Φτιαγμένη από μέταλλο σκληρό. Αθυρόστομη, επιθετική, ιδιότροπη. Με μια μαγεία, ωστόσο, επί σκηνής αλλά και στον ιδιωτικό της βίο από την οποία δεν μπορούσες να ξεφύγεις. Ποια ήταν η Μαρίκα Κοτοπούλη (1887 – 1954), αυτό το κεφάλαιο της ιστορίας του θεάτρου του πρώτου μισού του 20ου αιώνα που η μισή Ελλάδα λάτρευε να αγαπά και η υπόλοιπη να μισεί;
«Μια “σχεδόν” άγνωστη βιογραφία» της Κοτοπούλη έρχεται να ρίξει φως σε μια από τις σπουδαιότερες ηθοποιούς του νεοελληνικού θεάτρου για την οποία αποσπασματικά μπορεί να χύθηκαν τόνοι μελάνι, έχει, ωστόσο προσπεραστεί από τη συστηματική έρευνα – σε αντίθεση με το αντίπαλόν της δέος, την Κυβέλη – όπως μας λέει ο συγγραφέας, κριτικός και εκδότης, Διονύσης Ν. Μουσμούτης. Ο ίδιος που υπογράφει την εισαγωγή, την επιμέλεια και το επίμετρο του εν λόγω βιβλίου με τίτλο «Μήτσος Μυράτ: Μαρίκα Κοτοπούλη – Μια “σχεδόν” άγνωστη βιογραφία» (εκδόσεις Όταν), μίλησε στο Αθηναϊκό – Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων και στη δημοσιογράφο Κατερίνα Λυμπεροπούλου για το φαινόμενο Κοτοπούλη και την εποχή της.
Φως σ’ αυτή την «ειδική» προσωπικότητα με την ακαταμάχητη αύρα και το εκρηκτικό ταπεραμέντο ρίχνουν ο συγγραφέας και ομ. Καθηγητής του Τμήματος Θεατρικών Σπουδών του ΕΚΠΑ, Βάλτερ Πούχνερ, αλλά και ο ζωγράφος Πέτρος Ζουμπουλάκης, αδερφός της ηθοποιού Βούλας Ζουμπουλάκη, συζύγου του γιου του Μήτσου Μυράτ, Δημήτρη, από τους λίγους που μπορούν να καυχηθούν σήμερα ότι έχουν σφίξει το χέρι της Κοτοπούλη και απολαύσει επί σκηνής δυο φορές, το 1949 και το 1952.
Δ. Μουσμούτης: Εδώ και 20 χρόνια εντόπισα την «σχεδόν» άγνωστη βιογραφία της Κοτοπούλη σε συνέχειες σε εφημερίδα του ’30
Εδώ και είκοσι χρόνια ο Δ. Μουσμούτης είχε εντοπίσει τη βιογραφία της ηθοποιού που συνέγραψε ο Μήτσος Μυράτ και δημοσιεύθηκε το 1931 σε σαράντα μία συνέχειες στην εφημερίδα «Ελεύθερος Άνθρωπος» του Κώστα Αθάνατου.
Σύμφωνα με τον ίδιο, το ενδιαφέρον γι’ αυτό το έργο προκύπτει από το ότι ο Μυράτ ως σύζυγος της αδερφής της Κοτοπούλη, Χρυσούλας και στενός συνεργάτης της στο θέατρο επί πολλά χρόνια ζούσε κοντά της κι ήξερε τα γεγονότα «από πρώτο χέρι». Ο Μυράτ που υπήρξε παντρεμένος με την «άσπονδη» συνάδελφο της Κοτοπούλη, Κυβέλη (με την οποία απέκτησε δυο παιδιά) μετά τον άτυχο γάμο του με την τελευταία παντρεύτηκε σε δεύτερο γάμο την αδερφή της Μαρίκας Κοτοπούλη με την οποία απέκτησαν τον διακεκριμένο ηθοποιό και σκηνοθέτη Δημήτρη Μυράτ. Εκτός από πρωταγωνιστής, καλλιτεχνικός διευθυντής, σκηνοθέτης και θιασάρχης, ο Μήτσος Μυράτ ασχολήθηκε με τη συγγραφή αφήνοντας πολλές πληροφορίες για το ελληνικό θέατρο του 20ου αιώνα.
