- Baris Cayli Messina*
Μια σχολική αίθουσα χωρίς εκπαιδευτικό είναι ένα πολιτικό μάθημα. Και αυτό το μάθημα διδάσκεται πλέον σε ολόκληρη τη Γαλλία. Στις 21 Σεπτεμβρίου, στο λύκειο Σεντ-Εξιπερί του Κρετέιγ, στα προάστια του Παρισιού, οι μαθητές ενώθηκαν με τους καθηγητές τους, διαμαρτυρόμενοι για τις ακάλυπτες θέσεις και τις ελλείψεις σε προσωπικό και πόρους.
Η κινητοποίηση εξαπλώθηκε ταχύτατα: έως τις 30 Σεπτεμβρίου, 356 λύκεια σε ολόκληρη τη χώρα είχαν επηρεαστεί. Οι μαθητές διαμαρτύρονται για τις υπερπλήρεις τάξεις, τα κτίρια που φθείρονται, τις ελλείψεις προσωπικού, τα εξαντλητικά ωρολόγια προγράμματα και ένα σύστημα εισαγωγής στην ανώτατη εκπαίδευση που πολλοί βιώνουν ως μηχανισμό διαλογής και προκαθορισμού του μέλλοντός τους, χωρίς να τους προσφέρει ουσιαστικές ευκαιρίες. Εκπαιδευτικοί, γονείς και φοιτητές έχουν συνταχθεί μαζί τους.
Οι διαμαρτυρίες έχουν ήδη δώσει τις γνώριμες εικόνες κοινωνικής αναταραχής στη Γαλλία: οδοφράγματα και δακρυγόνα, αστυνομικούς κλοιούς και συλλήψεις. Ωστόσο, αν ερμηνεύσουμε αυτό το κίνημα μέσα από το παλιό σχήμα της γαλλικής εξέγερσης, θα χάσουμε από τα μάτια μας όσα πραγματικά συμβαίνουν. Δεν πρόκειται για το φάντασμα του Μάη του 1968 που επιστρέφει με εφηβική μορφή. Αποτελεί, όμως, σαφή διάγνωση της κατάστασης στη Γαλλία του 2026.
Η κοινωνική γεωγραφία του κινήματος εξηγεί ένα μέρος της ιστορίας. Το κίνημα ξεκίνησε από τα προάστια, όπου η υπόσχεση της Δημοκρατίας για ισότητα δοκιμάζεται εδώ και χρόνια απέναντι στη σκληρή γεωγραφία των ταξικών διαχωρισμών. Η Γαλλία παραδοσιακά παρουσιάζει τη δημόσια εκπαίδευση ως έναν από τους θεσμούς μέσω των οποίων η καθολική ισχύς των δημοκρατικών αρχών γίνεται πράξη. Ένα παιδί μπορεί να γεννηθεί μέσα στην ανισότητα, αλλά το σχολείο υποτίθεται ότι περιορίζει τον βαθμό στον οποίο η κοινωνική καταγωγή καθορίζει τη μοίρα του.
Για πολλούς νέους, αυτή η υπόσχεση ακούγεται πλέον κενή περιεχομένου.
Η οργή για τις ακάλυπτες θέσεις οξύνθηκε από τον προϋπολογισμό του 2026, ο οποίος κατήργησε 3.256 υφιστάμενες θέσεις εκπαιδευτικών στα δημόσια σχολεία, την ίδια ώρα που η μεταρρύθμιση της εκπαίδευσης των εκπαιδευτικών δημιούργησε περίπου 8.000 θέσεις εκπαιδευτικών σε κατάρτιση. Τα γαλλικά δημόσια σχολεία δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης φιλοξενούν περίπου 250.000 περισσότερους μαθητές απ’ ό,τι το 2008, αλλά απασχολούν λιγότερους εκπαιδευτικούς. Οι πολυπληθείς τάξεις έχουν γίνει καθημερινότητα, ενώ οι ελλείψεις είναι ιδιαίτερα έντονες στα φτωχότερα προάστια: σύμφωνα με έρευνα συνδικαλιστικής οργάνωσης, τα δύο τρίτα των σχολείων στο Σεν-Σεν-Ντενί είχαν ακάλυπτες θέσεις εκπαιδευτικών.
Πρόκειται για διοικητικές αποτυχίες, οι οποίες όμως, ακόμη πιο καθοριστικά, διαμορφώνουν τον τρόπο με τον οποίο οι νέοι αντιλαμβάνονται τη θέση τους στην κοινωνία. Η ανισότητα γίνεται ορατή και χειροπιαστή στον εκπαιδευτικό που λείπει, στην ασφυκτικά γεμάτη αίθουσα, στη στέγη που στάζει και στην αγωνία μήπως ο ταχυδρομικός κώδικας της κατοικίας τους έχει ήδη περιορίσει τις προοπτικές τους.
