Το μακελειό της Φώκαιας (1914)

by Times Newsroom 1

Οι Τούρκοι έμειναν ίδιοι και απαράλλαχτοι στο πέρασμα των αιώνων…”.

  • Τζορτζ Χόρτον*

Είναι πολύ εύκολο να βρείτε ντοκουμέντα και περιγραφές των διώξεων που υπέστησαν οι χριστιανοί στη Μικρά Ασία το 1914. Θα ήθελα όμως να αναφέρω σαν χαρακτηριστική περίπτωση τη Φώκαια και να αφήσω την περιγραφή της θηριώδους συμπεριφοράς των Τούρκων σε ένα γάλλο αυτόπτη μάρτυρα, τον κ. Manciet. Ο άνθρωπος αυτός είδε με τα μάτια του τις σφαγές και τις λεηλασίες των Τούρκων στη Φώκαια.

Επρόκειτο για μια άλλοτε όμορφη παραλιακή πόλη με ελληνικό κυρίως πληθυσμό – οκτώ χιλιάδες Έλληνες και τετρακόσιοι Τούρκοι. Η καταστροφή της συγκλόνισε τη Μασσαλία, επειδή αυτή η γαλλική πόλη ήταν αποικία των αρχαίων κατοίκων της Φώκαιας και οι Γάλλοι δεν ήθελαν να έχει τέτοιο τέλος η μητρόπολή τους. Ο κ. Manciet ήταν αυτόπτης μάρτυρας των γεγονότων μαζί με άλλους τρεις Γάλλους, τους κυρίους Sartiaux, Carlier και Dandria. Χάρη στο θάρρος και την εξυπνάδα αυτών των τεσσάρων ανδρών, σώθηκαν εκατοντάδες Έλληνες.

ΓΕΓΟΝΟΤΑ ΣΤΗ ΦΩΚΑΙΑ 1914 (1)

Η αναφορά τους ξεκινάει από τη στιγμή που εμφανίστηκαν στους λόγους γύρω από την πόλη οπλισμένες ομάδες και άρχισαν να πανικοβάλλουν τους κατοίκους με πυροβολισμούς. Οι τέσσερις Γάλλοι ζούσαν μέχρι τότε μαζί σε ένα αρχοντικό, αλλά όταν άρχισαν τα επεισόδια αποφάσισαν να μετακομίσουν ο καθένας σε χωριστό σπίτι, για λόγους που θα αντιληφθείτε στην πορεία της αφήγησης. Απαίτησαν παράλληλα από τον καϊμακάμη να διαθέσει χωροφύλακες για την προστασία τους και το αίτημά τους ικανοποιήθηκε: πήρε ο καθένας τους από ένα σωματοφύλακα. Αυτοί οι τέσσερις άνδρες δεν έκλεισαν ποτέ την πόρτα τους στους χριστιανούς και πρόσφεραν άσυλο σε όλους όσοι το χρειάστηκαν. Έραψαν τέσσερις γαλλικές σημαίες απ’ όσα υφάσματα βρήκαν πρόχειρα στα σπίτια τους και κρέμασαν από μια έξω από τα ισάριθμα “άσυλά” τους. Η συνέχεια είναι από μετάφραση άρθρου του ίδιου του Manciet:

Στη διάρκεια της νύχτας οι Τούρκοι οργάνωσαν συμμορίες ολόκληρες και έκαναν πλιάτσικο στην πόλη. Μόλις χάραξε ακούσαμε έξω ομοβροντίες. Βγήκαμε και οι τέσσερις στο δρόμο και αντικρίσαμε ένα εφιαλτικό θέαμα. Η ορδή που είχε εισβάλει στην πόλη ήταν οπλισμένη με βαριά όπλα και μουσκέτα ιππικού και αλώνιζε παντού. Ένα σπίτι είχε παραδοθεί στη φωτιά και έβλεπες παντού έντρομους χριστιανούς να τρέχουν προς την παραλία και να ψάχνουν αλαφιασμένοι για πλοίο, καΐκι ή βάρκα προκειμένου να γλιτώσουν. Όλα τα σκάφη όμως είχαν εξαφανιστεί αποβραδίς. Άκουγες μόνο πυροβολισμούς και ουρλιαχτά τρόμου. Ο πανικός ήταν τόσο μεγάλος, ώστε μια γυναίκα πνίγηκε στην παραλία αγκαλιά με το παιδί της σε εξήντα πόντους νερό!

