Τι έγραψε ο Τενεσί Ουίλιαμς για το έργο του “Καμίνο Ρεάλ”

by Times Newsroom 1

ΕΙΝΑΙ αξιοθαύμαστη και συγχρόνως τρομακτική η ολοκληρωτική υπαρξιακή εμπλοκή του συγγραφέα στη δημιουργία ενός θεατρικού έργου. Είναι σαν να οικοδομείς έναν άλλο κόσμο, με ρυθμούς φρενήρεις, ενώ ο κόσμος στον οποίο ζεις διαλύεται κάτω από τα πόδια σου και η επιβίωσή σου εξαρτάται από την ολοκλήρωση του οικοδομήματτος τουλάχιστον ένα δευτερόλεπτο προτού ο κόσμος καταρρεύσει.

Περισσότερο παρά ποτέ, το γράψιμο του Καμίνο Ρεάλ έμοιαζε με την οικοδόμηση αυτού του άλλου κόσμου, μιας ξεχωριστής οντότητας. Και συνοψίζει, βέβαια, την άποψή μου για τους καιρούς και τον κόσμο στον οποίο ζω. Οι ήρωες στην πλειονότητά τους είναι αρχέτυπα δηλωτικά βασικών στάσεων ζωής και ιδιοτήτων, με τις μεταλλαγές που θα επέρχονταν αν οι ήρωες αυτοί συνέχιζαν την πορεία τους προς το υποθετικό τέρμα του δρόμου.

Αποτέλεσμα εικόνας για Tenneessee Williams - Elia Kazan, Camino Real

Μια από τις συμβάσεις του έργου είναι η ύπαρξη έξω και πέρα από δεδομένο χρόνο και τόπο. Ειδωμένο κάτω από ένα τέτοιο πρίσμα, το έργο γίνεται μια περίτεχνη αλληγορία. Ωστόσο, όταν το Καμίνο παίχθηκε στο Νιου Χέβεν, ακριβώς απέναντι από ένα σινεμά που πρόβαλλε τον Πήτερ Παν σε Τεχνικολόρ, ομολογώ ότι το γεγονός δεν μου φάνηκε εντελώς ανάρμοστο. Τα παραμύθια σχεδόν πάντα έχουν κάποιο απλό ηθικό μήνυμα για το καλό και το κακό. Σήμερα όμως δεν είναι αυτό το μυστικό της μαγείας τους, τουλάχιστον όχι περισσότερο απ’ όσο θα μπορούε να είναι βασικό στοιχείο της απήχησης του Καμίνο Ρεάλ η φιλοσοφική σημασία των φαντασιώσεών του.

Για μένα η απήχηση του έργου βρίσκεται στον ασυνήθιστο βαθμό της ελευθερίας τους. Όταν άρχισε να παίρνει σάρκα και οστά, ένιωσα ένα πρωτόγνωρο αίσθημα απελευθέρωσης… ίσως αυτό φαίνεται σαν αυταρέσκεια, αλλά το αίσθημα δεν αφορούσε αποκλειστικά εμένα. Δεν θα μπορούσα ποτέ να νιώσω ένα απόλυτα προσωπικό ρίγος απελευθέρωσης αν δεν είχα την ελπίδα ότι θα μοιραζόμουν την ίδια εμπειρία με πολλούς, πολλούς θεατές. Η επιθυμία μου ήταν να μεταδώσω στους θεατές τη δική μου αίσθηση αυτού του κάτι που είναι άγριο και δίχως περιορισμούς, που κυλάει όπως το νερό στα βουνά ή το μεταβαλλόμενο σχήμα των νεφών στην καταιγίδα ή τις αέναα διαλυόμενες και μεταβαλλόμενες εικόνες του ονείρου. Αυτό το είδος της ελευθερίας δεν είναι ούτε χάος, ούτε αναρχία. Αντίθετα, είναι το αποτέλεσμα επίπονου σχεδιασμού, και σ’ αυτό το έργο έδωσα απολύτως συνειδητά την προσοχή μου στη φόρμα και τη δομή. Περισσότερο απ’ ό,τι σε άλλα έργα μου. Η ελευθερία δεν επιτυγχάνεται με το να δουλεύεις απλώς ελεύθερα.

