Nacho Álvarez & Jorge Uxó
Η αβεβαιότητα έχει γίνει μόνιμο χαρακτηριστικό των οικονομιών μας. Η πανδημία του 2020 παρέλυσε εργοστάσια και διατάραξε τις παγκόσμιες αλυσίδες παραγωγής. Η εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία το 2022 εκτόξευσε το ενεργειακό κόστος. Τώρα, ο πόλεμος που εξαπέλυσε ο Ντόναλντ Τραμπ κατά του Ιράν και η διατάραξη της ναυσιπλοΐας στα Στενά του Ορμούζ ωθούν και πάλι προς τα πάνω τις τιμές του φυσικού αερίου και του πετρελαίου.
Τα δύο καύσιμα παραμένουν αναγκαία, καθώς οι ευρωπαϊκές οικονομίες εξακολουθούν να εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από τα ορυκτά καύσιμα. Τα γεγονότα αλλάζουν, ο μηχανισμός όμως επαναλαμβάνεται. Οι αποφάσεις και οι συγκρούσεις στη διεθνή σκηνή, μέσα σε ένα ολοένα πιο αβέβαιο γεωπολιτικό περιβάλλον, καταλήγουν να διαβρώνουν την αγοραστική δύναμη εκατομμυρίων ευρωπαϊκών νοικοκυριών.
Άμεση συνέπεια είναι η επανεμφάνιση των πληθωριστικών πιέσεων. Ο ετήσιος πληθωρισμός στην ευρωζώνη έφτασε τον Σεπτέμβριο στο 3,8%, έναντι 2,1% κατά μέσο όρο το 2025. Οι τιμές της ενέργειας αυξήθηκαν κατά 18,8%, έπειτα από μέση μείωση 1,4% την προηγούμενη χρονιά. Προκαταρκτική εκτίμηση της Eurostat
Η Ευρώπη πληρώνει ξανά την εξάρτησή της από τα ορυκτά καύσιμα, των οποίων οι τιμές επηρεάζουν ολόκληρη την οικονομία. Όταν ακριβαίνουν, αυξάνεται το κόστος των μεταφορών, της βιομηχανικής παραγωγής, της θέρμανσης και των λιπασμάτων. Οι αυξήσεις αυτές περνούν στη συνέχεια στις τιμές των τροφίμων και άλλων αγαθών.
Η αγορά ηλεκτρικής ενέργειας ενισχύει ακόμη περισσότερο αυτή την επίδραση. Όταν χρειάζεται να λειτουργήσουν μονάδες φυσικού αερίου για να καλυφθεί η ζήτηση και οι μονάδες αυτές καθορίζουν την οριακή τιμή, το ακριβότερο καύσιμο ανεβάζει την τιμή του ρεύματος στη χονδρική. Το πόσο γρήγορα και σε ποιον βαθμό μετακυλίεται η αύξηση εξαρτάται από τις συμβάσεις, το ρυθμιστικό πλαίσιο και τη δυνατότητα των επιχειρήσεων να μεταφέρουν το κόστος στους πελάτες τους. Αν όμως οι ανατιμήσεις του φυσικού αερίου διαρκέσουν, το ενεργειακό σοκ επηρεάζει τελικά τις τιμές σε ολόκληρη την οικονομία.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση είναι ιδιαίτερα εκτεθειμένη στις διακυμάνσεις των τιμών των ορυκτών καυσίμων. Περίπου το 70% της ενέργειας που έχει στη διάθεσή της προέρχεται από αυτά. Σύμφωνα με τη Eurostat, το 2025 η εξάρτησή της από εισαγωγές φυσικού αερίου έφτασε το 88%, ενώ για το πετρέλαιο και τα πετρελαϊκά προϊόντα το αντίστοιχο ποσοστό ήταν 96%. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εκτιμά ότι από τον Μάρτιο έως τα τέλη Ιουλίου του 2026 οι ανατιμήσεις των ορυκτών καυσίμων αύξησαν κατά 62 δισ. ευρώ το κόστος των ενεργειακών εισαγωγών. Τα χρήματα αυτά φεύγουν από την ευρωπαϊκή οικονομία, περιορίζοντας τα περιθώρια κατανάλωσης και επενδύσεων, απειλώντας την ανταγωνιστικότητά της και υπονομεύοντας τη στρατηγική της αυτονομία. Ευρωπαϊκή Επιτροπή