Ο κ. Carlier είδε κάτι απάνθρωπο και άνανδρο. Ένας χριστιανός στεκόταν στην πόρτα του σπιτιού του και προσπαθούσε να εμποδίσει τους ληστές που ήθελαν να μπουν· μέσα ήταν η γυναίκα και η κόρη του. Ήταν άοπλος και αγωνιζόταν να τους συγκρατήσει, βάζοντας σαν μοναδικό εμπόδιο το κορμί του. Τον πυροβόλησαν στο στομάχι. Ο άνθρωπος σύρθηκε στο δρόμο και τότε τον πυροβόλησαν στην πλάτη. Το πτώμα του έμεινε εκεί δυο μέρες.

Οι Έλληνες της Φώκαιας και των γύρω περιοχών επιβιβάζονται σε πλοιάρια

Ευτυχώς ήρθαν στο μεταξύ στο λιμάνι δυο ατμόπλοια και καταφέραμε να επιβιβάσουμε κατά μικρές ομάδες τους δύστυχους χριστιανούς. Παρά τις μεγάλες προσπάθειες που καταβάλαμε, αυτοί οι ταλαίπωροι άνθρωποι ένιωθαν τέτοια απόγνωση ώστε μέσα στον πανικό τους ανέτρεψαν τις βάρκες που θα τους πήγαιναν στο καράβι. Μια λεπτομέρεια δείχνει τον κυνισμό της ορδής που είχε επιτεθεί στην πόλη: με το πρόσχημα ότι ήθελαν να κάνουν σωματικό έλεγχο σε όσους έφευγαν – τάχα για να τους αφοπλίσουν – τους λήστευαν και από τα τελευταία υπάρχοντά τους. Όταν είδα να αρπάζουν ακόμα κι από γριές γυναίκες τις κουβέρτες που είχαν περισώσει, μου ανέβηκε το αίμα στο κεφάλι. Πήγα σ’ ένα χωροφύλακα και του είπα ότι αν δε σταματούσε αμέσως τους εισβολείς θα άρπαζα ένα τουφέκι και θα άρχιζα να πυροβολώ εγώ τους ληστές. Η απειλή μου είχε κάποιο αποτέλεσμα φαίνεται, γιατί επέτρεψαν τελικά τους πάμφτωχους φυγάδες να επιβιβαστούν στα καράβια με ό,τι κρατούσαν στα χέρια τους. Το γεγονός αυτό όμως αποδεικνύει ότι οι τοπικές αρχές είχαν τη δυνατότητα να εμποδίσουν εξαρχής αυτή την επιδρομή και να θέσουν την κατάσταση υπό έλεγχο.

Το πλιάτσικο σταμάτησε μόνο στη γειτονιά μας. Μερικά τετράγωνα παρακάτω είδαμε σπασμένες πόρτες και μπροστά από αυτές άλογα και γαϊδάρους φορτωμένα κλοπιμαία. Η κατάσταση αυτή συνεχίστηκε όλη μέρα. Όταν άρχισε να βραδιάζει, ανηφόρισα σε ένα μικρό λόφο πάνω από τη Φώκαια και είδα να φεύγουν εκατοντάδες καμήλες φορτωμένες με ‘λάφυρα’ από την αλωμένη πόλη. Η νύχτα πέρασε μέσα σε τρομερή αγωνία, αλλά δε συνέβη τίποτα μέχρι να ξημερώσει.