Ένα κράτος που αδυνατεί να στηρίξει, αλλά μπορεί να καταστείλει
Σε αυτό το σημείο, η εκπαιδευτική κρίση μετατρέπεται σε κρίση πολιτικής νομιμοποίησης. Το γαλλικό κράτος εμφανίζεται πλέον σε πολλούς μαθητές με δύο εντελώς διαφορετικά πρόσωπα. Μέσα από τις πύλες του σχολείου μοιάζει εξαντλημένο, ανίκανο να καλύψει θέσεις, να επισκευάσει κτίρια ή να εξασφαλίσει αντίστοιχες συνθήκες εκπαίδευσης από τη μια γειτονιά στην άλλη. Μόλις, όμως, η οργή περάσει αυτές τις πύλες και βγει στον δρόμο, το ίδιο κράτος μπορεί να επιδείξει αξιοσημείωτη δραστηριότητα. Η ανάπτυξη αστυνομικών δυνάμεων, οι περισσότερες από 5.000 συλλήψεις έως τις 5 Οκτωβρίου, τα δακρυγόνα και τα όπλα ελέγχου του πλήθους αποδεικνύουν τις δυνατότητες ενός κράτους που ξαφνικά μοιάζει να αντιμετωπίζει πολύ λιγότερους περιορισμούς.
Μια κυβέρνηση μπορεί να γίνεται λιγότερο ικανή να προσφέρει ασφάλεια με την κοινωνική έννοια, διατηρώντας παράλληλα μεγάλη ικανότητα να επιβάλλει την τάξη με καταναγκαστικά μέσα. Οι νέοι πολίτες αντιλαμβάνονται αυτή την αντίφαση. Πολλοί τη βιώνουν προτού ακόμη ψηφίσουν, πληρώσουν φόρους ή μπουν στην αγορά εργασίας. Η πρώτη παρατεταμένη επαφή τους με την πολιτική μπορεί, επομένως, να πάρει τη μορφή ενός ιδιότυπου μαθήματος. Ενός μαθήματος μέσα από το οποίο διαπιστώνουν με πικρία ότι το κράτος που δυσκολεύεται να εξασφαλίσει πόρους για τους μαθητές του εξακολουθεί να διαθέτει σημαντική ισχύ για να τους αστυνομεύει.
Αυτή η εμπειρία αποτελεί πολιτική κοινωνικοποίηση. Μια γενιά δεν μαθαίνει τη δημοκρατία μόνο στα μαθήματα πολιτικής αγωγής· οι νέοι τη βιώνουν και μέσα από τις επαφές τους με τους θεσμούς. Όταν τα σχολεία λειτουργούν, τα δικαιώματα γίνονται σεβαστά και η κοινωνική άνοδος φαίνεται εφικτή, οι δημοκρατικές υποσχέσεις αποκτούν ουσιαστικό περιεχόμενο. Όταν, όμως, οι δημόσιοι θεσμοί υποχωρούν και οι κατασταλτικοί μηχανισμοί ενισχύονται, το μάθημα είναι διαφορετικό. Το κράτος εμφανίζεται επιλεκτικά: παραμένει απόμακρο όταν του ζητούνται πόροι και γίνεται αμέσως ορατό όταν απαιτεί υπακοή.
Η Γαλλία πρέπει να ανησυχήσει την υπόλοιπη Ευρώπη
Η κατάσταση στη Γαλλία πρέπει, επομένως, να προβληματίσει την υπόλοιπη Ευρώπη. Σε ολόκληρη την ήπειρο, οι κυβερνήσεις αντιμετωπίζουν δημοσιονομικές πιέσεις, γηρασμένες δημόσιες υποδομές, ελλείψεις εκπαιδευτικών, στεγαστικές κρίσεις και αυξανόμενες ανάγκες που καλούνται να καλύψουν τα συστήματα κοινωνικής προστασίας. Οι νέοι Ευρωπαίοι ενηλικιώνονται μετά τη χρηματοπιστωτική κρίση, την πανδημία, τον πόλεμο στην ευρωπαϊκή ήπειρο, τον πληθωρισμό και χρόνια κατά τα οποία ακούν διαρκώς ότι οι δημόσιοι προϋπολογισμοί αφήνουν ελάχιστα περιθώρια για φιλόδοξους στόχους. Τους ζητείται ξανά και ξανά να περιορίσουν τις προσδοκίες τους, ενώ ο πλούτος, η ιδιοκτησία και οι ευκαιρίες παραμένουν επίμονα άνισα κατανεμημένα.
