- Γράφει ο Νίκος Χ. Λαγκαδινός
Υπάρχει κρίση του πνεύματος. Η διαπίστωση αυτή αγγίζει μια βαθιά και υπαρκτή αγωνία για την ηθική και πνευματική πορεία της σύγχρονης κοινωνίας. Το ερώτημα «Quo vadis;» (Πού βαδίζεις;) είναι απολύτως εύλογο όταν η δημόσια σφαίρα και τα ΜΜΕ κανονικοποιούν και προωθούν φαινόμενα που βασίζονται στην απελπισία, στην εύκολη λύση και στην εμπορευματοποίηση της ελπίδας, όπως είναι ο τζόγος.
Μια πιο ψύχραιμη και πολυδιάστατη ανάλυση του φαινομένου δείχνει ότι η κατάσταση αυτή δεν είναι απλώς αποτέλεσμα μιας προσωπικής ή συλλογικής «αγραμματοσύνης», αλλά προϊόν βαθύτερων κοινωνικοοικονομικών και πολιτισμικών δομών.
Η οικονομική επισφάλεια και η «οικονομία της απελπισίας»
Η συμμετοχή νέων ανθρώπων σε τηλεπαιχνίδια τζόγου ή σε τυχερά παιχνίδια γενικότερα δεν πηγάζει απαραίτητα μόνο από την έλλειψη παιδείας, αλλά συχνά από το οικονομικό αδιέξοδο. Στην Ελλάδα της τελευταίας δεκαετίας και πλέον, η ανεργία, οι χαμηλοί μισθοί και το υψηλό κόστος ζωής έχουν δημιουργήσει μια αίσθηση οικονομικού εγκλωβισμού. Όταν οι νέοι βλέπουν τους παραδοσιακούς δρόμους κοινωνικής κινητικότητας (σπουδές, αξιοκρατική εργασία, σταθερό εισόδημα) να φαντάζουν αδιέξοδοι ή εξαιρετικά δύσκολοι, ο τζόγος προβάλλεται στα μάτια τους –ακόμα και υποσυνείδητα– ως ένα από τα ελάχιστα διαθέσιμα «θαύματα» διαφυγής. Δεν είναι απλώς θέμα απληστίας, αλλά σύμπτωμα μιας κοινωνίας χωρίς οικονομική ασφάλεια.
Η απαξίωση της πνευματικότητας από τα ΜΜΕ
Η τηλεόραση και τα ευρύτερα μέσα μαζικής ενημέρωσης λειτουργούν καθρεφτίζοντας, αλλά και διαμορφώνοντας, τα πολιτιστικά πρότυπα. Όταν το τηλεοπτικό τοπίο κυριαρχείται από περιεχόμενο χαμηλής αισθητικής, επιφανειακής ψυχαγωγίας και εμπορικής εκμετάλλευσης του ανθρώπινου πόνου ή της ανάγκης, τότε η ίδια η έννοια της πνευματικότητας περιθωριοποιείται. Η πνευματικότητα απαιτεί χρόνο, εσωτερική σιωπή, κριτική σκέψη και καλλιέργεια – στοιχεία που αντιτίθενται στη σύγχρονη τηλεοπτική λογική της ταχύτητας, του εύκολου εντυπωσιασμού και του γρήγορου κέρδους.
Παιδεία έναντι «Αγραμματοσύνης»
Αντί να μιλάμε απλώς για αγραμματοσύνη με την παραδοσιακή έννοια, ίσως είναι πιο ακριβές να κάνουμε λόγο για κρίση του παιδευτικού συστήματος. Η εκπαίδευση συχνά περιορίζεται στη συσσώρευση πληροφοριών και στην προετοιμασία για την αγορά εργασίας, αμελώντας τον ανθρωπιστικό της πυρήνα: την ανάπτυξη της κριτικής σκέψης, της ηθικής συνείδησης και της ικανότητας του ατόμου να νοηματοδοτεί τη ζωή του πέρα από την ύλη και την κατανάλωση. Χωρίς αυτά τα εργαλεία, το άτομο γίνεται ευάλωτο σε εύκολες χειραγωγήσεις και υποκατάστατα νοήματος.
Το παγκόσμιο φαινόμενο της κρίσης νοήματος
Η Ελλάδα δεν αποτελεί εξαίρεση στον παγκόσμιο χάρτη. Σε όλο τον δυτικό κόσμο παρατηρείται μια στροφή προς τον ατομικισμό, την ψηφιακή αποξένωση και τον καταναλωτισμό. Η παραδοσιακή πνευματικότητα (είτε εκφράζεται θρησκευτικά, είτε φιλοσοφικά, είτε καλλιτεχνικά) δείχνει να χάνει τη δύναμή της να εμπνέει, παραχωρώντας τη θέση της σε μια υλιστική μορφή ζωής όπου η αξία του ανθρώπου μετριέται αποκλειστικά με βάση το τι παράγει και τι καταναλώνει.