Την επομένη ξανάρχισε η μεθοδική λεηλασία και τότε άρχισαν να καταφθάνουν οι πρώτοι τραυματίες. Δεν υπήρχε γιατρός και έτσι ανέλαβα να τους παράσχω εγώ τις πρώτες βοήθειες, προτού τους προωθήσω για επιβίβαση στα καράβια για τη Μυτιλήνη. Με εξαίρεση δυο ή τρεις περιπτώσεις, όλοι οι τραυματίες ήταν ηλικίας άνω των εξήντα ετών. Ανάμεσά τους ήταν και ηλικιωμένες γυναίκες, μέχρι και ενενήντα χρόνων, που τις είχαν πυροβολήσει με μουσκέτο. Μου είναι εξαιρετικά δύσκολο να φανταστώ ότι τις πυροβόλησαν επειδή προέβαλαν αντίσταση. Οι Τούρκοι τις πυροβόλησαν επειδή ήθελαν να σφάξουν τον πληθυσμό και για κανέναν άλλο λόγο”.

Τσέτες φορτωμένοι λάφυρα. Πίσω τους, Έλληνες της Φώκαιας έχουν συγκεντρωθεί μπροστά στο σπίτι του Σαρτιό

Αυτό το απόσπασμα είναι από την περιγραφή του κ. Manciet για τη λαφυραγώγηση της Φώκαιας το 1914. Το παρέθεσα για να έχετε πλήρη και ουσιαστική εικόνα της βάρβαρης και συστηματικής εξόντωσης των χριστιανών της Μικράς Ασίας. Οι απελάσεις και οι διώξεις συνεχίστηκαν χρόνια ολόκληρα, με αποκορύφωμα βέβαια την καταστροφή της Σμύρνης. Το απόσπασμα είναι περιγραφικό και μαρτυρεί ότι οι Τούρκοι έμειναν ίδιοι και απαράλλαχτοι στο πέρασμα των αιώνων. Εξακολουθούν να είναι πλάσματα άγριου πάθους και ζουν ακόμα στην εποχή του Ταμερλάνου και του Αττίλα. Οι Τούρκοι μας πήγαν πεντακόσια χρόνια πίσω. Εξακολουθούν να κάνουν πλιάτσικο στις ξένες περιουσίες, να σκοτώνουν και να βιάζουν, να κουβαλάνε τη λεία τους με τις καμήλες. Το άρθρο του κ. Manciet δείχνει ότι στη Φώκαια επαναλήφθηκε ένας άθλος του Μωάμεθ του ίδιου. Είναι αντιπροσωπευτικό του τι διαδραματίστηκε σε όλα τα παράλια της Μικράς Ασίας και στα ενδότερα το 1914. Ο αναπτυγμένος πολιτισμός που καταστράφηκε σε αυτά τα μέρη αναγεννήθηκε αμέσως μετά την ελληνική απόβαση, αλλά χάθηκε και πάλι στο απόλυτο σκοτάδι, μέσα στο αίμα και τα αρπαχτικά χέρια των οπαδών του Μουσταφά Κεμάλ. Οι Ευρωπαίοι πρέπει να καταλάβουν ότι όλες αυτές οι σφαγές ήταν οργανωμένες και διατεταγμενες από κάποιες αόρατες αρχές.

Γεγονότα στη Φώκαια 1914»: Ενα ντοκιμαντέρ αποκαλύπτει μια σχεδόν ...

Θα αναφέρω και πάλι τα λόγια του κ. Manciet:

Βρήκαμε μια γριά γυναίκα πεσμένη στο δρόμο. Τα χτυπήματα την είχαν αφήσει σχεδόν παράλυτη. Στο κεφάλι είχε δυο μεγάλες πληγές που είχαν προκληθεί από τον υποκόπανο όπλου. Της είχαν κόψει τα χέρια και της είχαν λιώσει το πρόσωπο.

Ένα μικρό κορίτσι, που είχε δώσει στους Τούρκους όλα τα χρήματα τα οποία είχε επάνω του, δέχτηκε τις ‘ευχαριστίες’ τους με δυο μαχαιριές, μια στο χέρι και μια στο νεφρό. Ένας αδύνατος γεράκος είχε χτυπηθεί με τον υποκόπανο τόσο άγρια στο αριστερό χέρι, που είχε χάσει όλα τα δάχτυλά του.

