- Γράφει ο Νίκος Χ. Λαγκαδινός
Σε μια πόλη που δοκιμάζεται από τον καύσωνα, η θερμοκρασία του μετεωρολογικού δελτίου είναι κοινή για όλους. Η εμπειρία της, όμως, διαφέρει δραματικά. Άλλο σημαίνει η ζέστη για κάποιον που κατοικεί σε ένα καλά μονωμένο σπίτι, σε μια δεντροφυτεμένη γειτονιά, και άλλο για έναν ηλικιωμένο που ζει μόνος σε διαμέρισμα χωρίς επαρκή δροσισμό. Διαφορετική είναι η καθημερινότητα ενός εργαζομένου σε κλιματιζόμενο γραφείο και ενός οικοδόμου, διανομέα ή εργάτη γης που παραμένει εκτεθειμένος στον ήλιο.
Αυτή η διαφορά αποκαλύπτει την κοινωνική διάσταση της κλιματικής κρίσης. Οι περιβαλλοντικές απειλές συναντούν κοινωνίες ήδη χωρισμένες ως προς το εισόδημα, την κατοικία, την υγεία, την εργασία και την πρόσβαση στις δημόσιες υπηρεσίες. Η Διακυβερνητική Επιτροπή για την Κλιματική Αλλαγή επισημαίνει ότι η φτώχεια, οι ανεπαρκείς υποδομές και οι κοινωνικές ανισότητες αυξάνουν την ευαλωτότητα απέναντι στους κλιματικούς κινδύνους. Οι επιπτώσεις, με τη σειρά τους, μπορούν να επιδεινώσουν αυτές τις συνθήκες. Δημιουργείται έτσι ένας φαύλος κύκλος: η κοινωνική αδυναμία ενισχύει την περιβαλλοντική έκθεση και η περιβαλλοντική καταστροφή βαθαίνει την κοινωνική αδυναμία.
Η έννοια της περιβαλλοντικής δικαιοσύνης περιγράφει ακριβώς την ανάγκη να αντιμετωπιστεί αυτή η άνιση κατανομή. Ποιος επιβαρύνεται από τη ρύπανση; Ποιος έχει πρόσβαση σε καθαρό νερό, πράσινο και ασφαλή κατοικία; Ποιος προστατεύεται όταν εκδηλώνεται μια καταστροφή και ποιος μένει πίσω στην αποκατάσταση; Και, τελικά, ποιος έχει λόγο στις αποφάσεις που καθορίζουν τις συνθήκες ζωής του;
Η κλιματική δικαιοσύνη εντάσσεται σε αυτό το ευρύτερο πλαίσιο, προσθέτοντας το ζήτημα της ευθύνης για τις εκπομπές και των υποχρεώσεων απέναντι στις μελλοντικές γενιές.
Η προστασία εξαρτάται και από το εισόδημα
Το οικονομικό περιθώριο μιας οικογένειας επηρεάζει τις επιλογές της πριν, κατά τη διάρκεια και μετά από ένα ακραίο φαινόμενο. Η θερμομόνωση, η αντικατάσταση ενός παλιού κλιματιστικού, η επισκευή μιας στέγης ή η προσωρινή μετακίνηση σε ασφαλέστερο μέρος προϋποθέτουν πόρους. Ακόμη και όταν υπάρχει ο απαραίτητος εξοπλισμός, το κόστος λειτουργίας του μπορεί να περιορίζει τη χρήση του.
Η κατοικία αποκτά, επομένως, διπλή σημασία: είναι ταυτόχρονα οικονομικό αγαθό και μέσο προστασίας. Ένα φθηνότερο σπίτι ενδέχεται να συνοδεύεται από μεγαλύτερες δαπάνες ενέργειας, δυσμενέστερες συνθήκες διαβίωσης ή αυξημένη έκθεση σε κινδύνους. Ο ενοικιαστής, επιπλέον, συχνά εξαρτάται από την προθυμία και τη δυνατότητα του ιδιοκτήτη να πραγματοποιήσει παρεμβάσεις.
Ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Περιβάλλοντος αναγνωρίζει ότι οι ηλικιωμένοι, τα παιδιά, οι άνθρωποι με προβλήματα υγείας και τα νοικοκυριά χαμηλού εισοδήματος αντιμετωπίζουν ιδιαίτερες δυσκολίες προσαρμογής. Η δυνατότητα μετακίνησης, η ποιότητα της κατοικίας και η πρόσβαση σε υποστήριξη επηρεάζουν ουσιαστικά την προστασία τους.