Πολύ σημαντική είναι η παράθεση του τεκμηριωτικού υλικού στο συγκεκριμένο βιβλίο. Τα δύο επίμετρα, με τα βιογραφικά των προσώπων, τους θιάσους και τις παραστάσεις, διευκολύνουν τον αναγνώστη, ενώ το παράρτημα με δημοσιεύματα του ημερήσιου Τύπου προσθέτει ερευνητική αξία στην έκδοση.
Ακρογωνιαίος λίθος στην ιστορία του ελληνικού θεάτρου τον 20ο αιώνα κατά Γεωργουσόπουλο
«Θα έλεγα ότι “συνέφερα” το υλικό που είχε καταλείπει ο Μυράτ γιατί είναι σε μια άλλη γλώσσα κι υπήρχαν κενά σε σχέση με τη σύνδεσή του στο σήμερα. “Συνέραψα” αυτά τα δημοσιεύματα και μέσα από την επιμέλεια που έγινε ο αναγνώστης μαθαίνει πολλά όχι μόνο για την Μαρίκα Κοτοπούλη αλλά και για την περίοδο που ξεκινά από τη γέννησή της ηθοποιού – κυριολεκτικά πάνω στο θεατρικό σανίδι – και ολοκληρώνεται στη δολοφονία του αγαπημένου της, διπλωμάτη, πολιτικού και λογοτέχνη, ΄Ιωνα Δραγούμη στις 31 Ιουλίου του 1920 – τότε σταματούν οι διηγήσεις του Μυράτ. Φωτίζεται η Κοτοπούλη στην εποχή της δημιουργίας της, την εποχή που καθιερώθηκε κι έγινε ευρύτερα γνωστή», σημειώνει ο Δ. Μουσμούτης.
Κατά τον Κώστα Γεωργουσόπουλο, όπως αναφέρεται στο εισαγωγικό σημείωμα του βιβλίου του Μήτσου Μυράτ, η Κοτοπούλη υπήρξε «ακρογωνιαίος λίθος στην ιστορία του ελληνικού θεάτρου τον 20ο αιώνα». Δεν ήταν μόνο η μεγάλη ηθοποιός που κατόρθωσε να αφομοιώσει όλα τα στιλ και να παίξει με άνεση κωμειδύλλιο, φάρσα, δράμα, τραγωδία και επιθεώρηση. Δεν ήταν μόνο η δυναμική θιασάρχης η οποία σε μια εποχή ανδροκρατίας διηύθυνε θίασο και κατηύθυνε τα καλλιτεχνικά πράγματα του τόπου. Δεν ήταν μόνο η γοητευτική γυναίκα. «Ήταν κυρίως μια πνευματική φυσιογνωμία και είχε συνείδηση της αξίας της και της ευθύνης της, η πρώτη κυρία της Τέχνης που έσπασε τα στεγανά της απομόνωσης του ηθοποιού από την κοινωνική ζωή… Ήταν η μεγάλη δασκάλα του θεάτρου που σημάδεψε όσους την πλησίασαν». (Κώστας Γεωργουσόπουλος «Η ανατομία ενός μύθου», πρόλογος στο βιβλίο: Φρίξος Ηλιάδης, Μαρίκα Κοτοπούλη εκδ. Δωρικός 1996).
Βάλτερ Πούχνερ: Επιτακτική ανάγκη να γίνει ολοκληρωμένη μονογραφία για τη Μαρίκα Κοτοπούλη
«Το βιβλίο αυτό κινείται σε ένα χώρο λίγο πέρα από την επίσημη ιστοριογραφία», μας λέει ο Βάλτερ Πούχνερ. «Ο Μουσμούτης καταπιάνεται με τη Μαρίκα Κοτοπούλη χρησιμοποιώντας μια, ανεκδοτολογική κυρίως, βιογραφία του Μήτσου Μυράτ. Για δεκαετίες ήταν στον ίδιο θίασο μαζί, κανόνιζαν το ρεπερτόριό του, και αυτή η σειρά άρθρων αποτελεί σπουδαία πηγή γιατί μαθαίνουμε για τη θεατρική ζωή “από μέσα”. Η Κοτοπούλη ήταν, ως γνωστόν, σε βεντέτα με την ηθοποιό Κυβέλη (Ανδριανού) για δεκαετίες. Βεβαίως το αποτύπωμα στο δημόσιο βίο της Κοτοπούλη ήταν πολύ πιο μεγάλο διότι συνήψε και ερωτική σχέση με τον Ίωνα Δραγούμη χωρίς να παντρευτούν, ένα σκάνδαλο της εποχής.
