- Γράφει η Μαρία Λάτση*
Κάθε καλοκαίρι που πάω για λίγες μέρες στο χωριό που γεννήθηκα, με πιάνει μια θλίψη που βλέπω τα έρημα και μισογκρεμισμένα σπίτια και τις γειτονιές που άλλοτε έσφυζαν από ζωή. Προφανώς δεν είναι μονάχα το δικό μου χωριό που εγκαταλείφθηκε και σιγά-σιγά χάνει κι όλα εκείνα τα σημάδια που έδειχναν ότι εκεί υπήρχαν άνθρωποι που έζησαν, παρά τις δυσκολίες της εποχής, μια ζωή ευτυχισμένη. Σε όλη την ελληνική επικράτεια δεκάδες χωριά αναδιφούν μέσα από τα χαλάσματα μνήμες, χαρές και πανηγύρια αλλοτινών εποχών.
Η ερήμωση των χωριών και η αστικοποίηση στην Ελλάδα είναι δύο άρρηκτα συνδεδεμένα φαινόμενα που έχουν διαμορφώσει σημαντικά το δημογραφικό, κοινωνικό και οικονομικό τοπίο της χώρας. Η αναζήτηση καλύτερων οικονομικών ευκαιριών, υψηλότερων εισοδημάτων και περισσότερων θέσεων εργασίας στα αστικά κέντρα υπήρξε ο κύριος μοχλός της αστικοποίησης, ιδιαίτερα μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Η συρρίκνωση του πρωτογενούς τομέα (γεωργία, κτηνοτροφία) και η ανάπτυξη του δευτερογενούς (βιομηχανία) και τριτογενούς (υπηρεσίες) τομέα στις πόλεις ενίσχυσαν αυτή την τάση.
Η επιθυμία για πρόσβαση σε καλύτερες υποδομές (υγεία, εκπαίδευση), περισσότερες επιλογές ψυχαγωγίας και γενικότερα ένα πιο σύγχρονο τρόπο ζωής, οδήγησε πολλούς κατοίκους της υπαίθρου στα αστικά κέντρα.
Η συγκέντρωση της δημόσιας διοίκησης, των υπηρεσιών και των σημαντικών υποδομών σε εθνικό και διεθνές επίπεδο στην πρωτεύουσα (Αθήνα) και, σε μικρότερο βαθμό, στη Θεσσαλονίκη, έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην πληθυσμιακή τους αύξηση και στην ελκυστικότητά τους.
Η μαζική μετακίνηση πληθυσμού από την ύπαιθρο στις πόλεις οδήγησε σε υπερσυγκέντρωση πληθυσμού στα αστικά κέντρα και ταυτόχρονα σε ερήμωση και γήρανση του πληθυσμού στην ελληνική ύπαιθρο. Πολλά χωριά έχουν πλέον ελάχιστους μόνιμους κατοίκους, κυρίως ηλικιωμένους.
Η συγκέντρωση οικονομικών δραστηριοτήτων στις πόλεις έχει δημιουργήσει περιφερειακές ανισότητες, καθώς η ύπαιθρος υστερεί σε ευκαιρίες ανάπτυξης και επενδύσεων.
Η εγκατάλειψη των χωριών οδηγεί σε προβλήματα όπως η απαξίωση των αγροτικών εκτάσεων, η μείωση της παραγωγής, η απώλεια παραδοσιακών δραστηριοτήτων (π.χ. νομαδική κτηνοτροφία) και η υποβάθμιση των υποδομών (υγεία, εκπαίδευση).
Η ανεξέλεγκτη αστική εξάπλωση (urban sprawl), η προαστιοποίηση και η αυξημένη συγκέντρωση πληθυσμού στις πόλεις δημιουργούν περιβαλλοντικά προβλήματα, όπως η ρύπανση, η έλλειψη πρασίνου και η πίεση στις υποδομές.
Ενώ για πολλά χρόνια η Ελλάδα βίωσε έντονους ρυθμούς αστικοποίησης, τα τελευταία χρόνια παρατηρείται, σε ορισμένες περιοχές, μια τάση «αναστροφής της αστικοποίησης» (counter-urbanization). Αυτό σημαίνει πληθυσμιακή ανάκαμψη σε ζώνες της υπαίθρου, κυρίως παράκτιες. Ωστόσο, η γενική εικόνα της ερήμωσης παραμένει σε μεγάλο μέρος της ενδοχώρας.
Συνοψίζοντας, η αστικοποίηση στην Ελλάδα, αν και προσέφερε οικονομική ανάπτυξη και καλύτερες υποδομές στα αστικά κέντρα, οδήγησε παράλληλα στην εγκατάλειψη και γήρανση της ελληνικής υπαίθρου, με σημαντικές κοινωνικές, οικονομικές και περιβαλλοντικές συνέπειες. Η αντιμετώπιση αυτών των προκλήσεων απαιτεί ολοκληρωμένο χωροταξικό σχεδιασμό και πολιτικές που θα ενισχύσουν την περιφερειακή ανάπτυξη και θα αναζωογονήσουν την ύπαιθρο. Ωστόσο, αυτό το ζήτημα απασχολεί το δημόσιο λόγο τα τελευταία χρόνια, αλλά δυστυχώς η πολιτεία αδυνατεί να δει το πρόβλημα και πολύ περισσότερο να δώσει κάποιες λύσεις που θα θ’ αλλάξουν το τοπίο. Θα πρέπει να το δει και σε σχέση με τα προβλήματα που δημιουργούνται κυρίως τα καλοκαίρια με τις πυρκαγιές. Κάποτε οι άνθρωποι του χωριού έκαναν τις δουλειές τους και ζούσαν στο δάσος και ποτέ δεν παρουσιαζόταν αυτό που μας βασανίζει σήμερα με τις φωτιές.
*Η Μαρία Λάτση είναι Κοινωνική Λειτουργός
- Πρώτη δημοσίευση στο Διαδικτυακό περιοδικό προβληματισμού & γενικής παιδείας ΕΞΟΔΟΣ ΚΙΝΔΥΝΟΥ, Σεπτέμβριος 2026, τεύχος 23
