Η μουσική, ιδίως κατά τον 20ό αιώνα, έχει σπάσει τα στενά ειδολογικά όρια της μελική της λειτουργίας, όχι απλώς συνυπάρχοντας με τα άλλα είδη της τέχνης. Με αιχμή του δόρατος τις πρώτες μεγάλες πρωτοπορίες κι έμβλημα την μετατροπή της πραγματικότητας, όχι απλά υπό πολιτικό, αλλά και με αισθητικό πρόσημο, αντιμετώπισαν την τέχνη και το προϊόν της όχι ως ένα αποτέλεσμα υβριδισμού, αλλά ως μία ομώνυμη, πληθωρική, συναίρεση των πολυδυναμικών εκφραστικών δυνατοτήτων ενός κοινού κώδικα, είτε πρόκειται για τον λόγο, τη μουσική, τα μαθηματικά, τα εικαστικά, την αρχικτεκτονική κοκ. Μια τέτοια εμπνευσμένη και ευτυχή συναίρεση του μουσικού μέλους, του λόγου και της εικαστικής έκφρασης, αποτελεί και το εγχείρημα του γνωστού συνθέτη Δημήτρη Μαραγκόπουλου, που προσεγγίζει με τα σημεία του δικού του κώδικα το εικαστικό έργο και τον αυτοβιογραφικό λόγο ενός από τους πιο προβεβλημένους δημιουργούς στη χώρα μας, του Κώστα Τσόκλη, στο ηχητικό δρώμενο «Διαδρομές ή ένας ανέφικτος στόχος», που θα παρουσιασθεί από το Megaron Plus, στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, την Πέμπτη 26 Νοεμβρίου στις 19:00, στην Αίθουσα Δημήτρης Μητρόπουλος.
Στο πολυδιάστατο τούτο ντοκουμέντο που συνδυάζει την ιστορική, προσωπική αφήγηση της πλούσιας ιδιωτικής και δημιουργικής πορείας του Τσόκλη με την πρωτότυπη, αλλά αυτόνομη και παράλληλη μουσική σύνθεση του Μαραγκόπουλου (που σε καμία περίπτωση δεν υποβαθμίζεται σε υπόκρουση), ο λόγος, η εικόνα και η μουσική ζευγαρώνουν και πλοηγούν τον θεατή σε μία αισθητική και συναισθηματική συνάμα περιήγηση.
Το ΑΠΕ-ΜΠΕ με τον Δρα Γιώργη-Βύρωνα Δάβο, είχε τη χαρά να συνομιλήσει πριν την παράσταση στο Μέγαρο με τον συνθέτη Δημήτρη Μαραγκόπουλο, έναν από τους πιο ξεχωριστούς δημιουργούς της γενιάς του και παράλληλα εμπνευσμένο δάσκαλο κι ιδιαίτερα ευαισθητοποιημένο πολίτη.
«Η πρώτη επαφή με την αυτοβιογραφική μαρτυρία του Κώστα Τσόκλη έγινε σχεδόν συμπωματικά στο εξαιρετικής αύρας εργαστήριο- σπίτι του στους Θρακομακεδόνες στους πρόποδες της Πάρνηθας» κι αφορμή «την έκθεση μεγάλων διαστάσεων του σπουδαίου έργου του, Δευτέρα Παρουσία, στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών», η οποία εξελίχθηκε σε «γόνιμη επικοινωνία, μεστές, συμπυκνωμένες συζητήσεις, με μία τόσο καινοτόμα, ανήσυχη και βαθύτερα νεανική κορυφαία προσωπικότητα», αποκαλύπτει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο Δ. Μαραγκόπουλος, για την «αμοιβαία επιθυμία για μία συνάντηση του εικαστικού κόσμου του με ήχους, με τη μουσική μου». Ο ίδιος αποκαλύπτει πως η ανάγκη κι η «τύχη» τον οδήγησαν στην ακρόαση της περίπου 60λεπτης αυτοβιογραφίας του, που υπήρξε αποκαλυπτική, οδηγώντας τον να εγκαταλείψει το σχέδια «για μία πιο συμβατική γέφυρα εικαστικού και μουσικού κόσμου».
Ο Δ. Μαραγκόπουλος εξηγεί πώς «η προσωπικότητα του Τσόκλη, που συνδυάζει το πάθος με το μέτρο, η επεξεργασμένη, ώριμη και σοφή αφομοίωση όλων αυτών, δημιουργούσε ένα κουκούλι προστασίας που απέτρεπε από μία επιφανειακή ακρόαση και υποβαθμισμένη επικοινωνία. Στο βάθος όλων όμως, υπήρχε μία ενέργεια που πάλλονταν σαν ένα σπάνιο ορυκτό που άξιζε να αποκρυπτογραφηθεί. Αυτό έκανα. Βρήκα μια μικρή αδιόρατη ρωγμή στο κείμενο με ένα φως υψηλής ενέργειας που εξέπεμπε με χαμηλή ένταση και εισχώρησα. Και τότε έγινε ένα μικρό θαύμα. Όλα ζωντάνεψαν, απελευθερώθηκαν ήρθαν στο φως, συναισθήματα, αποχρώσεις, μικρές λεπτομέρειες. Και μπορείτε να φανταστείτε πόση ενέργεια έκρυβαν κουβαλώντας δεκαετίες μιας τέτοια ζωής και πορείας. Είναι όμως η εμπειρία και η διαίσθηση του Τσόκλη που επέμεινε στην αυτονομία της ηχητικής εμπειρίας με ένα πολύ λιτό εικαστικό υλικό, αφήνοντας το κοινό να ταξιδέψει σε μια διαδικασία εμβύθισης στην ακρόαση».