Η κοινωνική ανισότητα αποτυπώνεται έτσι και στον χάρτη της πόλης. Η σκιά, τα πάρκα, οι προσβάσιμοι δημόσιοι χώροι και οι επαρκείς υποδομές δροσισμού αποτελούν στοιχεία της καθημερινής ασφάλειας. Η κατανομή τους χρειάζεται να αντιμετωπίζεται ως ζήτημα δημόσιας πολιτικής.
Η εργασία και το άνισο κόστος της καταστροφής
Για πολλούς ανθρώπους, η έκθεση στον κλιματικό κίνδυνο συνδέεται με το επάγγελμά τους. Η εργασία σε εξωτερικούς χώρους περιορίζει τη δυνατότητα αποφυγής της ζέστης, ενώ οι πυκνοδομημένες αστικές περιοχές μπορούν να επιβαρύνουν περισσότερο τις συνθήκες εργασίας και διαβίωσης.
Σε αυτές τις περιπτώσεις, η σύσταση «αποφύγετε την έκθεση» αποκτά νόημα μόνο εφόσον συνοδεύεται από εφαρμόσιμα μέτρα: προσαρμογή του ωραρίου, διαλείμματα, πρόσβαση σε νερό και σκιά, ελέγχους και προστασία του εισοδήματος. Διαφορετικά, ο εργαζόμενος μπορεί να βρίσκεται αντιμέτωπος με μια άδικη επιλογή ανάμεσα στην υγεία και στο μεροκάματο.
Ανάλογη ανισότητα εμφανίζεται μετά από μια πλημμύρα ή πυρκαγιά. Δύο νοικοκυριά μπορεί να υποστούν παρόμοια υλική ζημιά, αλλά να έχουν εντελώς διαφορετικές δυνατότητες ανάκαμψης. Οι αποταμιεύσεις, η ασφάλιση, η πρόσβαση σε προσωρινή στέγη και η στήριξη από συγγενείς καθορίζουν πόσο γρήγορα μπορεί να αποκατασταθεί η καθημερινότητα.
Για μια οικογένεια χωρίς οικονομικά αποθέματα, η καταστροφή μπορεί να σημαίνει χρέος, απώλεια εργασίας, αναγκαστική μετακίνηση ή μακρόχρονη στεγαστική ανασφάλεια. Η δίκαιη αποκατάσταση απαιτεί, συνεπώς, να λαμβάνεται υπόψη η πραγματική δυνατότητα κάθε πληγέντος να ξανασταθεί στα πόδια του.
Η ελληνική διάσταση
Στην Ελλάδα, η συζήτηση συνδέεται άμεσα με την ποιότητα της κατοικίας, το κόστος ενέργειας, την προστασία της υπαίθρου και την επάρκεια των τοπικών υποδομών. Στις πόλεις, το ζητούμενο είναι πώς θα γίνουν ασφαλέστερες οι γειτονιές όπου συνυπάρχουν πυκνή δόμηση, περιορισμένο πράσινο και οικονομικά ευάλωτα νοικοκυριά. Στις αγροτικές περιοχές, η προστασία της παραγωγής συνδέεται με την επιβίωση ολόκληρων τοπικών οικονομιών.
Χρειάζεται, ωστόσο, προσοχή στην ερμηνεία των καταστροφών. Η εκτίμηση της συμβολής της κλιματικής αλλαγής σε ένα συγκεκριμένο γεγονός απαιτεί επιστημονική διερεύνηση. Παράλληλα, η έκταση της ζημιάς εξαρτάται από τη χωροθέτηση οικισμών και δραστηριοτήτων, την κατάσταση των υποδομών, τη διαχείριση του εδάφους και την προετοιμασία των αρμόδιων υπηρεσιών.
Η επίκληση της κλιματικής κρίσης δεν απαλλάσσει, επομένως, τη δημόσια διοίκηση από την ευθύνη της πρόληψης. Αντίθετα, καθιστά αναγκαίο έναν σχεδιασμό που συνδυάζει τον φυσικό κίνδυνο με την κοινωνική ευαλωτότητα κάθε περιοχής.
