- Γράφει η Μαρία Λάτση*
Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης άλλαξαν ριζικά τον τρόπο με τον οποίο γνωριζόμαστε, επικοινωνούμε και διατηρούμε τις σχέσεις μας. Ένας άνθρωπος μπορεί σήμερα να συνομιλεί καθημερινά με φίλους που βρίσκονται σε άλλη χώρα, να ανακαλύπτει κοινότητες με παρόμοια ενδιαφέροντα και να εκφράζει δημόσια σκέψεις που άλλοτε θα έμεναν στο στενό περιβάλλον του. Ωστόσο, αυτή η πρωτοφανής δυνατότητα σύνδεσης συνοδεύεται από ένα παράδοξο: όσο περισσότερες επαφές αποκτούμε, τόσο συχνότερα αισθανόμαστε ότι κανείς δεν μας γνωρίζει πραγματικά.
Η θετική πλευρά της ψηφιακής επικοινωνίας
Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης δεν είναι από τη φύση τους αντικοινωνικά. Για έναν νέο που νιώθει διαφορετικός, απομονωμένος ή περιθωριοποιημένος, μπορούν να λειτουργήσουν ως χώρος αποδοχής. Προσφέρουν πρόσβαση σε πληροφορίες, δημιουργικές ομάδες, κοινωνικές πρωτοβουλίες και ανθρώπους με κοινές εμπειρίες. Επιτρέπουν επίσης τη διατήρηση σχέσεων που θα χάνονταν εξαιτίας της απόστασης, της μετανάστευσης ή των απαιτητικών ρυθμών ζωής.
Μέσα από αυτά, οι νέοι μπορούν να βρουν υποστήριξη, να αναπτύξουν τη δημιουργικότητά τους και να εκφράσουν πλευρές της ταυτότητάς τους που δυσκολεύονται να παρουσιάσουν στο άμεσο περιβάλλον τους. Η ψηφιακή επικοινωνία μπορεί επομένως να ενισχύσει το αίσθημα του «ανήκειν» — όταν συμπληρώνει και δεν αντικαθιστά τις πραγματικές σχέσεις.
Η ψευδαίσθηση της εγγύτητας
Το πρόβλημα αρχίζει όταν η επικοινωνία μετατρέπεται σε διαρκή παρουσία χωρίς ουσιαστική συνάντηση. Τα μηνύματα, τα likes και τα emojis δημιουργούν την αίσθηση της επαφής, δεν μεταφέρουν όμως πάντοτε τον τόνο της φωνής, τη σιωπή, το βλέμμα ή τη σωματική εγγύτητα. Έτσι, η σχέση μπορεί να παραμένει ενεργή στην οθόνη, ενώ συναισθηματικά αδειάζει.
Παράλληλα, τα κοινωνικά δίκτυα ενθαρρύνουν μια διαρκή «παράσταση του εαυτού». Ο χρήστης δεν μοιράζεται απλώς τη ζωή του· τη σκηνοθετεί. Επιλέγει τις καλύτερες φωτογραφίες, τις επιτυχίες, τα ταξίδια και τις ευτυχισμένες στιγμές. Οι άλλοι συγκρίνουν αυτή την επιμελημένη εικόνα με τη δική τους καθημερινότητα — με τις αποτυχίες, την πλήξη και τις ανασφάλειές της. Η σύγκριση είναι εξαρχής άνιση, αλλά βιώνεται ως πραγματική.
Οι νέοι απέναντι στο ψηφιακό βλέμμα
Η εφηβεία είναι περίοδος κατά την οποία διαμορφώνονται η ταυτότητα και η αυτοεκτίμηση. Γι’ αυτό η αποδοχή των άλλων αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα. Όταν αυτή μετριέται με αριθμούς —ακολούθους, προβολές, likes— η προσωπική αξία κινδυνεύει να ταυτιστεί με τη δημοφιλία.
Η απουσία ανταπόκρισης μπορεί να εκληφθεί ως απόρριψη, ενώ ο φόβος ότι κάποιος μένει έξω από όσα συμβαίνουν τον κρατά διαρκώς συνδεδεμένο. Η συνεχής έκθεση σε εξιδανικευμένα σώματα και τρόπους ζωής μπορεί να επιδεινώσει την ανασφάλεια, ιδιαίτερα γύρω από την εξωτερική εμφάνιση. Σε αυτά προστίθενται ο διαδικτυακός εκφοβισμός, η επιθετική γλώσσα, η έκθεση σε βλαβερό περιεχόμενο και η διατάραξη του ύπνου.
Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, το ποσοστό των εφήβων με ενδείξεις προβληματικής χρήσης των social media αυξήθηκε από 7% το 2018 σε 11% το 2022. Παράλληλα, έκθεση του Γενικού Χειρουργού των ΗΠΑ επισημαίνει ότι η χρήση άνω των τριών ωρών ημερησίως έχει συσχετιστεί με διπλάσιο κίνδυνο εμφάνισης συμπτωμάτων άγχους και κατάθλιψης.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε νέος που χρησιμοποιεί τα social media θα παρουσιάσει ψυχικές δυσκολίες. Η σχέση δεν είναι απλή ούτε μονόδρομη: ένας ήδη μοναχικός ή αγχωμένος έφηβος μπορεί να καταφεύγει περισσότερο στις πλατφόρμες, οι οποίες με τη σειρά τους ενδέχεται να ενισχύσουν την απομόνωσή του. Σημασία έχουν η διάρκεια, το περιεχόμενο, ο τρόπος χρήσης και η προσωπική ευαλωτότητα κάθε ανθρώπου.
Όχι απαγόρευση, αλλά ψηφιακή ωριμότητα
Η λύση δεν βρίσκεται σε έναν πόλεμο εναντίον της τεχνολογίας. Χρειάζονται όρια που προστατεύουν τον ύπνο, τη σωματική δραστηριότητα και τον χρόνο της πραγματικής συνάντησης, όπως υπογραμμίζει και η Αμερικανική Ψυχολογική Εταιρεία. Χρειάζεται επίσης εκπαίδευση, ώστε οι νέοι να αναγνωρίζουν την κατασκευασμένη εικόνα, τη χειραγώγηση των αλγορίθμων και την παγίδα της αδιάκοπης σύγκρισης.
Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης μπορούν να ανοίγουν παράθυρα προς τον κόσμο. Δεν πρέπει, όμως, να γίνονται τοίχοι ανάμεσα στους ανθρώπους. Το ουσιαστικό ερώτημα δεν είναι πόσους φίλους διαθέτουμε στην οθόνη, αλλά πόσους ανθρώπους μπορούμε ακόμη να κοιτάξουμε στα μάτια, να ακούσουμε πραγματικά και να αφήσουμε να μας γνωρίσουν χωρίς φίλτρα.
*Η Μαρία Λάτση είναι Κοινωνική Λειτουργός
- Πρώτη δημοσίευση στο Διαδικτυακό περιοδικό προβληματισμού & γενικής παιδείας ΕΞΟΔΟΣ ΚΙΝΔΥΝΟΥ, Noέμβριος 2026, τεύχος 37
