Θεωρίες συνωμοσίας

by Νίκος Τσούλιας

Igor Shipilin (b.1961, Russian), Lilac. Sunset,  2013

  • Γράφει ο ΝΙΚΟΣ ΤΣΟΥΛΙΑΣ

Αναρωτιέμαι. Είναι στη φύση του ανθρώπου να ρέπει προς μυστικοπαθείς και δήθεν ρηξικέλευθες ερμηνείες των γεγονότων ή μήπως είναι μια ηθελημένη αποφυγή για να καταθέτει τεκμηριωμένο λόγο – κάτι που απαιτεί γνώση και κριτική σκέψη, διεισδυτική ματιά και αποδεικτικό συλλογισμό; Αναφέρομαι στην εύκολη τάση πολλών ανθρώπων προς τις θεωρίες συνωμοσίας.

Φυσικά, για να πάμε στην απέναντι πλευρά, κανείς δεν μπορεί να ισχυριστεί ότι η όποια παρουσία των γεγονότων και η εύκολα προσφερόμενη ερμηνεία τους από τα «κυρίαρχα» μέσα ενημέρωσης δεν έχουν σκοπιμότητα και παρουσιάζουν την αυθεντική εκδοχή της πολιτικής και της ιστορίας. Εδώ στην ενημέρωση διαμορφώνεται η μεγάλη επικυριαρχία των ταξικών δυνάμεων της εξουσίας τόσο στην παγκόσμια μακροκλίμακα όσο και στην εθνική μας μικροκλίμακα. Έχουμε άπειρα αποδεδειγμένα παραδείγματα στα οποία έχει γίνει πλήρης αντιστροφή – από τα κατευθυνόμενα ούτως ή άλλως Μ.Μ.Ε. – με επιδιωκόμενο στόχο την παραποίηση της πραγματικότητας και την υπηρέτηση συγκεκριμένων πολιτικών και ιδεολογικών εξελίξεων.

Βρισκόμαστε εν ολίγοις «μεταξύ Σκύλλας και Χάρυβδης». Να δεχόμαστε την οποιαδήποτε θεωρία συνωμοσίας αφού η παρουσιαζόμενη έκθεση των γεγονότων είναι μάλλον αλλοιωμένη ή να αποδεχόμαστε τα παρουσιαζόμενα γεγονότα αν δεν έχουμε άλλη πειστική ερμηνεία; Εδώ, όπως συνηθίζεται σ’ ανάλογες περιπτώσεις, αποφαινόμαστε για τη «μέση οδό». Ο πολίτης δεν πρέπει να δέχεται άκριτα την ειδησεογραφία αλλά ούτε, και από την άλλη πλευρά, να αποδέχεται οποιαδήποτε ευφάνταστη ερμηνεία των ατέλειωτων συνωμοσιών. Αντίθετα, απαιτούνται ισχυρά ερμηνευτικά εργαλεία και καλή γνώση των συμβαινόντων, για να μπορεί να καταλήξει σε μια πιθανή ορθολογικού τύπου επεξήγηση των δρώμενων. Οι θεωρίες συνωμοσίας ουσιαστικά στομώνουν την ελευθερία της σκέψης και παραδίδουν τον πλούσιο προβληματισμό και το διεισδυτικό στοχασμό του ανθρώπου σε απλουστευτικές και εν πολλοίς ανορθολογικές «επιχειρηματολογίες».

Ας δούμε μερικά παραδείγματα, για να γίνουμε και πιο πειστικοί στο τι ακριβώς θέλουμε να ισχυριστούμε. Όταν έγινε η πτώση των αιχμαλωτισμένων από τρομοκράτες αεροπλάνων στους Δίδυμους Πύργους της Νέας Υόρκης, η επίσημη και κρατούσα εκδοχή παρουσίαζε το γεγονός ως ένα τρομοκρατικό χτύπημα. Παράλληλα αναπτύχθηκαν θεωρίες συνωμοσίας που αποφαίνονταν ότι οι ίδιες οι Μυστικές Υπηρεσίες των Η.Π.Α. εκτέλεσαν το όλο εγχείρημα για να μπορούν στη συνέχεια να εξαπολύσουν έναν «αιτιολογημένο» πόλεμο κατά της τρομοκρατίας αλλά κατά βάση να εισβάλλουν σε χώρες της Μέσης Ανατολής για τον έλεγχο των ενεργειακών πηγών. Αποδείξεις ή έστω ενδεικτικά στοιχεία προς αυτή την ερμηνεία δεν υπήρχαν αλλά αντίθετα είχαμε μια συρραφή από σκόρπιες αναφορές που δεν γνώριζες αν είχαν καμιά βάση ή τις επινοούσε ο ίδιος ο συνομιλητής σου.