Οι δημοκρατίες μπορούν να αντέξουν τη διαμαρτυρία. Την έχουν ανάγκη. Ο μεγαλύτερος κίνδυνος, όμως, εμφανίζεται όταν οι νέοι παύουν να πιστεύουν ότι η πολιτική μέσα από τους θεσμούς μπορεί να αλλάξει τις συνθήκες της ζωής τους. Τότε ο δρόμος γίνεται κάτι περισσότερο από τόπος διαμαρτυρίας. Μετατρέπεται σε μια άλλη αίθουσα εκμάθησης της ιδιότητας του πολίτη, όπου οι ίδιοι οι νέοι καθορίζουν τα μαθήματα και τις μεθόδους.
Οι γαλλικές αρχές βρίσκονται, συνεπώς, μπροστά σε μια επιλογή που υπερβαίνει την επαναλειτουργία των αποκλεισμένων σχολείων ή την αποκατάσταση της δημόσιας τάξης. Η αντιμετώπιση του κινήματος κυρίως ως ζητήματος ασφάλειας θα βάθαινε τη δυσπιστία που έβγαλε τους νέους στους δρόμους. Η κυβέρνηση οφείλει να αντιμετωπίσει τα προβλήματα στις προσλήψεις εκπαιδευτικών, τη φθορά των υποδομών, τις ανισότητες στην παρεχόμενη εκπαίδευση και τις πιέσεις που συνοδεύουν την πρόσβαση στην ανώτατη εκπαίδευση. Ωστόσο, τα χρήματα από μόνα τους δεν μπορούν να αποκαταστήσουν την εμπιστοσύνη στην πολιτική. Οι μαθητές χρειάζονται επίσης αποδείξεις ότι, όταν υψώνουν τη φωνή τους, το αποτέλεσμα μπορεί να είναι κάτι διαφορετικό από την επιτήρηση, τη σύλληψη ή την απαξίωση.
Το κοινωνικό συμβόλαιο της Ευρώπης στηριζόταν ανέκαθεν σε κάτι περισσότερο από τις εκλογές. Περιλαμβάνει μια άρρητη συμφωνία: οι πολίτες αποδέχονται την εξουσία των δημοκρατικών θεσμών επειδή αυτοί προσφέρουν μια αξιόπιστη πορεία προς την ασφάλεια, την ανθρώπινη αξιοπρέπεια και την κοινωνική πρόοδο. Η δημόσια εκπαίδευση κατέχει ξεχωριστή θέση σε αυτή τη συμφωνία, επειδή μετατρέπει την αφηρημένη γλώσσα της ισότητας σε καθημερινή εμπειρία.
Όταν τα σχολεία αδυνατούν να επιτελέσουν αυτόν τον ρόλο, οι συνέπειες εκτείνονται πολύ πέρα από τους τοίχους τους. Οι έφηβοι που διαδηλώνουν σε ολόκληρη τη Γαλλία ζητούν εκπαιδευτικούς, μικρότερες τάξεις, λειτουργικά κτίρια και ένα καλύτερο μέλλον. Πίσω από αυτά τα αιτήματα βρίσκεται ένα βαθύτερο ερώτημα για την ίδια την ιδιότητα του πολίτη: εξακολουθεί η Δημοκρατία να προτίθεται να τηρήσει το δικό της μέρος της συμφωνίας, κάνοντας την ισότητα πραγματικότητα στη ζωή εκείνων που μεγαλώνουν μέσα στους κόλπους της;
Και η Ευρώπη οφείλει να ακούσει τους μαθητές της Γαλλίας. Τα κοινωνικά συμβόλαια σπάνια καταρρέουν μονομιάς. Διαβρώνονται όταν τα θεμιτά αιτήματα μένουν αναπάντητα, ώσπου μια γενιά μαθαίνει, με απογοήτευση και μέσα στους δρόμους, ότι το κράτος μπορεί να απουσιάζει όταν χρειάζεται στήριξη και να γίνεται συντριπτικά παρόν όταν αρχίζει η κοινωνική αμφισβήτηση.
*Ο Baris Cayli Messina είναι αναπληρωτής καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Λίνκολν, διευθυντής σύνταξης του International Social Science Journal (UNESCO/Wiley) και επιμελητής του περιοδικού Sociology Compass. Είναι εταίρος της Βασιλικής Ιστορικής Εταιρείας. Στα βιβλία του περιλαμβάνονται τα Violence and Militants (2019), A Slow Revolution (2027), The Autocrat’s Playbook (2027) και Queer under Siege (2027).
Πηγή: www.socialeurope.eu
