Η Ευρωπαϊκή Ένωση βρίσκεται αντιμέτωπη με μια πρωτοφανή πολιτική και οικονομική δοκιμασία, καθώς καλείται να συμφωνήσει στον μεγαλύτερο προϋπολογισμό της ιστορίας της, να καλύψει το τεράστιο χρηματοδοτικό κενό της Ουκρανίας και να διαχειριστεί τις αυξανόμενες γεωπολιτικές πιέσεις από τις ΗΠΑ και την Κίνα. Την ίδια ώρα, η εσωτερική πολιτική αστάθεια στις μεγαλύτερες χώρες της Ευρώπης απειλεί να παραλύσει τη λειτουργία των ευρωπαϊκών θεσμών, σε ένα περιβάλλον όπου διακυβεύεται η δυνατότητα των κρατών-μελών να καταλήγουν σε κρίσιμους συμβιβασμούς.
«Όλοι καταλάβαιναν ότι πρέπει να ολοκληρώσουμε… μια πολιτική συμφωνία μέχρι το τέλος του έτους», δήλωσε ο πρόεδρος της Κυπριακής Δημοκρατίας, Νίκος Χριστοδουλίδης, σε συνέντευξή του στο Politico, στο περιθώριο της συνόδου του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου την περασμένη εβδομάδα, αναφερόμενος στις δύσκολες διαπραγματεύσεις για τον κοινοτικό προϋπολογισμό. Όπως εξήγησε, οι ισπανικές εκλογές καθιστούν πλέον ανέφικτο αυτό το χρονοδιάγραμμα, ενώ προειδοποίησε ότι την επόμενη χρονιά θα ακολουθήσουν οι εκλογικές αναμετρήσεις στη Γαλλία, την Ιταλία και άλλες χώρες, περιπλέκοντας ακόμη περισσότερο την κατάσταση.
Οι τέσσερις μεγαλύτερες οικονομίες της Ευρωπαϊκής Ένωσης εισέρχονται σε μια περίοδο εκλογικών αναμετρήσεων ή πολιτικών αναταράξεων, γεγονός που ενδέχεται να περιορίσει σημαντικά την ικανότητα της Ένωσης να λαμβάνει αποφάσεις. Η Ισπανία θα προσφύγει στις κάλπες τον επόμενο μήνα, με την Κεντροδεξιά και την Ακροδεξιά να εμφανίζονται σε τροχιά ανάληψης της εξουσίας. Στη Γαλλία, η αλλαγή προέδρου αναμένεται τον Απρίλιο, με τις δημοσκοπήσεις να ευνοούν τη Μαρί Λεπέν, την εμβληματική μορφή της γαλλικής Ακροδεξιάς. Στη Γερμανία, η ενίσχυση της Εναλλακτικής για τη Γερμανία (AfD) δημιουργεί αμφιβολίες για το πολιτικό μέλλον του καγκελαρίου Φρίντριχ Μερτς, ενώ στην Ιταλία η κυβέρνηση της Τζόρτζια Μελόνι, η οποία βρίσκεται ασυνήθιστα μεγάλο διάστημα στην εξουσία, οδεύει επίσης προς εκλογές το 2027.
Ο προϋπολογισμός των 2 τρισ. ευρώ και το πρώτο δείγμα αδιεξόδου
Οι συνέπειες αυτής της πολιτικής αστάθειας έχουν ήδη αρχίσει να γίνονται εμφανείς. Η τελευταία σύνοδος κορυφής της ΕΕ ανέδειξε τις δυσκολίες που περιμένουν τους Ευρωπαίους ηγέτες: έπειτα από δύο ημέρες συνομιλιών, δεν σημειώθηκε ουσιαστική πρόοδος για τον προϋπολογισμό ύψους 2 τρισ. ευρώ, ενώ οι συζητήσεις εξελίχθηκαν σε μια απροσδόκητα έντονη αντιπαράθεση για την ενεργειακή πολιτική.
Ιδιαίτερη σημασία έχει το γεγονός ότι στα συμπεράσματα της συνόδου δεν συμπεριλήφθηκε καμία αναφορά στην επίτευξη συμφωνίας για τον προϋπολογισμό έως το τέλος του έτους. Τα κράτη-μέλη αντιστάθηκαν στην προσπάθεια του προέδρου του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, Αντόνιο Κόστα, να τεθεί ως προθεσμία το τέλος του 2026, παρότι έχουν προγραμματιστεί σύνοδοι για τον Νοέμβριο και τον Δεκέμβριο.
