Site icon Times News

Η θάλασσα του ιλίγγου

Έχοντας κερδίσει τις εντυπώσεις στην 56η Μπιενάλε της Βενετίας (2015) η βιντεοεγκατάσταση τριών οθονών με τίτλο «Vertigo Sea» του Βρετανού σκηνοθέτη John Akomfrah, ταξιδεύει σε πόλεις του Ηνωμένου Βασιλείου και φιλοξενείται στην Talbot Rice Gallery του Πανεπιστημίου του Εδιμβούργου μέχρι τις 27 Ιανουαρίου 2018. Πρόκειται για ένα μαγικό και ταυτόχρονα μελαγχολικό φιλμ, διάρκειας 48 λεπτών, που παρουσιάζει την άρρηκτη, και πολλές φορές καταστροφική, σχέση του ανθρώπου με τη θάλασσα. Καθώς το υγρό στοιχείο δεν ενώνει μόνο γεωγραφικά χώρες και ηπείρους αλλά και τις μοίρες των ανθρώπων, στόχος της ταινίας είναι να επαναφέρει στο προσκήνιο την ιστορία της δουλείας, της αποικιοκρατίας και της διασποράς για να προσδιορίσει σημερινά ζητήματα, όπως η μετανάστευση και η οικολογική καταστροφή.

Πηγή έμπνευσης στάθηκε η ραδιοφωνική συνέντευξη μιας ομάδας Νιγηριανών μεταναστών που διασώθηκαν στη Μεσόγειο. Όταν η βάρκα που τους μετέφερε αναποδογύρισε, ο μοναδικός τρόπος επιβίωσης ήταν να κρατηθούν από ένα δίχτυ ψαρέματος. Έτσι, ο Akomfrah θέλησε να αποτυπώσει τη διττή φύση της θάλασσας, που μπορεί αρχικά να υποσχεθεί σωτηρία και μια καλύτερη ζωή αλλά και θάνατο. Όπως συνέβη στις εκατοντάδες χιλιάδες Βιετναμέζους, οι οποίοι χάθηκαν στο νερό, στην προσπάθεια διαφυγής τους μετά τον τερματισμό του πολέμου του Βιετνάμ το 1975.

Στο φιλμ γίνεται επίσης αναφορά στη «Σφαγή του Ζονγκ» που έλαβε χώρα στον Ατλαντικό Ωκεανό το 1781. Αναλυτικότερα, το βρετανικό δουλεμπορικό πλοίο «Ζονγκ» απέπλευσε γεμάτο σκλάβους από την Αφρική στις 6 Σεπτεμβρίου 1781 με κατεύθυνση την Τζαμάικα. Κατά τη διάρκεια του ταξιδιού μέλη του πληρώματος αλλά και ένα μεγάλο ποσοστό σκλάβων έχασαν τη ζωή τους λόγω υποσιτισμού. Καθότι η ασφάλεια του πλοίου κάλυπτε οικονομικά την απώλεια μόνο σε περίπτωση που το «εμπόρευμα» έβρισκε τον θάνατο από πνιγμό στη θάλασσα, ο πλοίαρχος και οι αξιωματικοί συμφώνησαν να δολοφονήσουν με αυτόν τον τρόπο 122 σκλάβους.

Οι ανθρώπινες αυτές τραγωδίες συνδέονται συμβολικά με τη φαλαινοθηρία καθώς έρευνες έχουν αποδείξει ότι η συναισθηματική νοημοσύνη του συγκεκριμένου, πλέον υπό εξαφάνιση κήτους, μοιάζει με την ανθρώπινη. Ακριβώς όπως οι σκλάβοι, έτσι και το μεγαλύτερο θηλαστικό της γης έχουν υπάρξει θύματα της απληστίας, της βαναυσότητας και της εκβιομηχάνισης της δυτικής κοινωνίας. Κατά τον 19ο αιώνα, οι δρόμοι των μεγαλύτερων πόλεων της Ευρώπης και της Βόρειας Αμερικής φωτίζονταν χρησιμοποιώντας λίπος φάλαινας ενώ το άμπαρι, η ιδιαίτερα ακριβή ουσία που εκκρίνουν οι φάλαινες φυσητήρες, έχει χρησιμοποιηθεί ευρέως στην αρωματοποιία. Η Νορβηγία, η Ισλανδία και η Ιαπωνία συνιστούν ακόμη και σήμερα τις κορυφαίες χώρες φαλαινοθηρίας στον κόσμο, με την πρώτη να είναι υπεύθυνη για τη θανάτωση 999 φαλαινών κατά τη διάρκεια της κυνηγετικής περιόδου του 2017.