Αποτέλεσμα εικόνας για Tennessee Williams - Elia Kazan

Νομίζω ότι αυτά ήταν και τα στοιχεία που γοήτευσαν τον Ελία Καζάν: η ελευθερία και η ρευστότητα της φόρμας. Θυμάμαι ότι επαναλαμβάναμε τη λέξη “πέταγμα” λες και το έργο εξέφραζε την αφηρημένη έννοια της παρόρμησης αυτού του “πετάγματος”, και η περισσότερη δουλειά στη σκηνοθεσία, και από την πλευρά μου στις περικοπές και τις διορθώσεις του κειμένου, είχαν στόχο την επίτευξη μιας συνεχούς ροής. Κείμενα και σκηνοθετικά ευρήματα, όμορφα καθαυτά, κόπηκαν ανελέητα εφόσον εμπόδιζαν ή διασπούσαν αυτή τη ροή.

[…] Εξακολουθώ να πιστεύω ότι το έργο δεν χρειάζεται εξήγηση. Ένας ποιητής είπε κάποτε ότι ένα ποίημα δεν πρέπει να εξηγείται αλλά να είναι. Βεβαίως το θεατρικό έργο δεν είναι ποίημα, ακόμα και σ’ ένα ποιητικό θεατρικό έργο δεν επιτρέπονται οι ίδιες ελευθερές που επιτρέπονται σ’ ένα ποίημα. Αλλά το να προσεγγίσει κανείς το Καμίνο Ρεάλ με τις άτεγκτες απαιτήσεις ενός φιλοσόφου της Λογικής θα ήταν απόλυτα άδικο και για τις δυο πλευρές.

Στη Φιλαδέλφεια ένας νεαρός από κάποιο λογοτεχνικό περιοδικό μου έκανε ανάκριση για τις ονειρικές εικόνες του Καμίνο. Είχε συντάξει μια λίστα των εικόνων και μου ζήτησε να του ερμηνεύσω την καθεμία από αυτές. Δεν αρνούμαι ότι χρησιμοποιώ συχνά αυτό που ονομάζουμε σύμβολα, αλλά, επειδή είμαι άτομο με ισχυρές αυτοάμυνες, θα πω ότι τα σύμβολα δεν είναι παρά η φυσιολογική γλώσσα του θεάτρου.

Όλοι έχουμε στο συνειδητό και ασυνείδητό μας ένα ευρύ λεξιλόγιο εικόνων και νομίζω ότι όλη η ανθρώπινη επικοινωνία βασίζεται σ’ αυτές τις εικόνες, όπως και στα όνειρά μας. Ένα σύμβολο σ’ ένα έργο έχει έναν και μοναδικό αποδεκτό σκοπό: να διατυπώσει κάτι με τρόπο πιο άμεσο, πιο απλό και πιο όμορφο απ’ ό,τι θα μπορούσε να διατυπωθεί με λέξεις.

Μισώ το είδος του γραψίματος που παραθέτει εικόνες προς χάριν των εικόνων. […] Και ακόμα που προξενούν αηδία τα ποιήματα που αναλώνονται σε παραλληλισμούς μεταξύ του ενός και του άλλου πράγματος. Επαναλαμβάνω ότι τα σύμβολα, όταν χρησιμοποιούμε με σεβασμό, είναι η καθαρότερη γλώσσα του θεάτρου.

Μερικές φορές χρειάζονται σελίδες και σελίδες για να διατυπώσεις μια ιδέα που θα μπορούσε να ειπωθεί με τη χρήση ενός αντικειμένου ή με μια χειρονομία πάνω στη φωτισμένη σκηνή.

Για να δώσω ένα παράδειγμα: Ο Γκούτμαν πετάει το σακίδιο του Καζανόβα από το μπαλκόνι του πολυτελούς ξενοδοχείου όταν το τσεκ δεν έρχεται. Ενώ το σακίδιο βρίσκεται στον αέρα, ο Καζανόβας φωνάζει: “Προσοχή! Έχω…” και, όταν το σακίδιο σκάει κάτω, συνεχίζει: “εύθραυστα ενθύμια…”. Υποθέτω ότι αυτό είναι ένα σύμβολο, τουλάχιστον ένα αντικείμενο που χρησιμοποιώ για να εκφράσω όσο πιο άμεσα και ζωντανά μπορώ ορισμένα πράγματα που θα χρειάζονταν αρκετές σελίδες πληκτικής φλυαρίας.

