Το καθήκον της ευτυχίας

Το να μην είσαι ευτυχισμένος σ' αυτόν τον κόσμο είναι το αυθεντικό αμάρτημα του σήμερα, "το ατόπημα" όπως έλεγε ο Μπόρχες

by Times Newsroom 1
  • VICENTE VERDU*

Η Αμερικανική και η Γαλλική Επανάσταση καθιέρωσαν το δικαίωμα στην ευτυχία. Ήταν ένα δικαίωμα που αποτέλεσε στοιχείο του μοντερνισμού. Τώρα, στη μεταμοντέρνα εποχή, η ευτυχία έχει καταλήξει να αποτελεί περισσότερο καθήκον παρά δικαίωμα. Πριν από το διαφωτισμό, στο ηθικό βασίλειο του ρωμαιοκαθολικού χριστιανισμού, το να αισθάνεται κανείς θλιμμένος σ’ αυτόν τον κόσμο ήταν σημάδι ότι μπορεί και να βρισκόταν σε σωστή θέση στα μάτια του Θεού.

Όταν η γη αυτή θεωρείτο μια “κοιλάδα δακρύων”, ήταν εύλογο ο πιστός να συσσωρεύει λόγους για να κλαίει. Ο καιρός της χαράς και της ευχαρίστησης θα ερχόταν μετά, σ’ ένα μεταφυσικό επέκεινα όπου μας περίμενε ως ανταμοιβή το ηλιόλουστο βασίλειο του Θεού. Το εδώ αυτού του κόσμου ήταν αναξιόπιστο ως ιδεώδης τόπος για την πραγματική χαρά και οι ευχαριστήσεις της επίγειας ζωής ήταν, κατά συνέπεια, ασήμαντες, αν όχι επικίνδυνες.

Ο Διαφωτισμός άλλαξε ριζικά τη θεώρηση των πραγμάτων με τη νέα του ηθική πρόταση. Η Γαλλική Επανάσταση δεν διακήρυξε μόνο την κατάργηση του προπατορικού αμαρτήματος αλλά εισέβαλε στην ιστορία σαν μια υπόσχεση ευτυχίας που απευθυνόταν σ’ ολόκληρη την ανθρωπότητα. Μια υπόσχεση που δεν θα εκπληρωνόταν πλέον σ’ έναν ουράνιο παράδεισο αλλά μέσα στα πραγματικά σύνορα αυτής της γης.

Ο Τζέρεμι Μπένθαμ, ο πατέρας του ωφελιμισμού, ζητούσε να επιδιωχθεί “το μέγιστο της ευτυχίας για το μέγιστο αριθμό ανθρώπων”. Ο Άνταμ Σμιθ έβλεπε ένα θείο σημάδι στο ίδιο το γεγονός ότι οι άνθρωποι επιθυμούν να βελτιώσουν την κατάστασή τους. Ο Λοκ συνιστούσε να αποφεύγουμε τις άβολες καταστάσεις (την uneasiness). Το σύνταγμα των ΗΠΑ διακήρυξε “το δικαίωμα στην ευτυχία”. Με λίγα λόγια, η πεποίθηση ότι ήταν λογικό να επιζητεί κανείς την επίγεια ευτυχία εδραιώθηκε παντού στα τέλη του 18ου και στις αρχές του 19ου αιώνα. Το δικαίωμα στην ανθρώπινη ευτυχία έγινε επίσης βασικό στοιχείο του ουτοπικού σοσιαλισμού και του μαρξισμού. […]

Από τις διαφημιστικές προτροπές ώς τις προσφορές φαρμάκων και ψυχοφαρμάκων, από τα κλαμπ διακοπών ώς τα βιβλία με συμβουλές αυτοβοήθιας, από την επέκταση των ειδών της κωμωδίας ώς τη γενίκευση του χιούμορ ως ηγεμονικής μορφής επικοινωνίας. Το να μην είσαι ευτυχισμένος σ’ αυτό τον κόσμο είναι το αυθεντικό αμάρτημα του σήμερα, το “ατόπημα” όπως έλεγε ο Μπόρχες.

Ο Πασκάλ Μπρικνέρ δημοσίευσε ένα βιβλίο με τίτλο “L’Euphorie perpétuelle” (“Η αέναη ευφορία”) πάνω σ’ αυτό το φαινόμενο που πολιορκεί το σύγχρονο άνθρωπο. Οι δυτικές δημοκρατίες, λέει ο Πασκάλι Μπρικνέρ, γίνονται όλο και πιο αλλεργικές στη δυστυχία και γενικά στον πόνο, συλλογικό ή ατομικό, ο οποίος αντιστέκεται όλο και λιγότερο στις “επιθέσεις ευτυχίας”: Εταιρείες “εναντίον του πόνου”, σύλλογοι για την αποφόρτιση των σχέσεων μεταξύ εφήβων και ενηλίκων, αλλά και ευθανασία για να δίνεται τέλος στα βάσανα των γερόντων και των ανίατα αρρώστων ή μελέτες για να μετριασθεί ο πόνος που δοκιμάζουν τα νεογέννητα. Ο πόνος έχει χάσει στις μέρες μας κάθε συμβολική αξία και κάθε χρησιμότητα ως προς τη βελτίωση και την αλλαγή. Ο πόνος διαμόρφωνε τη συνείδηση, δυνάμωνε το σώμα, εξάγνιζε τα αμαρτήματα και δημιουργούσε ένα αντιστάθμισμα στα αγαθά που πρόσφερε στον άνθρωπο η Θεία Πρόνοια. Σήμερα, ωστόσο, δεν φαίνεται να χρησιμεύει σε τίποτε. Ή, μάλλον, είναι το αίτιο της κακής διάθεσης και της κατήφειας, προκαλεί πτώση της παραγωγικότητας, βλάπτει την κοινωνικότητα, είναι εχθρός της κατανάλωσης και των αγορών, αποτελεί σημάδι αποτυχίας. Το καθήκον μας είναι να είμαστε καλά και σε φόρμα, νέοι και δυνατοί, αισιόδοξοι και χαρούμενοι. Η σημερινή δυστυχία δεν είναι απλή δυστυχία αλλά η ειδική δυστυχία της έλλειψης πλήρους ευτυχίας. Νιώθουμε άσχημα επειδή δεν νιώθουμε καλά…

  • Πρώτη δημοσίευση: El Pais | Η Καθημερινή 23 Ιουλίου 2000

*Vicente Verdú (1942 -2018): Ισπανός κοινωνιολόγος, δημοσιογράφος, ποιητής και ζωγράφος.  Εργαζόταν στην εφημερίδα El País.

Σχετικά Άρθρα

Αυτή η ιστοσελίδα χρησιμοποιεί cookies για να βελτιώσει την εμπειρία σας. Συνεχίζοντας την περιήγησή σας, δίνετε την συγκατάθεσή σας για την χρήση των cookies. Aποδοχή