Επιλεγμένο υλικό από τα αρχεία του BBC Natural History Unit και σκηνές γυρισμένες στη Νήσο Σκάι της Σκωτίας, στις Νήσους Φερόες και στις βορειότερες περιοχές της Νορβηγίας αναδεικνύουν το υγρό στοιχείο ως κύρια πηγή ζωής. Παράλληλα, ο Akomfrah είναι επηρεασμένος από τα φιλοσοφικά και λογοτεχνικά αριστουργήματα «Τάδε έφη Ζαρατούστρας» του Νίτσε (1891), «Στον Φάρο» της Βιρτζίνια Γουλφ (1921) και «Μόμπι Ντικ» του Χέρμαν Μέρβιλ (1851), με το τελευταίο να αποτελεί πηγή πληροφοριών για το κυνήγι φαλαινών αλλά και για τα κακοπληρωμένα πληρώματα των φαλαινοθηρικών.

Οι χαρακτήρες των βιβλίων συναντούν τους ήρωες της ταινίας, οι οποίοι φορούν ρούχα από διάφορες ιστορικές περιόδους και είναι περιτριγυρισμένοι από αντικείμενα της καθημερινότητας. Σαν να είναι παρμένες από πίνακες του Ρομαντισμού οι φιγούρες αυτές, συμβολικά τοποθετημένες να ατενίζουν τη θάλασσα, όπως τα ναυάγια, μοιάζουν κάτι να περιμένουν. Ίσως τις συνέπειες παρελθοντικών συμβάντων ή κάποια μυθική παλίρροια που θα ξεπλύνει όλα τα δεινά της ανθρωπότητας.

Υιοθετώντας έτσι στοιχεία από ντοκιμαντέρ φυσικής ιστορίας και ταινία φαντασίας, ο Akomfrah καταφέρνει να δημιουργήσει μια συγκινητική αφήγηση. Ο θεατής μπλέκεται σε ένα δίχτυ ιστορικών γεγονότων και τραγικών περιστατικών που συνδέονται με τη θάλασσα, ταξιδεύει, προβληματίζεται και ανακαλύπτει την ασημαντότητά του μπροστά στο μεγαλείο του ωκεανού. Σίγουρα οι προκλήσεις που έχει να αντιμετωπίσει ο σύγχρονος κόσμος είναι πολλές αλλά το μοτίβο των ρολογιών που επαναλαμβάνεται συχνά στο φιλμ ίσως δεν αντικατοπτρίζει απαισιόδοξα τη «φθορά του χρόνου» αλλά τις μνήμες που οι άνθρωποι οφείλουν να συγκρατήσουν προτού να είναι πολύ αργά.

Ο γεννημένος στην Άκρα της Γκάνας το 1957 John Akomfrah, και νικητής του διετούς βραβείου Artes Mundi 2017, ίδρυσε το 1982 μαζί με άλλους 6 συμφοιτητές του την Black Audio Film Collective (BAFC). Η πρωτοποριακή αυτή κινηματογραφική ομάδα προσπάθησε, με καλλιτεχνικό τρόπο, να κάνει γνωστά τα προβλήματα που αντιμετώπιζε η Αφρικανική διασπορά στη Μεγάλη Βρετανία (βλ. ταινία «Handsworth Songs»). Συνδυάζοντας αρχειακό και ειδησεογραφικό υλικό, προσωπικές αφηγήσεις, σκηνές φαντασίας και φιλοσοφικές ιδέες, τα μέλη της BAFC κατάφεραν να αμφισβητήσουν τις παρωχημένες αντιλήψεις για την καταγωγή και την πολιτισμική ταυτότητα των ανθρώπων.

Η συγκεκριμένη σκηνοθετική και αισθητική προσέγγιση ήταν αυτή που επηρέασε, και εν τέλει καθιέρωσε, το προσωπικό στυλ του Akomfrah που χαρακτηρίζεται από την ύπαρξη του παρελθόντος στο παρόν. Κι αυτό γιατί «οι τραυματικές εμπειρίες και μνήμες με τον καιρό ξεθωριάζουν ή συχνά αποβάλλονται από την κοινωνία και έτσι η ανθρωπότητα είναι καταδικασμένη να επαναλαμβάνει την ιστορία», όπως ο ίδιος υποστηρίζει. Έργα του έχουν εκτεθεί στα πλέον σημαντικότερα μουσεία σύγχρονης τέχνης, όπως το Κέντρο Πομπιντού στο Παρίσι, το Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης στη Νέα Υόρκη, η Tate Gallery στο Λονδίνο και η Μπιενάλε Σύχρονης Τέχνης στο Λίβερπουλ. Ταινίες του έχουν συμπεριληφθεί σε διεθνή φεστιβάλ κινηματογράφου.

 

The following two tabs change content below.

Ιωάννα-Μελίνα Τσικνάκη

Η Ιωάννα-Μελίνα Τσικνάκη είναι πτυχιούχος της Φιλοσοφικής Σχολής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών (Τμήμα Φιλολογίας) και κάτοχος μεταπτυχιακού διπλώματος από το College of Art του Πανεπιστημίου του Εδιμβούργου (MSc Renaissance and Early Modern Studies). Εργάζεται στο Ελληνικό Σχολείο του Εδιμβούργου (Edinburgh Hellenic School of St.Andrew).

Τελευταία άρθρα απόΙωάννα-Μελίνα Τσικνάκη (δείτε τα όλα μαζί)

Exit mobile version