Θεατής και καταναλωτής;

by Νίκος Τσούλιας

Newton, by William Blake was completed in 1795. This painting depicts Isaac Newton sitting naked on a rock as he draws diagrams with a compass

  • Γράφει ο ΝΙΚΟΣ ΤΣΟΥΛΙΑΣ

Αν στη μεταμοντέρνα περίοδο οι γνώσεις και οι πληροφορίες καθίστανται ουσιαστικά στοιχεία της κοινωνικής διαστρωμάτωσης και της εξέλιξης του ανθρώπου, αν προϊόντος του χρόνου οι επιστήμες επιζητούν τη θέση ενός διευρυμένου κοινωνικού φαινομένου, αν ο σημερινός και ιδία ο αυριανός κόσμος είναι καρπός της αέναης ερευνητικής και τεχνολογικής προσπάθειας του πολιτισμού, τότε η έννοια του πολίτη δεν θα μπορεί να διαφοροποιηθεί κατ’ ελάχιστον από τη μορφωτική διαδικασία, αλλά τουναντίον θα τείνει να ταυτιστεί.

Αυτή ακριβώς την αναγκαιότητα υπηρετεί το βιβλίο «21ος ΑΙΩΝ» του Gerald Feinberg καθηγητή της Φυσικής στο πανεπιστήμιο Columbia. Η θεματολογική ενότητα στηρίζεται κυρίως σε τρεις τομείς των επιστημών, οι οποίες «διεκδικούν», κατά το μάλλον ή ήττον, την αιχμή της σύγχρονης προωθημένης έρευνας, ήτοι την Κβαντική Φυσική, τη Μοριακή Βιολογία και τους Ηλεκτρονικούς Υπολογιστές. Οι επιμέρους «συζητήσεις» αφορούν σημεία που γοητεύουν την ανθρώπινη σκέψη, αλλά ταυτόχρονα αναδιατάσσουν άρδην το ηθικό status και το κοινωνικό σκηνικό του αιώνα μας, αφού η εστίαση του φακού του συγγραφέα φωτίζει τις τάσεις των σημερινών γνώσεων με πειστικό τρόπο θέτοντας νέα ερωτήματα πάνω στα διαχρονικά προβλήματα του πνεύματός μας.

Η αρχή του Σύμπαντος, η ύλη και η εξέλιξή της, η συμμετρία στη φύση, η προέλευση της ζωής, η ανάπτυξη και η γήρανση, οι διαδικασίες της γενετικής μηχανικής, οι δυνατότητες της τεχνητής νοημοσύνης, το μέλλον της επιστήμης, η περιπέτεια της τεχνολογίας θέτουν με συμπυκνωμένη έκφραση επί τάπητος καίρια ζητήματα της εποχής μας.

Πρέπει να τονιστεί η εν λόγω εκδοτική προσπάθεια αποφεύγει τους γνωστούς σκοπέλους από τους οποίους έχει δεινοπαθήσει, ιδίως στο παρελθόν, η επιστημονική γνώση την εκλαΐκευση εκείνη η οποία αλλοιώνει το περιεχόμενο της μελέτης και την ειδική γλώσσα, η οποία κρατάει ουσιαστικά τον αμύητο αναγνώστη σε απόσταση. Σ’ αυτά τα σημεία επιμένω συνειδητά με βάση την ευθύνη που απορρέει από τη στενή επιστημονική μου ιδιότητα με τη θεματολογία του βιβλίου. Έτι περαιτέρω, ο τρόπος γραφής χαρακτηρίζεται από μια διαίσθηση, η οποία συνδυαζόμενη με τον κατάλληλο προβληματισμό για κάθε στοιχείο συζήτησης – κρατάει αμείωτο το ενδιαφέρον συναρπάζοντας επιπρόσθετα με τις «περιοχές έκρηξης» των ερωτημάτων.

