- Γράφει ο Νίκος Χ. Λαγκαδινός
Στο προηγούμενο άρθρο μας (Μέσα Ενημέρωσης και Πολιτική) μιλήσαμε για τη σχέση των μέσων ενημέρωσης με την πολιτική εξουσία. Η σχέση αυτή, ωστόσο, δεν εξαντλείται στο ερώτημα ποιο μέσο στηρίζει ποιο κόμμα ή ποια κυβέρνηση επικρίνει. Υπάρχει και μια άλλη εξουσία, λιγότερο εμφανής στην καθημερινή πολιτική αντιπαράθεση: η εξουσία της αγοράς πάνω στην ίδια την επιλογή, την παρουσίαση και την αξία της είδησης.
Τα μέσα ενημέρωσης έχουν έξοδα, εργαζομένους και ανάγκη εσόδων. Θα ήταν αφελές να ζητήσουμε από τη δημοσιογραφία να λειτουργεί έξω από τις οικονομικές συνθήκες της εποχής της. Το κρίσιμο ερώτημα είναι άλλο: τι συμβαίνει όταν η ανάγκη να προσελκύσει κοινό και διαφημίσεις αρχίζει να καθορίζει όχι μόνο τον τρόπο με τον οποίο χρηματοδοτείται ένα μέσο, αλλά και το τι θεωρεί άξιο να ειπωθεί;
Τότε η είδηση κινδυνεύει να υποχωρήσει μπροστά στο θέαμα. Η ένταση ανταμείβεται περισσότερο από την τεκμηρίωση, η πρόκληση περισσότερο από την εξήγηση, η συνεχής παρουσία ενός προσώπου περισσότερο από την αξία όσων έχει να πει. Ο δημοσιογράφος καλείται να κρατήσει τον θεατή στην οθόνη ή τον αναγνώστη στη σελίδα. Δεν είναι παράξενο που, μέσα σε αυτή τη λογική, η δημόσια συζήτηση γεμίζει επαναλήψεις, υπερβολές και εύκολες συγκρούσεις, ενώ ζητήματα που απαιτούν χρόνο και έρευνα μένουν στο περιθώριο.
Ανάλογη σύγχυση δημιουργείται όταν το ίδιο πρόσωπο που παρουσιάζει ειδήσεις περνά στην προώθηση προϊόντων, υπηρεσιών ή διαγωνισμών. Η διαφήμιση, όταν δηλώνεται καθαρά ως τέτοια, είναι μέρος της οικονομικής ζωής ενός μέσου. Η δυσκολία αρχίζει όταν δανείζεται το κύρος της ενημέρωσης και την προσωπική εμπιστοσύνη που έχει αποκτήσει ο δημοσιογράφος. Ο πολίτης πρέπει να μπορεί να ξεχωρίζει πότε κάποιος τον ενημερώνει, πότε διατυπώνει γνώμη και πότε επιχειρεί να του πουλήσει κάτι.
Ακόμη πιο ανησυχητική είναι η επίμονη προτροπή προς το κοινό να συμμετέχει σε κληρώσεις ή παιχνίδια με την υπόσχεση ενός μεγάλου κέρδους. Δεν είναι όλες αυτές οι πρακτικές ίδιες, ούτε αρκεί να τις καταδικάσουμε συλλήβδην με μια λέξη. Όταν όμως η εκπομπή καλλιεργεί την προσδοκία ότι περισσότερες συμμετοχές φέρνουν πιο κοντά το έπαθλο, ο παρουσιαστής οφείλει τουλάχιστον να αναρωτηθεί ποια συμπεριφορά ενθαρρύνει και ποιοι άνθρωποι μπορεί να επηρεαστούν περισσότερο.
Εδώ ανακύπτει μια αντίφαση. Οι δημοσιογράφοι διεκδικούν, δικαίως, το δικαίωμα να ελέγχουν την εξουσία. Χωρίς αυτόν τον έλεγχο, η δημοκρατία θα ήταν φτωχότερη. Το δικαίωμα, όμως, δεν τους απαλλάσσει από την υποχρέωση να δέχονται έλεγχο για τις δικές τους επιλογές. Όποιος ζητά διαφάνεια από έναν υπουργό, έναν επιχειρηματία ή έναν δημόσιο οργανισμό, οφείλει να εξηγεί και στο δικό του κοινό πώς διαχωρίζει την ενημέρωση από την εμπορική προώθηση, πώς διορθώνει τα λάθη του και πώς αντιμετωπίζει μια σύγκρουση συμφερόντων.
Αυτό δεν σημαίνει ότι ένας δημοσιογράφος χάνει το δικαίωμα να αποκαλύψει μια κυβερνητική αυθαιρεσία επειδή εργάζεται σε εμπορικό μέσο. Μια τεκμηριωμένη αποκάλυψη παραμένει τεκμηριωμένη. Σημαίνει, όμως, ότι η αξιοπιστία δεν μπορεί να απαιτείται ως προνόμιο του επαγγέλματος. Κερδίζεται με τον τρόπο άσκησής του.
Η πολιτική εξουσία έχει κάθε λόγο να επιδιώκει ευνοϊκή προβολή. Οι ιδιοκτήτες των μέσων έχουν επιχειρηματικά συμφέροντα. Οι διαφημιζόμενοι θέλουν πρόσβαση στο κοινό. Και το κοινό, συχνά κουρασμένο από τη διαρκή ένταση, στρέφεται ευκολότερα σε ό,τι προσφέρεται γρήγορα και εντυπωσιακά. Μέσα σε αυτό το πλέγμα, ο δημοσιογράφος δεν δρα σε κενό. Έχει όμως περιθώριο να αντισταθεί στη σύγχυση των ρόλων, να επιμείνει στις αποδείξεις, να θέσει ένα ουσιαστικό ερώτημα εκεί όπου όλοι αναζητούν μια ατάκα.
Δεν ζητούμε, λοιπόν, μια δημοσιογραφία ιεραποστολική. Ζητούμε μια δημοσιογραφία που γνωρίζει τι υπηρετεί όταν ενημερώνει και που δεν θεωρεί αυτονόητη την εμπιστοσύνη του κοινού. Αν τα μέσα θέλουν να ελέγχουν την πολιτική εξουσία με κύρος, πρέπει να μπορούν να κοιτάζουν με την ίδια αυστηρότητα και την εξουσία της αγοράς μέσα στο δικό τους σπίτι.