Εάν οι επόμενες συναντήσεις δεν οδηγήσουν σε συμφωνία, οι ήδη δύσκολες διαπραγματεύσεις θα μεταφερθούν στο 2027. Τότε, οι εκλογικές αναμετρήσεις αναμένεται να επηρεάζουν ακόμη περισσότερο τις συζητήσεις, ενώ οι κυβερνήσεις ενδέχεται να εμφανίζονται ολοένα λιγότερο πρόθυμες να αποδεχθούν τους αναγκαίους συμβιβασμούς.
Τριπλή πίεση από ΗΠΑ, Ρωσία και Κίνα
Η παράλυση που φοβούνται οι Βρυξέλλες, καθώς επιταχύνεται ο ευρωπαϊκός εκλογικός κύκλος, φαίνεται ήδη να διαμορφώνεται. Η τελευταία σύνοδος αποκάλυψε πόσο δύσκολο γίνεται να εξασφαλιστούν οι συναινέσεις που χρειάζεται η Ένωση. Αντί να καταλήξουν σε σημαντικές συμφωνίες, με εξαίρεση μια γαλλογερμανική συνεννόηση για τα αυτοκίνητα, οι ηγέτες επέμειναν στις παγιωμένες θέσεις τους και επιχείρησαν να εξασφαλίσουν τακτικά πλεονεκτήματα έναντι των πολιτικών αντιπάλων τους.
Το κλίμα απαισιοδοξίας ήταν έντονο, σύμφωνα με έξι διπλωμάτες και αξιωματούχους που μίλησαν στο Politico υπό τον όρο της ανωνυμίας. Αρκετοί προειδοποίησαν ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση θα αντιμετωπίσει ισχυρές αντιξοότητες τους επόμενους μήνες. «Την επόμενη χρονιά, θα είναι χειρότερα», ανέφερε ένας ανώτερος Ευρωπαίος διπλωμάτης.
Στο ίδιο μήκος κύματος κινήθηκε η Κάρλα Ταβάρες, ανώτερη ευρωβουλευτής της ομάδας των Σοσιαλιστών και Δημοκρατών και μία από τις δύο επικεφαλής των διαπραγματεύσεων για τον προϋπολογισμό. «Είναι αλήθεια, εξαιτίας αυτού του εκλογικού ημερολογίου… την επόμενη χρονιά θα είναι πολύ πιο δύσκολα στα κράτη-μέλη και στο εσωτερικό του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου», σημείωσε.
Η εσωτερική δυσλειτουργία της ΕΕ εκδηλώνεται σε μια ιδιαίτερα δυσμενή συγκυρία. Από την υπονόμευση της διατλαντικής συμμαχίας από τον πρόεδρο των ΗΠΑ, Ντόναλντ Τραμπ, έως τη διευρυνόμενη εμπορική ανισορροπία με την Κίνα, η Ευρώπη βρίσκεται αντιμέτωπη με αυξανόμενες γεωπολιτικές και οικονομικές πιέσεις σε πολλά μέτωπα.
«Επιδιώκουν τη διαίρεσή μας. Θέλουν τη διαίρεσή μας», δήλωσε ο πρωθυπουργός του Βελγίου, Μπαρτ ντε Βέβερ, σε ενημέρωση δημοσιογράφων αργά τη νύχτα, κατά τη διάρκεια της συνόδου κορυφής. Χωρίς να κατονομάσει συγκεκριμένες χώρες, αναφέρθηκε σε δυνάμεις ανατολικά και δυτικά των Βρυξελλών, προσθέτοντας: «Και, φυσικά, υπάρχουν σημεία στα οποία μπορούν να μας πλήξουν».
Πιο ευθύς ήταν ο πρώην υπουργός Εξωτερικών της Λιθουανίας, Γκαμπριέλιους Λαντσμπέργκις, ο οποίος είναι πλέον επισκέπτης ερευνητής στο Πανεπιστήμιο Στάνφορντ. «Τώρα δεχόμαστε επίθεση από τρεις πλευρές: από τις ΗΠΑ, τη Ρωσία και την Κίνα», ανέφερε.
Η Ουάσιγκτον αμφισβητεί τις παραδοσιακές συμμαχίες που αποτελούν επί γενιές θεμέλιο της ευρωπαϊκής ασφάλειας. Η Μόσχα διεξάγει έναν σκιώδη πόλεμο σε ολόκληρη την Ευρώπη, με κυβερνοεπιθέσεις και δολιοφθορές, αλλά και με μια απόπειρα επίθεσης με μη επανδρωμένο αεροσκάφος στο αεροδρόμιο της Λειψίας, για την οποία το Βερολίνο κατηγόρησε το Κρεμλίνο. Παράλληλα, το Πεκίνο ενισχύει τον έλεγχό του σε κρίσιμες αλυσίδες εφοδιασμού και κατακλύζει τις ευρωπαϊκές αγορές με φθηνές εξαγωγές.
