπει όμως να γίνει και εδώ μια σημαντική διορθωτική διευκρίνιση: Ενώ η απόλυτα μεγάλη πλειοψηφία των μικρασιατών προσφύγων ανήκαν στο πολυπληθέστατο τότε αγροτικό κοινωνικό στρώμα και εγκαταστάθηκαν στις αγροτικές περιοχές της νέας πατρίδας τους, οι μικρασιατικής καταγωγής εκπρόσωποι της «Γενιάς του ’30» ανήκαν, όπως και οι ελλαδίτες ομότεχνοί τους, στο ίδιο, σχετικά ολιγάριθμο, κοινωνικό στρώμα των καλλιεργημένων – μορφωμένων μικροαστών· δεν είναι τυχαίο ότι οι μικρασιάτες εκπρόσωποι της «Γενιάς του ’30» (Θεοτοκάς, Καστανάκης, Κόντογλου, Βενέζης κ.ά.) κατάγονταν από τα αστικά κέντρα του «μικρασιατικού ελληνισμού» (Πόλη, Σμύρνη, Αϊβαλί κ.ά.).

Με τα παραπάνω ιστορικοκοινωνικά κριτήρια πρέπει, επιπλέον, να επιχειρηθεί μια αντιδιαστολή της «Γενιάς του ’30», ως κατ’ εξοχήν αθηναϊκής κοινωνικής – πολιτισμικής ομάδας, από τη σύγχρονή της «Σχολή της Θεσσαλονίκης»· τα διαφοροποιά στοιχεία ανάμεσά τους είναι τόσο θεμελιώδη ώστε να μπορούν ν’ αποδείξουν ως εντελώς άστοχη τη σύγχυσή τους, που παρατηρείται σε μερικούς νεοελληνιστές, όπως ο Μ. Vitti, που κατατάσσουν και συνεξετάζουν, αδιαφοροποίητα, εκπροσώπους της «Σχολής της Θεσσαλονίκης» (Ν. Γ. Πεντζίκης) με την «καθαρά» αθηναϊκή «Γενιά του ’30».

Θεσσαλονικείς εναντίον Αθηναίων

Η ειδοποιός διαφορά ανάμεσα στις δύο αυτές σύγχρονες αλλά ασύμβατες κοινωνικές ομάδες είναι κατ’ αρχήν ιδεολογικής και έπειτα πολιτισμικής – λογοτεχνικής φύσεως: Οι Θεσσαλονικείς είναι εξαρχής βαθύτατα συντηρητικοί – μέχρι ακροδεξιοί· ανάλογα πρέπει να εννοηθούν οι πολιτισμικές επιλογές τους στον αγγλικό «μοντερνισμό» (J. Joyce, V. Woolf): ως αισθητικολογοτεχνική έκφανση του ιδεολογικοπολιτικού τους συντηρητισμού – και όχι ως εκδήλωση οποιασδήποτε «πρωτοπορίας». Είναι ενδεικτικότατο ότι οι αντίστοιχες «ευρωπαϊκές» πολιτισμικές επιλογές των αθηναίων συναδέλφων τους τρέφονται, ειδικά στη μεγάλη αφηγηματική πεζογραφία, το μυθιστόρημα, από τις προοδευτικότερες πηγές του ευρωπαϊκού (γαλλικού) αστικού ρεαλισμού του 19ου αιώνα (Balzac, Flaubert).

Η ιστορική τομή της Μεταξικής Δικτατορίας και της Κατοχής (1936-1944) συνεπέφερε και έναν αναπροσανατολισμό στις πολιτισμικές επιλογές στην εγχώρια «εθνική» παράδοση: Ενώ λ.χ. μερικοί σημαίνοντες εκπρόσωποι της «Γενιάς», όπως ο νέος Θεοτοκάς, είχαν αποστασιοποιηθεί, ως την απόρριψη, απέναντι σε μερικά πρόσωπα και πράγματα της ηθογραφικής και «λαογραφικής» εικοσαετίας μερικοί άλλοι (Σεφέρης, Ελύτης) θα ενστερνιστούν τώρα το μεταξικό δόγμα της «ελληνικότητας» και θα συμπλεύσουν με το ογκούμενο ρεύμα του λαϊκισμού, για ν’ ανακηρύξουν τον πρώην αποδιοπομπαίο Παπαδιαμάντη, μαζί με τον Θεόφιλο, σε νέα πολιτισμικά είδωλα της αμόλυντης από τα ευρωπαϊκά πρότυπα, «αγνής» λαϊκής ελληνικής παράδοσης.

Για μια συνολική (επαν)εκτίμηση του έργου και της πολιτισμικής προσφοράς της «Γενιάς του ’30» πρέπει πρώτα πρώτα να επισημανθεί η «οικουμενικότητα» των πολιτισμικών ενδιαφερόντων και διασυνδέσεων των μελών της: Εκτός από τη λογοτεχνία κάλυψαν έναν ευρύτατο χώρο, από τις εικαστικές τέχνες και τη μουσική ως τη φιλοσοφία και τις ιστορικοκοινωνικές επιστήμες (κοινωνιολογία, ψυχολογία, γραμματολογία/φιλολογία).

Η λογοτεχνία του Μεσοπολέμου

Τέλος, θα πρότεινα μιαν επαναξιολόγηση του έργου και της προσφοράς στον κύριο τομέα της ενασχόλησης των μελών της ίδιας «Γενιάς», τη λογοτεχνία και γενικότερα τη γραμματεία: Η «οικουμενικότητα» των ενδιαφερόντων της «Γενιάς του ’30», που επισήμανα παραπάνω, καταφαίνεται, προπαντός, από την επέκταση της συγγραφικής δραστηριότητας των μελών της σε όλα τα λογοτεχνικά/γραμματειακά είδη: την ποίηση, την πεζογραφία, το θέατρο, το δοκίμιο και τη λογοτεχνική κριτική. Και εδώ ακριβώς είναι που πρέπει ν’ αναθεωρηθεί και μάλιστα ν’ αντιστραφεί η σημερινή μας εκτίμηση για την προσφορά της «γενιάς» αυτής στα νεοελληνικά γράμματα: Η σημασία της συμβολής και των επιδόσεών της στη νεοελληνική λογοτεχνία του Μεσοπολέμου πρέπει να μετακινηθεί, παρά τα μυθοποιημένα εκείνα «δύο Νόμπελ» (μας), από την ποίηση στην αφηγηματική πεζογραφία, και δη στο μυθιστόρημα και στο δοκίμιο – δύο λογοτεχνικά – γραμματειακά είδη που συνόδεψαν και συνεξέφρασαν ακριβώς την πολιτισμική άνοδο και (παρ)ακμή της ευρωπαϊκής και της αδελφής και συνοδοιπόρου της, έστω εξαρτημένης, καθυστερημένης και ατροφικής, ελληνικής αστικής τάξης, από τον 17ο ως τον 20ό αιώνα.

*Ο Γιώργος Αθ. Βελουδής (7 Απριλίου 1935 – 21 Μαρτίου 2014), ήταν νεοελληνιστής και θεωρητικός της λογοτεχνίας, ομότιμος καθηγητής της νεοελληνικής και συγκριτικής γραμματολογίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων.

Share this

Σχετικά Άρθρα

Αυτή η ιστοσελίδα χρησιμοποιεί cookies για να βελτιώσει την εμπειρία σας. Συνεχίζοντας την περιήγησή σας, δίνετε την συγκατάθεσή σας για την χρήση των cookies. Aποδοχή