Μια πράσινη μετάβαση με δίκαιη κατανομή
Κοινωνικό ζήτημα αποτελεί και ο τρόπος αντιμετώπισης της κρίσης. Η ενεργειακή αναβάθμιση των κτιρίων, οι καθαρότερες μετακινήσεις και η αλλαγή του παραγωγικού μοντέλου απαιτούν επενδύσεις. Το ερώτημα είναι πώς θα κατανεμηθούν το κόστος και τα οφέλη.
Ένα πρόγραμμα επιδότησης μπορεί να φαίνεται ανοιχτό σε όλους, αλλά να αποκλείει στην πράξη όσους αδυνατούν να καλύψουν την αρχική δαπάνη. Μια αλλαγή στις μετακινήσεις μπορεί να επιβαρύνει περισσότερο έναν εργαζόμενο στην περιφέρεια, εάν δεν συνοδεύεται από αξιόπιστη δημόσια συγκοινωνία. Αντίστοιχα, η μετάβαση μιας περιοχής σε διαφορετικές οικονομικές δραστηριότητες απαιτεί θέσεις εργασίας, κατάρτιση και στήριξη των τοπικών κοινωνιών.
Η IPCC υπογραμμίζει ότι πολιτικές προσαρμογής που αγνοούν τις διαφορετικές κοινωνικές επιπτώσεις μπορούν να ενισχύσουν υφιστάμενες ανισότητες. Η συμμετοχή των ευάλωτων ομάδων και η προτεραιότητα στη μείωση των κινδύνων αποτελούν βασικές προϋποθέσεις αποτελεσματικής δράσης.
Η δικαιοσύνη είναι συνεπώς όρος επιτυχίας της μετάβασης. Οι πολίτες χρειάζονται πραγματικές δυνατότητες συμμετοχής στις αλλαγές, μαζί με μια πειστική κατανομή των βαρών ανάλογα με τους διαθέσιμους πόρους.
Οι γενιές που δεν συμμετέχουν ακόμη στις αποφάσεις
Η κλιματική κρίση διευρύνει το πεδίο της κοινωνικής ευθύνης πέρα από το παρόν. Οι σημερινές επιλογές για την ενέργεια, τις υποδομές και τις χρήσεις γης διαμορφώνουν συνθήκες που θα διαρκέσουν δεκαετίες. Όσοι θα ζήσουν με αυτές τις συνέπειες δεν έχουν όλοι σήμερα δικαίωμα ψήφου· πολλοί δεν έχουν ακόμη γεννηθεί.
Η διαγενεακή δικαιοσύνη θέτει ένα δύσκολο ερώτημα: πόσο θεμιτό είναι να απολαμβάνουμε ένα σημερινό όφελος μεταφέροντας δυσανάλογο κόστος στο μέλλον; Το κόστος αυτό μπορεί να αφορά την αποκατάσταση υποδομών, τη διαθεσιμότητα φυσικών πόρων ή τον περιορισμό των επιλογών των επόμενων γενεών.
Και εδώ, όμως, οι διαφορές παραμένουν κοινωνικές. Τα παιδιά δεν θα κληρονομήσουν όλα την ίδια δυνατότητα προστασίας. Μαζί με τις περιβαλλοντικές συνθήκες, θα κληρονομήσουν διαφορετική περιουσία, διαφορετική πρόσβαση στη γνώση και διαφορετικά δίκτυα υποστήριξης. Η προστασία του μέλλοντος συνδέεται επομένως με τη μείωση των ανισοτήτων σήμερα.
Η περιβαλλοντική δικαιοσύνη ζητά τελικά ένα συγκεκριμένο μέτρο αξιολόγησης της πολιτικής: αν εξασφαλίζει ασφαλέστερη ζωή και ουσιαστικές επιλογές για εκείνους που διαθέτουν τα λιγότερα μέσα. Μια κοινωνία προετοιμάζεται πραγματικά για την κλιματική κρίση όταν η προστασία παύει να εξαρτάται τόσο έντονα από το εισόδημα, τη διεύθυνση κατοικίας και την κοινωνική θέση. Και όταν στις αποφάσεις του παρόντος αποκτούν βάρος και οι ζωές όσων θα ακολουθήσουν.