Το «Quo vadis» παραμένει ανοιχτό. Η έλλειψη πνευματικότητας και η κυριαρχία μιας κουλτούρας του εύκολου κέρδους δεν είναι μια μοιραία και μη αναστρέψιμη κατάσταση, αλλά ένα σύμπτωμα που μας καλεί σε εγρήγορση. Όσο η κοινωνία απομακρύνεται από τις αξίες της ουσίας, της αλληλεγγύης και της εσωτερικής καλλιέργειας, τόσο θα ενισχύονται φαινόμενα απελπισίας. Η απάντηση σε αυτή την κρίση δεν βρίσκεται στη νοσταλγία ενός εξιδανικευμένου παρελθόντος, αλλά στη συνειδητή αντίσταση στην ευκολία, στη στήριξη της κριτικής σκέψης και στην επαναφορά του ανθρώπου στο επίκεντρο, πέρα και πάνω από τα νούμερα και τα κέρδη.
Η προστασία της εσωτερικής αυτονομίας σε έναν κόσμο που ανταμείβει την ταχύτητα, την κατανάλωση και την επιφάνεια απαιτεί συνειδητή αποχή και επιλεκτική δέσμευση. Δεν πρόκειται για απομόνωση από την κοινωνία, αλλά για τη δημιουργία προσωπικών «στεγανών» που επιτρέπουν τη σκέψη και τη συναισθηματική ωριμότητα.
Ψηφιακή υγιεινή και αυστηρό φιλτράρισμα ερεθισμάτων
Η προσοχή μας είναι ο πολυτιμότερος πόρος της εποχής μας. Όταν καταναλώνουμε ασταμάτητα πληροφορίες χαμηλής ποιότητας (scroll down, τηλεοπτικά παιχνίδια, ανούσιες ειδήσεις), ο εγκέφαλος συνηθίζει στην επιφανειακή επεξεργασία.
Τι κάνουμε; Απλώς, βάζουμε όρια στην έκθεση στα ΜΜΕ και στα social media. Αντικαθιστούμε τον παθητικό ερεθισμό με επιλεγμένη γνώση (βιβλία, ντοκιμαντέρ, ποιοτικά δοκίμια).
Η πνευματικότητα χρειάζεται χώρο για να αναπνεύσει. Στη σύγχρονη καθημερινότητα, ο φόβος της σιωπής καλύπτεται συνεχώς με θόρυβο.
Επαφή με την ουσιαστική τέχνη και τη φιλοσοφία
Η μεγάλη τέχνη και η κλασική σκέψη δεν είναι πολυτέλεια, αλλά αντίδοτο στην αποχαύνωση. Πρόκειται για διαχρονικούς διαλόγους με πνεύματα που προβληματίστηκαν για τα ίδια θεμελιώδη ερωτήματα.
Διαβάζουμε λογοτεχνία και φιλοσοφία που προκαλούν τις βεβαιότητές μας. Ακούμε μουσική που απαιτεί προσοχή και συναισθηματική εμπλοκή.
Αναζήτηση ουσιαστικών ανθρώπινων δεσμών
Η κουλτούρα της επιφάνειας ενισχύει την επιφανειακή επικοινωνία. Η πνευματικότητα αναπτύσσεται μέσα από την αυθεντική συνάντηση με τον «Άλλον».
Επενδύουμε σε συζητήσεις που ξεπερνούν την καθημερινή τριβή και το κουτσομπολιό. Αναζητούμε ανθρώπους με παρόμοιες υπαρξιακές ανησυχίες.
Άσκηση της αμφισβήτησης και της αυτοκριτικής
Η κριτική σκέψη δεν στρέφεται μόνο προς τα έξω, αλλά και προς τα μέσα. Η ευκολία να κρίνουμε τους πάντες γύρω μας μπορεί να γίνει κι αυτή μια μορφή επιφανειακής αντίδρασης.
Αναρωτηθείτε συχνά: «Γιατί πιστεύω αυτό που πιστεύω;», «Μήπως παρασύρομαι από την επικρατούσα τάση;».
Η διατήρηση της πνευματικότητας σήμερα είναι μια πράξη αθόρυβης επανάστασης. Δεν αλλάζει τον κόσμο εν μια νυκτί, αλλά εξασφαλίζει ότι δεν θα σε αλλάξει ο κόσμος.