Η χρηματοδότηση της Ουκρανίας και το αδιέξοδο με τα ρωσικά περιουσιακά στοιχεία
Στο ήδη επιβαρυμένο περιβάλλον προστίθεται το ζήτημα της Ουκρανίας, η οποία αντιμετωπίζει χρηματοδοτικό έλλειμμα από 30 έως 35 δισ. δολάρια για την επόμενη χρονιά, σύμφωνα με το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο. Την ίδια στιγμή, η Ρωσία πλήττει τις ενεργειακές υποδομές της χώρας ενόψει ενός ιδιαίτερα σκληρού χειμώνα, παρά τα 90 δισ. ευρώ που έχει ήδη συμφωνήσει να διαθέσει η Ευρωπαϊκή Ένωση.
Ο Γκαμπριέλιους Λαντσμπέργκις εκτίμησε ότι οι επόμενοι μήνες προμηνύονται «εξαιρετικά δυσοίωνοι» για το Κίεβο. «Τα πάντα πέφτουν στους ώμους της Ευρώπης», δήλωσε χαρακτηριστικά.
Από την πλευρά του, ο πρόεδρος της Ουκρανίας, Βολοντίμιρ Ζελένσκι, εξέφρασε την ανησυχία του κατά τη διάρκεια της συνόδου κορυφής της περασμένης εβδομάδας. Προειδοποίησε τους δημοσιογράφους ότι, εάν η Ουκρανία καταρρεύσει, 20 εκατομμύρια Ουκρανοί θα καταφύγουν στην Ευρωπαϊκή Ένωση. «Η Ρωσία μάς σκοτώνει», ανέφερε, προσθέτοντας: «Δεν θέλουν να σταματήσουν».
Μία πιθανή λύση για την αντιμετώπιση των χρηματοδοτικών αναγκών του Κιέβου θα μπορούσε να είναι η αξιοποίηση των 200 δισ. ευρώ σε ρωσικά περιουσιακά στοιχεία που έχουν δεσμευτεί επ’ αόριστον στο χρηματοπιστωτικό αποθετήριο Euroclear, με έδρα τις Βρυξέλλες. Ωστόσο, ούτε σε αυτό το ζήτημα διαφαίνεται κοινό έδαφος μεταξύ των κρατών-μελών. Το Βέλγιο, το οποίο είχε ασκήσει βέτο σε προηγούμενες προσπάθειες αξιοποίησης των συγκεκριμένων περιουσιακών στοιχείων για τη στήριξη της Ουκρανίας, εξακολουθεί να αρνείται να αλλάξει στάση.
«Τίποτα δεν έχει αλλάξει», δήλωσε ο πρωθυπουργός της Σουηδίας, Ουλφ Κρίστερσον, αποχωρώντας πρόωρα από τη σύνοδο κορυφής. Άλλες πιθανές επιλογές, όπως η έκδοση περισσότερου κοινού χρέους από τα κράτη-μέλη, θα απαιτούσαν δύσκολους συμβιβασμούς, την ώρα που τα περιθώρια ελιγμών των Βρυξελλών περιορίζονται ολοένα περισσότερο.
Η Ευρώπη χωρίς έναν ισχυρό πολιτικό ηγέτη
Το πρόβλημα της Ευρωπαϊκής Ένωσης δεν περιορίζεται στον προϋπολογισμό ή σε επιμέρους πολιτικές αποφάσεις. Η αβεβαιότητα γύρω από το πολιτικό μέλλον αρκετών από τους ισχυρότερους ηγέτες της Ευρώπης απειλεί να αποδυναμώσει τις σταθερές συμμαχίες και να στερήσει από τις Βρυξέλλες πρόσωπα με μακρά εμπειρία και πολιτικό βάρος, τα οποία μπορούν να μεσολαβούν για την επίτευξη συμφωνιών.
«Έχουμε πλέον μια Ευρώπη χωρίς έναν προφανή ηγέτη», υποστήριξε ένας ακόμη Ευρωπαίος διπλωμάτης. Όπως σημείωσε, η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, διαθέτει ισχύ, «αλλά δεν έχουμε μια Μέρκελ ή έναν Μιτεράν», παραπέμποντας στην πρώην καγκελάριο της Γερμανίας, Άνγκελα Μέρκελ, και στον πρώην πρόεδρο της Γαλλίας, Φρανσουά Μιτεράν.