Την επομένη μέρα έφθασαν στην πόλη δεκάδες οικογένειες που είχαν πάει να κρυφτούν στα βουνά. Όλες τους είχαν δεχτεί επίθεση. Ανάμεσα στους πρόσφυγες ήταν μια γυναίκα που είχε δει τους Τούρκους να σφάζουν μπροστά στα μάτια της τον άντρα της, τον αδελφό της και τα τρία της παιδιά. Τότε μάθαμε και μια αποτροπιαστική λεπτομέρεια. Είχαν δολοφονήσει ακόμα και ένα γέρο παράλυτο που βρισκόταν αβοήθητος στο κρεβάτι του.

Η Σμύρνη μας έστειλε στρατιώτες για να αποκαταστήσουν την τάξη. Όταν άρχισαν να κυκλοφορούν στους δρόμους, τότε διαπιστώσαμε τι είδους τάξη είχαν έρθει να επιβάλουν: οι ένστολοι είχαν έρθει μόνο και μόνο για να συνεχίσουν οι ίδιοι τη λαφυραγώγηση της πόλης.

Κάναμε μια επιθεώρηση οι ίδιοι. Στα σπίτια δεν είχε μείνει πια τίποτα. Ό,τι ήταν ωραίο αλλά δεν μπορούσαν να το κουβαλήσουν οι Τούρκοι απλώς το κατάστρεφαν. Η Φώκαια, αυτός ο τόσο δραστήριος τόπος που έσφυζε από ζωή, ήταν πια νεκροταφείο.

Αργότερα μας έφεραν μια ετοιμοθάνατη γυναίκα. Την είχαν βιάσει δεκαεφτά Τούρκοι. Είχαν πάρει μαζί τους στα βουνά ένα κορίτσι δεκαέξι χρονών, αφού δολοφόνησαν μπροστά στα μάτια του τον πατέρα και τη μητέρα του. Γίναμε μάρτυρες μιας βαρβαρικής εποχής, με όλα τα χαρακτηριστικά της: ληστεία, πλιάτσικο, φωτιές, σφαγές και βιασμοί.

Όλα τα στοιχεία που έχουμε στα χέρια μας δείχνουν ότι επρόκειτο για οργανωμένο χτύπημα με σκοπό την εκδίωξη των ραγιάδων, δηλαδή των χριστιανών Οθωμανών.

Μου είναι αδύνατο να φανταστώ με ποιο τρόπο βρήκαν τόσο πολλά και σύγχρονα όπλα αυτοί οι ‘ληστές’. Είναι προφανές ότι τους δόθηκαν από το στρατό. Όσο για τους χριστιανούς της παλαιάς Φώκαιας, θα πρέπει να τονίσω πως δε θα τους περνούσε ποτέ από το μυαλό η ιδέα να αμυνθούν. Η καταστροφή της Φώκαιας ήταν μακελειό και σφαγή αμάχων.

Διαβάζουμε στις εφημερίδες ότι αποκαταστάθηκε η τάξη και ότι οι χριστιανοί της Μικράς Ασίας δεν έχουν πια τίποτα να φοβηθούν – ούτε για τη ζωή τους, ούτε για τις περιουσίες τους. Μα και βέβαια. Βασιλεύει απόλυτη τάξη επειδή δεν απόμεινε ούτε ένας χριστιανός. Όσο για τις περιουσίες τους, τι να φοβηθείς γι’ αυτές; Βρίσκονται όλες σε καλά χέρια· στα χέρια των ληστών”.

___________________________________

*George Horton, Αναφορικά με την Τουρκία. Προξενικά ντοκουμέντα των ΗΠΑ. Μετάφραση από τα αγγλικά: Όλγα Μαύρου. Εκδόσεις Λιβάνη. Αθήνα 1992.

