- Γράφει ο Νίκος Χ. Λαγκαδινός
Ο καπετάνιος Άχαμπ καρφώνει ένα χρυσό νόμισμα στο κατάρτι του Πίκουοντ. Θα το πάρει όποιος δει πρώτος τη λευκή φάλαινα. Οι ναύτες έχουν μπαρκάρει για να κυνηγήσουν φάλαινες και να γυρίσουν με το μερίδιό τους από τη σοδειά. Τώρα μαθαίνουν πως ο καπετάνιος τους έχει βάλει στο μάτι μία συγκεκριμένη φάλαινα, εκείνη που του πήρε το πόδι. Ο υποπλοίαρχος Στάρμπακ αντιδρά. Πώς γίνεται να ζητάς εκδίκηση από ένα ζώο που ενήργησε από ένστικτο; Ο Άχαμπ ακούει την ένσταση και επιμένει. Βλέπει πίσω από τη δύναμη του ζώου μια κακία που τον αφορά προσωπικά. Σε λίγες σελίδες, ο Μέλβιλ δείχνει πώς ένας άνθρωπος κατορθώνει να δώσει στο ιδιωτικό του πάθος τη μορφή συλλογικής αποστολής.
«Έχω εδώ μια αίσθηση που θυμίζει θάλασσα», έγραψε ο Μέλβιλ για το Arrowhead, το αγρόκτημα στη Μασαχουσέτη όπου συνέγραψε τον «Μόμπι Ντικ». Εικονογράφηση: Carson Ellis
Στις 14 Νοεμβρίου 1851 οι εκδόσεις Harper & Brothers κυκλοφόρησαν στη Νέα Υόρκη το Moby-Dick; or, The Whale. Είχε προηγηθεί, στις 18 Οκτωβρίου, η τρίτομη λονδρέζικη έκδοση του Ρίτσαρντ Μπέντλεϊ, με τίτλο The Whale. Από εκείνη την έκδοση έλειπε ο επίλογος. Ορισμένοι Βρετανοί κριτικοί εντόπισαν έτσι μια παράδοξη ασυνέπεια. Πώς μπορούσε ο Ισμαήλ να αφηγείται το ναυάγιο, αν είχε χαθεί κι αυτός μαζί με τους υπόλοιπους; Η αμερικανική έκδοση περιείχε τη σελίδα που έλυνε την απορία. Οι πωλήσεις της έμειναν χαμηλές και η φήμη του βιβλίου άρχισε να μεγαλώνει ουσιαστικά τη δεκαετία του 1920.
Η τέχνη να καθυστερείς μια καταδίωξη
Ο Μέλβιλ είχε μπαρκάρει το 1841, στα είκοσι ένα του, με το φαλαινοθηρικό Ακούσνετ. Η εμπειρία του φαίνεται στις σελίδες για τη δουλειά πάνω στο πλοίο, στην ορολογία, στον τρόπο που το καμάκι, το σκοινί και η βάρκα ορίζουν τις κινήσεις των ανθρώπων. Ο αναγνώστης που βιάζεται να φτάσει στη λευκή φάλαινα θα χρειαστεί να περάσει από ταξινομήσεις κητωδών, από περιγραφές του τεμαχισμού τους και από κεφάλαια που μοιάζουν με σκηνές θεατρικού έργου. Στο μεταξύ, η θάλασσα αποκτά την πυκνότητα ενός τόπου δουλειάς. Η φάλαινα έχει βάρος, ανατομία και εμπορική αξία, ακόμη κι όταν ο Άχαμπ τη φορτώνει με τις πιο απόκρυφες σημασίες.
Ο Ισμαήλ έχει κι αυτός τους φόβους του. Στο κεφάλαιο για τη λευκότητα της φάλαινας αναρωτιέται πώς το ίδιο χρώμα μπορεί να θυμίζει τη χαρά ενός γάμου και να προκαλεί τρόμο. Η σκέψη του προχωρά από συνειρμό σε συνειρμό, αφήνοντας το ερώτημα ανοιχτό. Ο Άχαμπ χρειάζεται μια ετυμηγορία για να δικαιολογήσει την καταδίωξη. Ο Ισμαήλ μπορεί να αφιερώσει ένα ολόκληρο κεφάλαιο στην αμηχανία του. Από αυτή τη διαφορά αντλεί μεγάλο μέρος της έντασής του το βιβλίο. Η πλοκή κινείται προς έναν και μοναδικό στόχο, ενώ η αφήγηση ανοίγει διαρκώς καινούργιες κατευθύνσεις.
Το φέρετρο του Κουίκουεγκ
Στον επίλογο βρίσκεται μια από τις πιο συγκινητικές ιδέες του Μέλβιλ. Ο Κουίκουεγκ, ο καμακιστής που είχε γίνει φίλος του Ισμαήλ πριν ακόμη σαλπάρουν, είχε ζητήσει να του φτιάξουν ένα φέρετρο όταν αρρώστησε βαριά. Ανάρρωσε και το φέρετρο μετατράπηκε αργότερα σε σωσίβιο. Ύστερα από το ναυάγιο αναδύεται στην επιφάνεια. Ο Ισμαήλ κρατιέται πάνω του ώσπου να τον περισυλλέξει η Ραχήλ, ένα πλοίο που γυρίζει στην περιοχή αναζητώντας τους δικούς του αγνοουμένους.
Η τελευταία εικόνα του βιβλίου ανήκει έτσι σ’ έναν άνθρωπο που επιπλέει χάρη στο φέρετρο του φίλου του και σώζεται χάρη στην επιμονή ανθρώπων που ψάχνουν για άλλους. Λίγο πριν, ο Άχαμπ είχε αρνηθεί να βοηθήσει τη Ραχήλ στην αναζήτηση, γιατί κάθε ώρα μετρούσε για το κυνήγι του. Ο Μέλβιλ αφήνει τις δύο αποφάσεις να συναντηθούν στο νερό. Από τη μία κρίνεται η τύχη ενός πληρώματος. Από την άλλη κρίνεται αν θα μείνει κάποιος να πει την ιστορία του.
Πηγές και περαιτέρω ανάγνωση
- Χέρμαν Μέλβιλ, Moby-Dick, πλήρες αγγλικό κείμενο στο Project Gutenberg
- U.S. Copyright Office, η ιστορία των δύο πρώτων εκδόσεων
- Melville Electronic Library, αντιπαραβολή της βρετανικής και της αμερικανικής έκδοσης
- Smithsonian, ο Μέλβιλ στο Ακούσνετ και η μεταγενέστερη υποδοχή του βιβλίου
- Timesnews.gr, Χέρμαν Μέλβιλ (1819–1891)