Ενώ για την Κυβέλη έχουμε διδακτορική διατριβή που αποτελεί συστηματική δουλειά, για την Κοτοπούλη δεν έχουμε ολόκληρο το παραστασιολόγιό της. Δεν έχουμε ένα συγκροτημένο επιστημονικό έργο για την Μαρίκα Κοτοπούλη», αναφέρει στο ΑΠΕ- ΜΠΕ.
Που θα το απέδιδε αυτό; «Δύσκολη απάντηση. Ίσως επειδή τράβηξε πολύ πάνω της τα φώτα της δημοσιότητας», μας λέει. Ο κ. Πούχνερ σημειώνει ακόμα ότι η εργασία του επιμελητή του εν λόγω βιβλίου στο έπος του βίου της πρωταγωνίστριας και της εποχής της αποτελεί μια ολοκληρωμένη επιστημονική δουλειά που βοηθά τον αναγνώστη να αντιληφθεί πρόσωπα, πράγματα, γεγονότα ημερομηνίες, παραστάσεις έναν αιώνα μετά. «Το βιβλίο αυτό κάνει επιτακτικότερη την αίσθηση της ανάγκης να γίνει μια ολοκληρωμένη μονογραφία πάνω στη Μαρίκα Κοτοπούλη. Το βιβλίο αυτό είναι στο δρόμο προς την ολοκλήρωση αυτή» τονίζει.
Τι, κατά τη γνώμη του, έκανε την Κοτοπούλη ξεχωριστή; «Ήταν ένας ηθοποιός – τύπος. Όποιον ρόλο ανέλαβε του έδωσε την δική της σφραγίδα», καταλήγει.
Πέτρος Ζουμπουλάκης: Πώς να ξεχάσω τη «σπηλαιώδη» φωνή της Μαρίκας Κοτοπούλη;
Ο ζωγράφος Πέτρος Ζουμπουλάκης, λόγω της αδερφικής του σχέσης με τη μεγάλη Ελληνίδα ηθοποιό Βούλα Ζουμπουλάκη, σύζυγο του γιου του Μήτσου Μυράτ, Δημήτρη, που τον διαδέχτηκε ως καλλιτεχνικός διευθυντής και πρωταγωνιστής στον θέατρο/θίασο Κοτοπούλη – ΡΕΞ, είχε το «ελεύθερο» να ζει στο θέατρο και να επισκέπτεται τα καμαρίνια από παιδί. Η αύρα του θρύλου της Μαρίκας Κοτοπούλη ήταν μέσα στη ζωή του αν και δεν την είχε συναντήσει πολλές φορές. «Ερχόμουν σε επαφή με τη Μαρίκα Κοτοπούλη μετά από τις παραστάσεις που είχα δει και πήγαινα στο καμαρίνι ως αδερφός της Βούλας Ζουμπουλάκη να τη συγχαρώ. “Γεια σου πουλάκι μου”, μου έλεγε κι εκεί τελείωνε η επαφή μας» αναφέρει.
Σύμφωνα με τον ίδιο, ο Μήτσος Μυράτ ήταν ένας πνευματικός άνθρωπος ως συγγραφέας και εν γένει μια πολυδιάστατη προσωπικότητα. «Τον Μήτσο Μυράτ, πατέρα του Δημήτρη Μυράτ, τον γνώρισα στα τελευταία χρόνια της καριέρας του», μας λέει επίσης. Μαθητής Γυμνασίου τον είχε δει, δε, μια και μοναδική φορά στην τελευταία του εμφάνιση στη σκηνή στο γαλλικό μπουλβάρ «Σιμούν» (Le Simoun) του Ανρί-Ρενέ Λενορμάν το οποίο ο γιος του το ανέβασε το 1956 στο θέατρο Κοτοπούλη δίνοντας στον πατέρα του τον κεντρικό ρόλο για ιστορικούς και συναισθηματικούς λόγους.