Η ασυμμετρία με τις Ηνωμένες Πολιτείες είναι έντονη. Ο Τραμπ μπορεί να εξαπολύει έναν πόλεμο του οποίου οι ενεργειακές συνέπειες πλήττουν κυρίως τις οικονομίες που εισάγουν ενέργεια. Οι Ηνωμένες Πολιτείες είναι καθαρός εξαγωγέας ενέργειας και πολλές αμερικανικές επιχειρήσεις αυξάνουν τα έσοδά τους όταν ανεβαίνουν οι τιμές. Οι Αμερικανοί καταναλωτές επιβαρύνονται κι αυτοί από τις ανατιμήσεις. Η Ευρώπη, όμως, δεν διαθέτει αντίστοιχο κλάδο παραγωγής ενέργειας που να αντισταθμίζει αυτή τη μεταφορά εισοδήματος στο εξωτερικό, με αποτέλεσμα να δέχεται βαρύτερο πλήγμα. Υπηρεσία Ενεργειακών Πληροφοριών των ΗΠΑ
Ούτε όλες οι ευρωπαϊκές χώρες υφίστανται το πλήγμα με τον ίδιο τρόπο. Σε οικονομίες όπως η Ιταλία, η Ισπανία, η Γερμανία και η Ολλανδία, όπου το φυσικό αέριο παραμένει βασικό τόσο για την ηλεκτροπαραγωγή όσο και για την τελική κατανάλωση, οι ανατιμήσεις του αυξάνουν άμεσα το ενεργειακό κόστος και εντείνουν τις πληθωριστικές πιέσεις. Όσο το φυσικό αέριο καθορίζει την οριακή τιμή στην αγορά ηλεκτρισμού, κάθε αύξηση της τιμής του περνά και στην τιμή του ρεύματος.
Τα υψηλότερα επιτόκια δεν ανοίγουν τα Στενά του Ορμούζ
Μέσα σε αυτό το κλίμα επανέρχεται η συμβατική απάντηση της νομισματικής πολιτικής που εφαρμόζεται από το 2022. Στις 10 Σεπτεμβρίου η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα (ΕΚΤ) αύξησε εκ νέου τα επιτόκιά της κατά 0,25 ποσοστιαίες μονάδες, ανεβάζοντας το επιτόκιο της διευκόλυνσης αποδοχής καταθέσεων στο 2,5%, σε μια προσπάθεια να συγκρατήσει τον πληθωρισμό. Ο ακριβότερος δανεισμός, ωστόσο, περιορίζει την κατανάλωση και τις επενδύσεις, εξασθενεί την οικονομική δραστηριότητα και αυξάνει τον κίνδυνο ανεργίας. Τα Στενά του Ορμούζ παραμένουν κλειστά και η προσφορά φυσικού αερίου δεν αυξάνεται ως άμεσο αποτέλεσμα της απόφασης. Έτσι, η επιβράδυνση της οικονομίας ως απάντηση στην ακριβότερη ενέργεια αφήνει άθικτη την πηγή του πληθωρισμού και φορτώνει στα νοικοκυριά ένα δεύτερο βάρος, τη βαθύτερη οικονομική στασιμότητα.
Το δίδαγμα των πρόσφατων κρίσεων είναι ότι, μπροστά στην αβεβαιότητα που δημιούργησε ο Τραμπ, η Ευρώπη χρειάζεται να αλλάξει πορεία. Χρειάζεται δύο συμπληρωματικές στρατηγικές.