Portrait of George Horton.jpg

Ο Τζορτζ Χόρτον (George Horton, 11 Οκτωβρίου 1859 – 1942) ή στην εξελληνισμένη μορφή του Γεώργιος Χόρτον ήταν Αμερικανός διπλωμάτης, ποιητής και φιλέλληνας. Ο Χόρτον ήταν μέλος του διπλωματικού σώματος των ΗΠΑ, και υπηρέτησε σε διάφορες θέσεις ως πρόξενος, πρωταρχικά στην Ελλάδα, στα τέλη του 19ου αιώνα και στις αρχές του 20ού. Υπηρέτησε επίσης σε δύο διαφορετικές περιόδους και στη Σμύρνη, από 1911 μέχρι 1917 όταν οι ΗΠΑ άνοιξαν διπλωματικές σχέσεις με την Οθωμανική Αυτοκρατορία κατά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο και στη περίοδο 1919-1922 στη διάρκεια της ελληνικής «κατοχής» της Σμύρνης στη διάρκεια της Μικρασιατικής Εκστρατείας. Ο Τζορτζ Χόρτον γεννήθηκε στις 11 Οκτωβρίου του 1859 στο Φαίρβιλ (Fairville) ή Φαίρβιου (Fairview) της Νέας Υόρκης. Το 1909 παντρεύτηκε την Ελληνοαμερικανίδα Αικατερίνη Σακοπούλου (Catherine Sacopoulo).

Σήμερα ο Χόρτον είναι περισσότερο γνωστός για το βιβλίο του που αναφέρεται στα γεγονότα που οδήγησαν στην πυρκαγιά και καταστροφή της Σμύρνης, και σ΄ εκείνα που συνέβησαν κατά τη διάρκειά της, το 1922, στα οποία και υπήρξε αυτόπτης μάρτυς. Το βιβλίο εκδόθηκε το 1926 και ο τίτλος του «Η Μάστιγα της Ασίας» (The Blight of Asia) αναφέρεται σ’ αυτό που ο Χόρτον θεωρούσε αποτρόπαιη συμπεριφορά των Τούρκων, και κατ’ επέκταση, ολόκληρου του Ισλάμ.

Ο Χόρτον ήταν άνθρωπος των γραμμάτων. Υπήρξε εμβριθής μελετητής τόσο της ελληνικής, όσο και της λατινικής γλώσσας. Μετέφρασε ποιήματα της Σαπφούς στην αγγλική. Έγραψε έναν οδηγό για την ερμηνεία της Αγίας Γραφής. Έγραψε διάφορα μυθιστορήματα κι ήταν γνωστός δημοσιογράφος στο Σικάγο, μέλος της «αναγέννησης του Σικάγο».

Ο Χόρτον άρχισε τη σταδιοδρομία του ως δημοσιογράφος ασχολούμενος με τη φιλολογία, πρώτα ως φιλολογικός επιμελητής της εφημερίδας Chicago Times-Herald (1899-1901) και μετά ως διευθυντής σύνταξης της λογοτεχνικής συμπληρωματικής έκδοσης της εφημερίδας Chicago American (1901-1903). Ο Χόρτον ήταν επίσης επαγγελματίας διπλωμάτης και αγάπησε την Ελλάδα. Έγινε Αμερικανός πρόξενος στην Αθήνα το 1893, όπου προώθησε ενεργά την αναγέννηση των ολυμπιακών αγώνων και ενέπνευσε τη συμμετοχή της Αμερικάνικης ομάδας. Έγραψε ένα λυρικό «οδηγό για τον επισκέπτη των Αθηνών» και συνέθεσε μια στοχαστική περιγραφή της παραμονής του στην Αργολίδα. Ο Χόρτον υπηρέτησε δύο φορές ως Πρόξενος των ΗΠΑ στην Αθήνα, από το 1893-1898 και από το 1905-1906. Ήταν επίσης Πρόξενος των ΗΠΑ στη Θεσσαλονίκη μεταξύ 1910-1911.