Ίσως το πιο σημαντικό πλεονέκτημα στη μεθοδολογική προσέγγιση του πεδίου γνώσης να βρίσκεται στη διεπιστημονική και μάλλον ολιστική αποτίμηση του καθηγητή G. Feinberg, η οποία δεν διασφαλίζει τύποις τον πολυφορεμένο όρο της «σφαιρικής θεώρησης» αλλά συγκλίνει στην προσπάθεια ανάδυσης των επιστημονικών ιδεών και ρευμάτων. Για παράδειγμα, στο κρίσιμο ερώτημα:

«Ως ποιο βαθμό η εικόνα μας για το Σύμπαν εξαρτάται από τα εργαλεία που διαθέτουμε;», εμφανίζονται οι εκτιμήσεις των αρχαίων Ελλήνων φιλοσόφων, του Νεύτωνα (να ακολουθούμε τα πειράματα), του Αϊνστάιν (οι νόμοι της φύσης είναι ελεύθερες δημιουργίες του νου) και οι ενδιάμεσες απόψεις συνυπολογίζοντας κάθε φορά και το ιστορικό περιβάλλον που επηρέαζε τον ρου της γνώσης. Τα αμφιλεγόμενα σημεία της επιστήμης (συνήθως βρίσκονται στα όριά της) αναδεικνύονται με ιδιαίτερη επιμέλεια και μπορώ να ισχυριστώ ότι είναι αυτά που δίνουν μεγαλύτερη «αίσθηση παρουσίας» στον αναγνώστη, ίσως γιατί του δίνουν περισσότερο περιθώριο στις αναζητήσεις της δικής του σκέψης, ίσως γιατί «θεωρούν» το αύριο αρκετά απρόβλεπτο άρα και πιο γοητευτικό.

Οι Μαύρες Τρύπες αλλάζουν μόνο το είδος των πληροφοριών ή το καταστρέφουν; Ο χώρος και ο χρόνος είναι «κοκκώδεις»; Έχει ο κόσμος περισσότερες διαστάσεις από όσες αντιλαμβανόμαστε; Πώς θα είναι τότε ο μικρομακρόκοσμος; Γιατί ο χρόνος κυλάει σε μια μόνο κατεύθυνση (στο μέλλον» στον κόσμο της καθημερινής εμπειρίας, όταν φαίνεται να κυλάει σε δύο κατευθύνσεις (στο μέλλον και στο παρελθόν!) στον μικρόκοσμο; Η Μεγάλη Έκρηξη είναι η απόλυτη αρχή του Σύμπαντος; Ο χρόνος έχει ιδιότητες πλαστικές και όχι άκαμπτες; Μπορούμε να ταξιδέψουμε ανάμεσα σε διαφορετικούς χωροχρόνους και να αποφύγουμε τη συστολή του δικού μας (γιατί ενδέχεται να υπάρχουν και άλλα Σύμπαντα…) Σύμπαντος; Μπορούμε να βρούμε «απολιθωμένα κύματα» βαρύτητας απομεινάρια της αυγής του Σύμπαντος; Ερωτήματα που δεν αφορούν μόνο την «εν κενώ» επιστημονική θεώρηση, αλλά και την υπαρξιακή αγωνία του ανθρώπου, συζητούνται με οικειότητα και δέος, ακριβώς γιατί κινούνται στα όρια του προσπελάσιμου κόσμου και του απέραντου «άγνωστου».

Η έμβια ύλη έχει τις δικές της προτεραιότητες. Από το μόριο έως τη βιόσφαιρα, από την πιο ταπεινή μορφή ζωής έως την κορυφαία εκδήλωσή της, τη ανθρώπινη συνείδηση, από το ντετερμινιστικό παιχνίδι «φυσικής επιλογής» του Δαρβίνου έως την τυχαιότητα των μεταλλακτικών συμβάντων των γονιδίων, από την εκπληκτική ανάδυση του οργανισμού μέσω της κυτταρικής διαφοροποίησης έως τα γκρίζα σύννεφα της γήρανσης παρουσιάζεται η ενότητα της βιολογικής σφαίρας, όπως εξελίχθηκε στη μακριά και περιπετειώδη διαδρομή των περίπου 4 δισεκατομμυρίων χρόνων.