Προφανώς η προβοκάτσια είναι μια πολύ συνηθισμένη ενέργεια κυρίως από τους θεσμούς της εξουσίας, για να μπορεί στη συνέχεια να παρεμβαίνει «νομιμοποιημένα» προς την επιδιωκόμενη στόχευσή της. Ωστόσο, για να μπορείς να ισχυριστείς ότι υπάρχει προβοκάτσια ή άλλη ερμηνεία των πραγμάτων από την κρατούσα εκδοχή θα πρέπει να καταθέτεις και κάποια επιχειρηματολογία, αλλιώς δεν μπορεί να γίνει καμιά γόνιμη ανταλλαγή απόψεων ούτε και η όποια συζήτηση έχει κάποιο ουσιαστικό περιεχόμενο.

Σε συνέχεια και σε γενίκευση αυτής της αντίληψης, έρχεται μια πολύ γνωστή θεώρηση των πολιτικών πραγμάτων που ισχυρίζεται ότι τα πάντα είναι καθορισμένα από τις Η.Π.Α. αφού έχουν το πάνω χέρι στην τεχνολογία, στον πολεμικό εξοπλισμό, στον έλεγχο του εμπορίου κλπ. Προφανώς και αυτή ερμηνεία έχει μια βάση, αλλά δεν μπορεί να εξηγεί τα πάντα σαν να μην υπάρχουν άλλοι παράγοντες που δρουν στη γραφή της ιστορίας. Δεν μπορούμε να δεχτούμε δηλαδή ότι οι εξελίξεις είναι μονοσήμαντη συνάρτηση μιας μεταβλητής, της δύναμης των Η.Π.Α.

Αυτή η τάση δεν είναι καινούργια. Έλκει την καταγωγή της – αν δεν κάνω λάθος – από τις συζητήσεις του καφενείου, συζητήσεις που έχουν πολλά να αφηγηθούν γιατί εδώ γίνονταν και γίνονται πολλές ζυμώσεις και χρήσιμες ανταλλαγές ιδεών και θεωριών. Στα καφενεία λοιπόν ακόμα και των παλιών εποχών υπήρχαν άνθρωποι που ξεκινούσαν και τελείωναν τη δική τους άποψη με τη θεώρηση ότι όλα είναι κανονισμένα από τους μεγάλους (την Αμερική και τη Σοβιετική Ένωση σε εκείνους τους καιρούς…).

Εκτιμώ ότι πέραν του μη τεκμηριωμένου λόγου – που χαρακτηρίζει τις θεωρίες συνωμοσίας – οι εν λόγω θεωρίες επιφέρουν και μια αρνητική συμβολή στη σκέψη και στη δράση των ανθρώπων. Διαμορφώνουν εν τοις πράγμασι μια νοοτροπία στους πολίτες παραίτησης από τη συμμετοχή στους κοινωνικούς και πολιτικούς αγώνες αλλά από την προαγωγή της ελευθερίας του πνεύματος, αφού τις παρουσιάζουν ως μια ματαιότητα και ως μια προσπάθεια κενής περιεχομένου.

Συμπερασματικά, θεωρώ ότι συνωμοσίες πάντα θα υπάρχουν στην ιστορία και συχνά θα παίζουν και καθοριστικό ρόλο, αλλά οι γενικευμένες και οι παντελώς ατεκμηρίωτες θεωρίες συνωμοσιών είναι παρακμιακές, υπονομεύουν την ελευθερία της σκέψης και τον ορθολογισμό και αλλοιώνουν την κοινωνική λειτουργία και την πολιτική δράση.

thunderstruck9:

R.B. Kitaj (American, 1932-2007), The Killer-Critic Assassinated by his Widower, Even, 1997. Oil and collage on canvas, 152 × 152 cm

R.B. Kitaj (American, 1932-2007), The Killer-Critic Assassinated by his Widower, Even, 1997

anthologio.wordpress.com

The following two tabs change content below.
Νίκος Τσούλιας
Ο Νίκος Τσούλιας κατάγεται από την Αυγή Αμαλιάδας. Είναι εκπαιδευτικός στο 3ο Γενικό Λύκειο Ζωγράφου. Έχει εκλεγεί πρόεδρος της ΟΛΜΕ τέσσερις φορές (1996 – 2003) και έχει εκπονήσει διδακτορική διατριβή στην Ειδική Αγωγή. Έχει εκδώσει δύο βιβλία εκπαιδευτικού περιεχομένου τα: “Σε πρώτο πρόσωπο” και “Παιδείας εγκώμιον“. Έχει συνεργαστεί με τις εφημερίδες «Μεσημβρινή» (1980 – 1986) και «Εξόρμηση» (1988 – 1996).Τα τελευταία χρόνια αρθρογραφεί σε εκπαιδευτικά περιοδικά, στην εφημερίδα “Το Άρθρο” και στις εφημερίδες της Ηλείας, “Η Αυγή” και “Η Ενημέρωση”.

Σχετικά Άρθρα

Αυτή η ιστοσελίδα χρησιμοποιεί cookies για να βελτιώσει την εμπειρία σας. Συνεχίζοντας την περιήγησή σας, δίνετε την συγκατάθεσή σας για την χρήση των cookies. Aποδοχή