Έλεγχος των τιμών και των περιθωρίων κέρδους σε κρίσιμους κλάδους
Η πρώτη στρατηγική προβλέπει προσωρινές και στοχευμένες παρεμβάσεις στις τιμές και στα περιθώρια κέρδους σε βασικούς κλάδους. Η Ιζαμπέλα Βέμπερ και άλλοι οικονομολόγοι έχουν δείξει ότι, στις σημερινές συνθήκες, ο πληθωρισμός προέρχεται κυρίως από διαταραχές στην προσφορά που ανεβάζουν τις τιμές βασικών αγαθών, με επιπτώσεις σε ολόκληρη την οικονομία. Χρειάζεται, επομένως, ένα νέο πλαίσιο αντιμετώπισης του πληθωρισμού, ώστε να προλαμβάνεται η διάδοση των ανατιμήσεων. Αυτό προϋποθέτει παρακολούθηση του κόστους και των κερδών, περιορισμό των αδικαιολόγητα υψηλών περιθωρίων κέρδους και μηχανισμούς σταθεροποίησης που θα μπορούν να ενεργοποιούνται σε έκτακτες συνθήκες. Πρώτη μελέτη · Δεύτερη μελέτη
Η λεγόμενη «ιβηρική εξαίρεση», που υιοθετήθηκε το 2022, αποτελεί σχετικό προηγούμενο. Η Ισπανία και η Πορτογαλία έβαλαν ανώτατο όριο στο κόστος φυσικού αερίου που μπορούσαν να συνυπολογίσουν στις προσφορές τους ορισμένες μονάδες ηλεκτροπαραγωγής και τις αποζημίωσαν για τη διαφορά. Έτσι, οι τότε πολύ υψηλές τιμές του φυσικού αερίου επηρέασαν λιγότερο τη χονδρική τιμή του ηλεκτρισμού. Οι καταναλωτές πλήρωσαν τελικά λιγότερα απ’ όσα θα πλήρωναν χωρίς την παρέμβαση. Η αποζημίωση χρηματοδοτήθηκε με πρόσθετη χρέωση στους καταναλωτές, όμως η καθαρή εξοικονόμηση στους λογαριασμούς προήλθε από τη μείωση των κερδών που αποκόμιζαν οι παραγωγοί με κόστος χαμηλότερο από την οριακή τιμή της αγοράς, χωρίς επιβάρυνση του δημόσιου προϋπολογισμού. Ανάλυση του CEPR
Η αλλαγή των κανόνων διαμόρφωσης των τιμών μπορεί να προστατεύσει τα εισοδήματα και την οικονομική δραστηριότητα, περιορίζοντας ταυτόχρονα τη διάδοση των ανατιμήσεων στην υπόλοιπη οικονομία. Η εφαρμογή μιας τέτοιας πολιτικής σε ευρωπαϊκό επίπεδο είναι εφικτή και επιθυμητή, αρκεί να ληφθούν υπόψη οι ηλεκτρικές διασυνδέσεις και να αποφευχθεί η επιδότηση της περιττής κατανάλωσης. Ανάλογοι μηχανισμοί θα μπορούσαν να συγκρατήσουν την αύξηση των περιθωρίων κέρδους στη διύλιση. Η αύξησή τους ενισχύει σήμερα τα κέρδη των πετρελαϊκών εταιρειών εις βάρος των οικογενειακών προϋπολογισμών και αυξάνει τον κίνδυνο μιας νέας έξαρσης του πληθωρισμού.
Αποσύνδεση της τιμής του ρεύματος από το φυσικό αέριο
Η δεύτερη στρατηγική είναι η επιτάχυνση της ενεργειακής μετάβασης στην Ευρώπη. Σε μια περίοδο αναταράξεων στις αγορές ορυκτών καυσίμων, οι χώρες που εξαρτώνται περισσότερο από το φυσικό αέριο για την παραγωγή ηλεκτρισμού είναι και οι πιο ευάλωτες στις απότομες ανατιμήσεις. Πράγματι, η απότομη άνοδος των τιμών του φυσικού αερίου στην Ευρώπη αύξησε το κόστος ηλεκτροπαραγωγής από αυτό το καύσιμο κατά περισσότερο από 50% μέσα σε λίγες ημέρες από την έναρξη του πολέμου. Ορισμένες χώρες, ωστόσο, έχουν καταφέρει να αποσυνδέσουν εν μέρει την τιμή του ηλεκτρισμού από εκείνη του αερίου. Στην Ισπανία, για παράδειγμα, η ανάπτυξη των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας από το 2019 έχει μειώσει κατά 75% την επίδραση της ακριβής ηλεκτροπαραγωγής από ορυκτά καύσιμα στην τιμή του ρεύματος. Ανάλυση της Ember για το ενεργειακό σοκ · Μελέτη της Ember για την Ισπανία
Η ανάπτυξη των ανανεώσιμων πηγών, ωστόσο, δεν αρκεί από μόνη της για να διασφαλίσει χαμηλότερο δείκτη τιμών καταναλωτή. Οι μεταφορές και άλλες χρήσεις ενέργειας παραμένουν εκτεθειμένες στην τιμή του πετρελαίου, ενώ το φυσικό αέριο εξακολουθεί να καθορίζει την τιμή του ρεύματος για σημαντικό αριθμό ωρών. Χρειάζεται, επομένως, να περάσουν περισσότερες χρήσεις ενέργειας στον ηλεκτρισμό, να αυξηθεί η ηλεκτροπαραγωγή από ανανεώσιμες πηγές και να αλλάξει ο μηχανισμός καθορισμού της οριακής τιμής.