Η Μηχανική Γενετική δεν περιγράφει πλέον το γενετικό μας υπόβαθρο. Παρεμβαίνει στο DNA. Συναντιέται με τους ηλεκτρονικούς υπολογιστές. Δίνει απαντήσεις στις κληρονομικές ασθένειες, μα ταυτόχρονα προκαλεί ερωτήματα στις υπάρχουσες αξίες της ηθικής. Επιδιορθώνει και αυτοσχεδιάζει. Οι ολογραφικές ταινίες εισβάλλουν και αναθεωρούν πλήρως τον πειραματικό χώρο. Και το δίλημμα: Η γνώση των πληροφοριών του DNA θα σημάνει το τέλος της ιστορίας ιδιαίτερα για τους ανώτερους οργανισμούς; Θα ορίσουμε το πεπρωμένο μας;

Και απ’ εκεί στα μαθηματικά, την κλασική γλώσσα του χώρου, του χρόνου, των αλλαγών. Θεωρία των καταστροφών, μοντέλα στη μορφογένεση των οργανισμών, θρίαμβοι της επιστήμης, χαοτικές συμπεριφορές, fractals, τάξη και χάος, η νέα μαθηματική δομή (twistor), Πλατωνική άποψη για τα μαθηματικά, αρχή της απροσδιοριστίας, διαίσθηση βασισμένη στους ηλεκτρονικούς υπολογιστές, όψεις μελλοντικής τεχνολογίας, σχέση κοινωνίας και επιστήμης, Νανομηχανική στροβιλίζουν στην εκρηκτική αμφισβήτηση της σημερινής διαστασιακότητας του χωροχρόνου, στην υπαρξιακή μας αγωνία.

Το βιβλίο «21ος αιών» απαντάει στο κρίσιμο ερώτημα του σύγχρονου πολίτη: Θα παρακολουθεί αυτός τα νέα ρεύματα της επιστημονικής σκέψης μέσα από τα αποτελέσματά τους στην καθημερινή ζωή ως θεατής και καταναλωτής ή θα μετουσιώνει την εναγώνια αναζήτηση της ανθρώπινης φύσης σε συνειδητή στάση διαμόρφωσης των εξελίξεων; Θα άγεται και θα φέρεται από κάποιαν ιερατεία της γνώσης ή θα γίνεται κοινωνός των διεργασιών εντάσσοντας το «κοινό αύριο» στο όνειρο της δικής του ευτυχίας;

Gerald Feinberg, «21ος ΑΙΩΝ» Κβαντική Φυσική, Μοριακή Βιολογία και το μέλλον της επιστήμης

Μετάφραση Στ. Μεταξάς, εκδόσεις Τροχαλία, Αθήνα, 1990, σελ. 324

Δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά στο περιοδικό “Κ.ΛΠ.”, τ. 1, Μάϊος 1993

The following two tabs change content below.
Νίκος Τσούλιας
Ο Νίκος Τσούλιας κατάγεται από την Αυγή Αμαλιάδας. Είναι εκπαιδευτικός στο 3ο Γενικό Λύκειο Ζωγράφου. Έχει εκλεγεί πρόεδρος της ΟΛΜΕ τέσσερις φορές (1996 – 2003) και έχει εκπονήσει διδακτορική διατριβή στην Ειδική Αγωγή. Έχει εκδώσει δύο βιβλία εκπαιδευτικού περιεχομένου τα: “Σε πρώτο πρόσωπο” και “Παιδείας εγκώμιον“. Έχει συνεργαστεί με τις εφημερίδες «Μεσημβρινή» (1980 – 1986) και «Εξόρμηση» (1988 – 1996).Τα τελευταία χρόνια αρθρογραφεί σε εκπαιδευτικά περιοδικά, στην εφημερίδα “Το Άρθρο” και στις εφημερίδες της Ηλείας, “Η Αυγή” και “Η Ενημέρωση”.

Σχετικά Άρθρα

Αυτή η ιστοσελίδα χρησιμοποιεί cookies για να βελτιώσει την εμπειρία σας. Συνεχίζοντας την περιήγησή σας, δίνετε την συγκατάθεσή σας για την χρήση των cookies. Aποδοχή