Το μότο του συνεδρίου «Το Βυζάντιο πέρα από το Βυζάντιο», αντανακλά μια σύγχρονη τάση της έρευνας, που δεν εξετάζει πλέον «απομονώνοντας» κόσμους, περιοχές και περιόδους Εικόνα: Maurice Babey/akg-images/picture alliance
Χίλια χρόνια ιστορίας και μια αυτοκρατορία, η κληρονομιά της οποίας έχει πυροδοτήσει ιστορικές και πολιτικές αντιπαραθέσεις και έχει εμπνεύσει μέχρι και… σαπουνόπερες. Πόσοι άραγε έχουν συνδέσει την ιδιότητα του «βυζαντινολόγου» με τον ηθοποιό Χάρη Ρώμα; Τουλάχιστον, όμως, κάτι μπορεί να έμαθαν. Ο βυζαντινολόγος και καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, Χρήστος Σταυράκος, θυμάται ότι την εποχή που παιζόταν η σειρά, ήταν επίκουρος καθηγητής και του έθεταν ερωτήσεις για το αποχετευτικό δίκτυο στο Βυζάντιο. Και, όπως χαρακτηριστικά αναφέρει, «είναι πολύ σημαντικό και πρέπει να το γνωρίζει κανείς».
Πέρα όμως από την ποπ κουλτούρα, το Βυζάντιο κουβαλά συχνά την εικόνα μιας σκοταδιστικής, θεοκρατικής και παρακμιακής αυτοκρατορίας, μια αντίληψη με βαθιές ρίζες στη δυτική ιστοριογραφία. «Φέρει πάνω του μια βαριά κληρονομιά για την οποία δεν είναι το ίδιο υπεύθυνο, αλλά αυτοί οι οποίοι το αντιμετώπισαν», επισημαίνει ωστόσο ο Σταυράκος.
Για την επιστημονική κοινότητα πάντως το Βυζάντιο είναι ένα ιδιαίτερα ζωντανό πεδίο έρευνας, σύγχρονο και κάθε άλλο παρά «σκονισμένο»: αξιοποιεί την τεχνητή νοημοσύνη και καταπιάνεται με ζητήματα που εκτείνονται από την ιστορία του κλίματος μέχρι τις αντιλήψεις περί φυλής, την κουίρ και την τρανς ταυτότητα.
«Απενοχοποιώντας το Βυζάντιο» στη Βιέννη
Περίπου 1.500 επιστήμονες από όλο τον κόσμο έχουν συγκεντρωθεί αυτές τις ημέρες στη Βιέννη για το 25ο Διεθνές Συνέδριο Βυζαντινών Σπουδών (24-29/8). Πρόκειται για τη μεγαλύτερη επιστημονική διοργάνωση παγκοσμίως που είναι αφιερωμένη στις νεότερες έρευνες γύρω από τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία, την ιστορία και τον πολιτισμό της. Το συνέδριο πραγματοποιείται ανά πενταετία. Το πρώτο συνέδριο διοργανώθηκε το 1924 στο Βουκουρέστι. Φέτος οικοδεσπότες είναι το Πανεπιστήμιο της Βιέννης και η Αυστριακή Ακαδημία Επιστημών. Η αυστριακή πρωτεύουσα διαθέτει άλλωστε μακρά παράδοση στις βυζαντινές σπουδές, με πολλούς Έλληνες ιστορικούς να έχουν περάσει από εκεί.
Ένας από αυτούς είναι και ο Χρήστος Σταυράκος, καθηγητής Βυζαντινής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων και γενικός γραμματέας της Διεθνούς Ένωσης Βυζαντινών Σπουδών. Η ελληνική παρουσία στο συνέδριο είναι, όπως λέει στην DW, «εντονότατη», με 17 ελληνικές προτάσεις να έχουν γίνει δεκτές, περισσότερες από οποιαδήποτε άλλη χώρα. Η ισχυρή ελληνική παρουσία, βέβαια, σύμφωνα με τον ίδιο, χαρακτηρίζει διαχρονικά και τα μεγάλα διεθνή συνέδρια του κλάδου.
Ένας από τους στόχους του Έλληνα βυζαντινολόγου είναι πράγματι να «απενοχοποιήσει» το Βυζάντιο, το οποίο, όπως υποστηρίζει, «φέρει πάνω του μια βαριά κληρονομιά για την οποία δεν είναι το ίδιο υπεύθυνο, αλλά αυτοί οι οποίοι το αντιμετώπισαν». Ιδιαίτερα στην Ελλάδα, επισημαίνει, η προσπάθεια άμεσης σύνδεσης του νεοελληνικού κράτους με το ένδοξο αρχαιοελληνικό παρελθόν είχε ως αποτέλεσμα να υποβαθμιστεί η ενδιάμεση βυζαντινή περίοδος. «Για να το πετύχει αυτό η ελληνική ιντελιγκέντσια έσβησε το Βυζάντιο», λέει χαρακτηριστικά.
Aθήνα, Λευκωσία ή Παρίσι ο επόμενος σταθμός των Βυζαντινολόγων;
Το μότο του φετινού συνεδρίου, «Το Βυζάντιο πέρα από το Βυζάντιο», αντανακλά μια σύγχρονη τάση της έρευνας, που δεν εξετάζει πλέον «απομονώνοντας» κόσμους, περιοχές και περιόδους. Εν προκειμένω δηλαδή εξετάζει το Βυζάντιο ως μέρος του ευρύτερου μεσαιωνικού κόσμου της Ευρώπης, της Ασίας και της Αφρικής, με στενές διασυνδέσεις με τη λατινική Δύση, τον σλαβικό κόσμο και τον ισλαμικό πολιτισμό. Για την Ελλάδα, αλλά και ευρύτερα για την Ανατολική Ευρώπη και τον ορθόδοξο κόσμο, το Βυζάντιο αποκτά, σύμφωνα με τον Σταυράκο, ακόμα μεγαλύτερη σημασία. Αποτελεί μέρος ενός κοινού πολιτιστικού παρελθόντος, με επιρροές που συνέβαλαν στη διαμόρφωση της ταυτότητας όχι μόνο της Ελλάδας αλλά και άλλων χωρών. Είναι, όπως λέει, «ένας από τους πυλώνες που μας ενώνει».
Το ενδιαφέρον πάντως στρέφεται ήδη και στην επόμενη διοργάνωση. Το 26ο Διεθνές Συνέδριο Βυζαντινών Σπουδών θα πραγματοποιηθεί το 2031 και τρεις πόλεις διεκδικούν τη φιλοξενία του: το Παρίσι, η Αθήνα και η Λευκωσία. Η απόφαση θα ληφθεί με μυστική ψηφοφορία την Παρασκευή.