Η στρατηγική αυτονομία και η ανταγωνιστικότητα της ευρωπαϊκής βιομηχανίας προϋποθέτουν την παραγωγή καθαρής ηλεκτρικής ενέργειας και την αντικατάσταση των ορυκτών καυσίμων όπου αυτά χρησιμοποιούνται. Αυτό απαιτεί ανάπτυξη των ανανεώσιμων πηγών, αύξηση της δυναμικότητας αποθήκευσης και ενίσχυση των δικτύων ηλεκτρισμού. Απαιτεί επίσης ενεργειακή αναβάθμιση των κατοικιών, ευρύτερη χρήση αντλιών θερμότητας, εξηλεκτρισμό των βιομηχανικών διεργασιών και ενίσχυση των δημόσιων συγκοινωνιών. Η Ευρώπη οφείλει να χρηματοδοτήσει από κοινού αυτές τις επενδύσεις και να διευκολύνει τη σύναψη συμβάσεων προμήθειας ρεύματος με σταθερούς όρους, ώστε το χαμηλότερο κόστος που φέρνει η μετάβαση να αποτυπωθεί στους λογαριασμούς των νοικοκυριών και των επιχειρήσεων. Η στήριξη πρέπει να επιτρέψει και στα νοικοκυριά με χαμηλότερα εισοδήματα να αποκτήσουν πρόσβαση σε αυτές τις τεχνολογίες, αλλιώς θα παραμείνουν εξαρτημένα από τις πηγές ενέργειας που είναι πιο ευάλωτες στις ανατιμήσεις.
Κάθε νέα κρίση δείχνει πόσο κοστίζει η αναβολή αυτής της αλλαγής. Η προστασία των ευρωπαίων πολιτών απαιτεί παρέμβαση στις τιμές όσο διαρκεί η κρίση και σταθερή μείωση της εξάρτησης από τα ορυκτά καύσιμα. Όσο λιγότερο πετρέλαιο και φυσικό αέριο χρειάζεται η Ευρώπη, τόσο μικρότερη θα είναι η δύναμη του Τραμπ και άλλων γεωπολιτικών παραγόντων να καθορίζουν τους λογαριασμούς μας και να επηρεάζουν το βιοτικό μας επίπεδο.
Νάτσο Άλβαρες (Nacho Álvarez)
Είναι αναπληρωτής καθηγητής Εφαρμοσμένων Οικονομικών στο Αυτόνομο Πανεπιστήμιο της Μαδρίτης και διετέλεσε υφυπουργός Κοινωνικών Δικαιωμάτων της Ισπανίας από το 2020 έως το 2023. Έχει εργαστεί ως επισκέπτης ερευνητής στο Παρίσι, στη Λισαβόνα και στη Νορβηγία. Η έρευνά του επικεντρώνεται στη σχέση ανάμεσα στην κατανομή του εισοδήματος, τη ζήτηση και την οικονομική μεγέθυνση.
Χόρχε Ουσό (Jorge Uxó)
Είναι αναπληρωτής καθηγητής Εφαρμοσμένων Οικονομικών στο Πανεπιστήμιο Κομπλουτένσε της Μαδρίτης και αντιπρόεδρος του ισπανικού Συμβουλίου Παραγωγικότητας. Έχει εργαστεί ως επισκέπτης ερευνητής στο Πανεπιστήμιο της Κοΐμπρα και στο Ευρωπαϊκό Συνδικαλιστικό Ινστιτούτο. Η έρευνά του επικεντρώνεται στη μακροοικονομία, την οικονομική πολιτική στην Ισπανία και στην ευρωζώνη, καθώς και στα μετακεϊνσιανά οικονομικά.
Πηγή: www.socialeurope.eu