«Τον θυμάμαι μόνο ως φιγούρα. Ηταν πολύ ηλικιωμένος όταν έπαιξε αυτό τον ρόλο, αλλά ήταν πραγματικά μια ιστορική, θα έλεγα, αναβίωση. Και βέβαια ο Δημήτρης Μυράτ θριάμβευε σε αυτό το ρόλο», σημειώνει ο Πέτρος Ζουμπουλάκης. «Καταλαβαίνετε ότι μεγαλωμένος σε ένα τέτοιο θεατρικό περιβάλλον είχε αναπτύξει κι αυτός ταλέντο. Και βέβαια η Κοτοπούλη τον εμπιστευόταν και τον έκανε πρωταγωνιστή και καλλιτεχνικό διευθυντή του θιάσου της. Η Μαρίκα ενθάρρυνε τους νέους αν κι ήταν αυστηρή στην κρίση της. Ενέκρινε και χειροκρότησε το ταλέντο της Βούλας Ζουμπουλάκη και την έκανε μέλος του θιάσου της. Δεν ήταν εύκολο να είσαι μέλος του θιάσου Κοτοπούλη» επισημαίνει.
Ο ίδιος είχε απολαύσει την Μαρίκα Κοτοπούλη δυο φορές επί σκηνής. Το 1949 στην «Ορέστεια» του Αισχύλου στο Ηρώδειο στο ρόλο της Κλυταιμνήστρας και τον Δημήτρη Μυράτ ως Ορέστη και στην τελευταία της παράσταση στο «Έκτο πάτωμα» του Αλφρέντ Ζερί στο θέατρο Κοτοπούλη. Ήταν η τελευταία της παράσταση στη σκηνή του θεάτρου της Πανεπιστημίου και η τελευταία της εμφάνιση στην Αθήνα λίγο πριν τον θάνατό της.
«Ήταν μια ακόμα συγκλονιστική εμφάνιση όσο μπορώ να θυμηθώ βέβαια. Έβγαινε και γέμιζε τη σκηνή. Κρατούσε με το χέρι το κεφάλι της, κοιτούσε ψηλά, είχε έναν ωραίο μονόλογο και θυμάμαι αυτό το κούνημα του ποδιού της σε μια εμβληματική σκηνή η οποία έχει αποτυπωθεί και σε φωτογραφίες. Ήταν μικροκαμωμένη αλλά είχε τρομερή φωνή. Σπηλαιώδη θα την χαρακτήριζα. Διέθετε όλο το εύρος της φωνητικής έκτασης, από τις πιο χαμηλές έως τις πιο ψηλές νότες, με εντυπωσιακό βάθος. Είχε φωνή υψιφώνου και βαρυτόνου – αν μπορούμε να πούμε βαρύτονο μια γυναίκα. Αυτό το θυμάμαι – πως να το ξεχάσω;».
Κατερίνα Λυμπεροπούλου
ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ:
-Το εξώφυλλο του βιβλίου «Μήτσος Μυράτ: Μαρίκα Κοτοπούλη – Μια “σχεδόν” άγνωστη βιογραφία»
-.Στην κωμωδία «Η κοκέτα» του Τζιανίνο Αντόνα Τραβέρσι, το 1912 (Αρχείο Μάνου Ελευθερίου)
-Με τον Μήτσο Μυράτ στο δράμα «Ισραήλ» του Ανρί Μπερνστάιν, το 1912 (Αρχείο Κέντρου Μελέτης και Έρευνας του Ελληνικού Θεάτρου – Θεατρικού Μουσείου)
-Ο Ίων Δραγούμης με την Μαρίκα Κοτοπούλη στην Κωνσταντινούπολη το 1908 (Αρχείο Ίωνος Δραγούμη, Τμήμα Αρχείων, Αμερικανική Σχολή Κλασικών Σπουδών)