Ο Γάλλος πρόεδρος, Εμανουέλ Μακρόν, δεν έχει τη συνταγματική δυνατότητα να διεκδικήσει τρίτη συνεχόμενη θητεία και θα πρέπει να εγκαταλείψει το Μέγαρο των Ηλυσίων τον Απρίλιο. Σύμφωνα με τέσσερις Ευρωπαίους διπλωμάτες, σε συζήτηση κεκλεισμένων των θυρών κατά την τελευταία σύνοδο κορυφής, ο Μακρόν παραδέχθηκε ότι τους τελευταίους μήνες της θητείας του δεν θα διαθέτει την πολιτική εντολή για να υπογράψει συμφωνία σχετικά με τον προϋπολογισμό της ΕΕ.
Στην Ισπανία, οι δημοσκοπήσεις προμηνύουν ήττα για τον πρωθυπουργό Πέδρο Σάντσεθ, έπειτα από οκτώ χρόνια στην εξουσία. Οι Ισπανοί θα ψηφίσουν στις 29 Νοεμβρίου, γεγονός που σημαίνει ότι ο Σάντσεθ θα βρίσκεται σε πλήρη προεκλογική εκστρατεία κατά τη διάρκεια των συναντήσεων των Ευρωπαίων ηγετών στις 13 και στις 26 Νοεμβρίου.
Ο πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, Αντόνιο Κόστα, ο οποίος έχει επιμείνει στην ανάγκη να επιτευχθεί συμφωνία για τον προϋπολογισμό έως το τέλος του 2026, ώστε να τεθεί σε εφαρμογή το 2028, επιχείρησε να υποβαθμίσει τους φόβους ότι οι επερχόμενες εκλογές θα εμποδίσουν τις διαπραγματεύσεις.
«Ζούμε σε 27 δημοκρατίες», δήλωσε την Παρασκευή. «Σχεδόν κάθε μήνα έχουμε μία εκλογική αναμέτρηση. Αν το ζήτημα είναι οι εκλογές, δεν θα μπορούσαμε ποτέ να εγκρίνουμε έναν νέο προϋπολογισμό».
Ανεξάρτητα από το εκλογικό αποτέλεσμα, εκτιμάται ότι η Μαδρίτη δεν θα σχηματίσει νέα κυβέρνηση πριν από τον Ιανουάριο, εξέλιξη που θα μπορούσε να εκτροχιάσει τις διαπραγματεύσεις για τον κοινοτικό προϋπολογισμό, σύμφωνα με δύο Ευρωπαίους διπλωμάτες.
Αβεβαιότητα για Μερτς και Μελόνι
Αβέβαιο παραμένει και το χρονικό διάστημα για το οποίο θα παραμείνει στην εξουσία ο Γερμανός καγκελάριος, Φρίντριχ Μερτς. Παρότι οι επόμενες ομοσπονδιακές εκλογές δεν είναι προγραμματισμένες πριν από το 2029, η ενίσχυση της Εναλλακτικής για τη Γερμανία και η κατακόρυφη πτώση της δημοτικότητας του ίδιου περιπλέκουν τις εκτιμήσεις για το κατά πόσο θα είναι διατεθειμένος να προχωρήσει σε συμβιβασμούς στις ευρωπαϊκές διαπραγματεύσεις.
Στην Ιταλία, οι εκλογές έχουν προγραμματιστεί για τον Οκτώβριο του 2027. Ωστόσο, ένας Ευρωπαίος διπλωμάτης εκτίμησε ότι η Τζόρτζια Μελόνι ενδέχεται να μην περιμένει μέχρι τότε και να προκηρύξει εκλογές αρκετά νωρίτερα.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, ο Ιανουάριος θα μπορούσε να αποτελέσει ένα περιορισμένο χρονικό παράθυρο για την επίτευξη συμφωνίας σχετικά με τον προϋπολογισμό, σύμφωνα με ανώτερο αξιωματούχο της ΕΕ. Ενδέχεται, μάλιστα, να είναι η τελευταία ευκαιρία για μια συμφωνία πριν από την πολιτική αναταραχή που αναμένεται να κάνει ακόμη δυσκολότερη την εξεύρεση κοινά αποδεκτών λύσεων.
Μέχρι στιγμής, οι Ευρωπαίοι ηγέτες έχουν κινηθεί «υπερβολικά αργά», σύμφωνα με τον Ζίγκφριντ Μουρεσάν, έναν από τους δύο επικεφαλής των διαπραγματεύσεων για τον προϋπολογισμό εκ μέρους του Ευρωπαϊκού Λαϊκού Κόμματος. «Ο χρόνος τελειώνει», προειδοποίησε.