Μετά υπηρέτησε ως Πρόξενος των ΗΠΑ στη Σμύρνη, μέχρι τη διακοπή των διπλωματικών σχέσεων των ΗΠΑ με την Οθωμανική αυτοκρατορία (1911-1917) κατά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Υπηρέτησε ξανά ως Πρόξενος στη Σμύρνη μετά τον πόλεμο (1919-1922) και παρέμεινε εκεί μέχρι που ξέσπασε η μεγάλη φωτιά της Σμύρνης στις 13 Σεπτεμβρίου του 1922 (ν.η.), περνώντας τις τελευταίες ώρες πριν την εκκένωση υπογράφοντας άδειες γι’ αυτούς που είχαν δικαίωμα στην προστασία των ΗΠΑ και σε μεταφορά στον Πειραιά. Με δική του μάλιστα παρέμβαση ζητήθηκε η διάθεση δύο αμερικανικών αντιτορπιλικών προς βοήθεια του ελληνογενούς στοιχείου. Επίσης επέτρεψε σε ελληνικά ατμόπλοια ιστιοφόρα και αλιευτικά υπό αμερικανική σημαία να προσεγγίσουν και σε άλλες περιοχές των μικρασιατικών παραλίων για τη διάσωση και μεταφορά των Μικρασιατών σε παρακείμενα ελληνικά νησιά. Η συμβολή του αυτή, υπό τις επικρατούσες τότε συνθήκες υπήρξε αναμφίβολα σπουδαία και μεγάλη.

Ο Δήμος Νέας Σμύρνης σε αναγνώριση αυτής του της προσφοράς ανήγειρε μνημείο με την προτομή του στο προ της “Εστίας Νέας Σμύρνης” πάρκο και υπάρχει ονοματοθετημένη οδός προς τιμήν του στην διπλανή συνοικία του Νέου Κόσμου. Σήμερα θυμόμαστε τον Χόρτον κυρίως για την αφήγησή του με τίτλο «Η κατάρα της Ασίας», που εκδόθηκε το 1926 και αναφέρει, μεταξύ ποικίλων άλλων θεμάτων, και τη μεγάλη φωτιά της Σμύρνης η οποία κατέστρεψε τη Σμύρνη, φωτιά που άρχισε στις 13 Σεπτεμβρίου 1922.

Σύμφωνα με τον James L. Marketos, ο Χόρτον ήθελε με το βιβλίο του να επισημάνει τέσσερα βασικά σημεία.

Πρώτα, ήθελε να δείξει με παραδείγματα ότι οι καταστροφές που έγιναν στη Σμύρνη ήταν απλά «η τελευταία πράξη σ’ ένα συνεπές πρόγραμμα εξόντωσης του Χριστιανισμού σε όλη την επικράτεια της παλιάς Βυζαντινής Αυτοκρατορίας».

Δεύτερον, ήθελε να αποδείξει ότι η φωτιά της Σμύρνης ξεκίνησε από στρατεύματα του τακτικού Τουρκικού Στρατού, με, όπως το θέτει ο ίδιος, «σταθερή πρόθεση, σύστημα, και προσοχή σε μικρές λεπτομέρειες».

Τρίτον, ήθελε να τονίσει ότι οι Σύμμαχοι του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου τοποθέτησαν με αναίσχυντο τρόπο τα ιδιοτελή πολιτικά και οικονομικά συμφέροντά τους υπεράνω της δυσάρεστης θέσης των πολιορκημένων χριστιανικών πληθυσμών της Μικράς Ασίας, επιτρέποντας έτσι να εκτυλιχθεί η Καταστροφή της Σμύρνης χωρίς καμιά αποτελεσματική αντίσταση, και, όπως είπε, «χωρίς ούτε καν μια λέξη διαμαρτυρίας από καμιά πολιτισμένη κυβέρνηση».

Και τέταρτο, ήθελε να εξηγήσει ότι οι ευλαβείς Δυτικοί Χριστιανοί αυταπατώνταν, αν σκέπτονταν ότι έκαναν ιεραποστολική πρόοδο στον μουσουλμανικό κόσμο.

Τον καιρό που εκδόθηκε το βιβλίο ο Χόρτον είχε παραιτηθεί από τη διπλωματική αποστολή του κι έγραφε ως ιδιώτης, παραθέτοντας τις παρατηρήσεις τις δικές του και των ανθρώπων που αναφέρει. Η αφήγησή του θεωρείται από κάποιους αμφιλεγόμενη, όπως και η ίδια η φωτιά.

Σχετικά Άρθρα

Αυτή η ιστοσελίδα χρησιμοποιεί cookies για να βελτιώσει την εμπειρία σας. Συνεχίζοντας την περιήγησή σας, δίνετε την συγκατάθεσή σας για την χρήση των cookies. Aποδοχή