Όσο γι’ αυτούς που έφυγαν πριν από το τέλος της παράστασης, αποπειρώμαι να παρηγορήσω τον εαυτό μου ως εξής: Οι εν λόγω θεατές είναι ίσως λίγο συμβατικοί στα θεατρικά τους γούστα. Το κλουβί αντιπροσωπεύει ασφάλεια όσο και εγκλεισμό για το πουλί που το έχει συνηθίσει. Όταν ένα θεατρικό έργο κλοτσάει την πεπατημένη με τέτοια προφανή αδιαφορία, τότε η ασφάλεια διακυβεύεται και κάποιοι θεατές, αντί να συμμετέχουν στην ελευθερία που τους προσφέρεται, βιάζονται να επιστρέψουν πίσω, στον γνώριμο δρόμο του σπιτιού τους.

ΕΠΙΛΟΓΟΣ

Υπάρχουν έργα που γράφτηκαν για να διαβάζονται. Έχω διαβάσει τα έργα των λεγόμενων “φιλοσόφων συγγραφέων” – όρος που τους διαχωρίζει από μας, που τάχα μόνο αισθανόμαστε…

Το χρώμα, η χάρη, η ανάταση και η ελαφράδα, η εν κινήσει φόρμα, το γρήγορο πάντρεμα προσώπων που είναι ζωντανά, που παγώνουν σε αιώρηση, όπως η ξαφνική αστραπή πάνω στο νέφος, αυτά τα πράγματα είναι το έργο, όχι οι λέξεις που γράφονται στο χαρτί, ούτε οι σκέψεις και οι ιδέες του συγγραφέα…

Ένα έργο που διαβάζεται είναι η σκιά ενός έργου, ούτε καν η ακριβής σκιά του. Το πιστεύω μου ως συγγραφέα είναι πολύ κοντά σ’ αυτό που εκφράζει ο ζωγράφος στο έργο του Μπέρναρντ Σω Το δίλημμα του γιατρού: “Πιστεύω στον Μιχαήλ Άγγελο, τον Βελάσκεθ και τον Ρέμπραντ, στη δύναμη του σχεδίου, στο μυστήριο του χρώματος, στη λύτρωση που προσφέρει η αιώνια ομορφιά σ’όλα τα πράγματα και στο μήνυμα της τέχνης που έκανε αυτά τα χέρια ευλογημένα. Αμήν”. Κατά πόσο είναι ευλογημένα τα δικά μου χέρια, ειλικρινά δεν ξέρω, αλλά είναι σίγουρο ότι η τέχνη είναι μια ευλογία, όπως είναι σίγουρο ότι περιέχει ένα μήνυμα, και νιώθω, όπως και ο ζωγράφος, ότι το μήνυμα αυτό βρίσκεται σ’ εκείνη την αφηρημένη ομορφιά της φόρμας, του χρώματος και των γραμμών στις οποίες εγώ θα πρόσθετα το φως και την κίνηση.

TENNESSEE WILLIAMS
Where I live, Collected Essays, 1978
Μετάφραση: Άσπα Τομπούλη

  • Πρώτη δημοσίευση: Στο πρόγραμμα της παράστασης του έργου Καμίνο Ρεάλ (2001). Εθνικό Θέατρο: Κεντρική Σκηνή. Μετάφραση – διασκευή – σκηνοθεσία: Άσπα Τομπούλη

Γιώργος Στοιβανάκης, Ρέα Φορτούνα (Μικροπωλήτρια), Κώστας Γάκης, Δέσποινα Γραμματικού, Παναγιώτης Αθηναίος, Μαίρη Κουτσούκου (Μικροπωλήτρια), Γιάννης Βουλγαράκης, Νικόλ Κοκκίνου, Νίκος Αποστολίδης, Βασίλης Ιερωνυμάκης. Καμίνο Ρεάλ (2001). Εθνικό Θέατρο: Κεντρική Σκηνή. Μετάφραση – διασκευή – σκηνοθεσία: Άσπα Τομπούλη

Σχετικά Άρθρα

Αυτή η ιστοσελίδα χρησιμοποιεί cookies για να βελτιώσει την εμπειρία σας. Συνεχίζοντας την περιήγησή σας, δίνετε την συγκατάθεσή σας για την χρήση των cookies. Aποδοχή