Αλλά και στη μουσική του πορεία, ο ίδιος ο Μαραγκόπουλος -από τη Λιλιπούπολη, το θέατρο (με Κουν, Ευαγγελάτο, Βουτσινά), τους Ολυμπιακούς, την όπερα, το πολυθέαμα Αργοναύτες με τη Laterna Magika της Πράγας, τη σειρά «Γέφυρες» στο Μέγαρο Μουσικής- πάντοτε συνομιλούσε και με τα άλλα είδη τέχνης, μέσα από μια διευρυμένη λογική που υπερβαίνει την ειδολογική ιδιαιτερότητα κάθε καλλιτεχνικού ιδιώματος. «Η αλήθεια είναι ότι πολύ έγκαιρα είδα ότι η μουσική λειτουργεί πιο πολυδιάστατα και αυξάνει την ενέργεια και την εμβέλειά της όταν συλλειτουργεί μέσα σε γέφυρες με οπτικούς κόσμους, με σκηνική δράση ή με το λόγο. Ας μην ξεχνάμε ότι έτσι ήταν στις απαρχές της σε όλους τους μεγάλους πολιτισμούς. Στο αρχαίο Ελληνικό Δράμα, στο ασιατικό θέατρο, στη μεγάλη ανακάλυψη της Όπερας στην Αναγέννηση, στο εξαιρετικής σημασίας γεγονός για το σύνολο της τέχνης, τον κινηματογράφο, στις σύγχρονες πολυμεσικές παραστάσεις», τονίζει ο διαλεκτός συνθέτης.
Όπως όμως τονίζει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ: «Αυτή η πορεία στις μέρες μας ξεπέρασε κάθε μέτρο. Έγινε σχεδόν μανιέρα “πολιτικώς ορθή” πρακτική. Σχεδόν μόδα. Αγνοήθηκε το γεγονός ότι η μεγάλη τέχνη των ήχων, η μουσική, στους προηγούμενους τέσσερις αιώνες αυτονομήθηκε, απέκτησε ένα όλο και μεγαλύτερο βάθος. Απέκτησε την ικανότητα να δημιουργεί ένα μη λεκτικό πλήρες σύμπαν έκφρασης και επικοινωνίας που εμπεριείχε ασυνείδητες εικόνες, σκέψεις, αποχρώσεις χρώματα, λεπτά νοήματα ακόμη και ένα ακαθόριστο άχρονο αλλά πολύτιμο πεδίο με ένα σημαντικό νόημα που δεν μπορούσε να περιγράφει. Αυτά όλα δεν μπορούν να αγνοηθούν, συνεπώς κάθε δημιουργία που κινείται στο χώρο της σύμπλευσης των τεχνών δεν μπορεί να αγνοήσει τα επίπεδα στα οποία είχε φτάσει η μουσική μέχρι τον 20ό αιώνα. Χωρίς να με αγγίζει ιδιαίτερα η μουσική του Wagner, η θεωρία του για το Gesamtkunstwerk (συνολικό έργο τέχνης) και το γεγονός ότι η μουσική της διάσταση που κυριαρχεί είναι δημιούργημα ενός μεγάλου τεχνίτη της μουσικής γλώσσας σε όλα τα επίπεδα αρμονικό, ηχοχρωματικό, ενορχηστρωτικό, ροής, δραματουργικό, είναι ακριβώς η πρόταση, ο αναγκαίος όρος για την ποιότητα που πρέπει να έχει η μουσική όταν συλλειτουργεί με άλλες τέχνες».
Όμως τούτη η συνθετική του ταυτότητα, που φέρει μέσα του τόσες αφετηρίες, πώς διαμορφώθηκε; «Οι σπουδές μου έγιναν κυρίως σε μία συναρπαστική πολυπολιτισμική πόλη όπως το Βερολίνο και ιδιαίτερα το τότε Δυτικό Βερολίνο, το οποίο αντανακλούσε ακόμη την ένταση και την ενέργεια ταραγμένων περιόδων της ανθρωπότητας, όπως ο Δεύτερος Παγκόσμιος πόλεμος. Ταυτόχρονα, εκείνη την περίοδο γίνονταν και η ανάδυση μιας πολιτισμικής αναγέννησης και κινητικότητας σε όλα τα επίπεδα. Όλα αυτά προλείαναν το έδαφος που αυτόματα και βιωματικά, όχι ψυχαναγκαστικά, ιδεοληπτικά, σε φέρνει στο σημείο να συνειδητοποιήσεις πόσο η κοινωνία και η περιβάλλουσα πολιτική πραγματικότητα αποτελεί μία σχεδόν γενετική διάσταση της ταυτότητάς σου. Είναι ένας κόσμος αξεδιάλυτα δεμένος με το έργο σου που συνειδητά ή ασυνείδητα το επηρεάζει. Χάρηκα όταν άκουσα τον Τσόκλη στην αυτοβιογραφία του να αναφέρεται σε αυτή την σχεδόν αναπόσπαστη σύνδεση της καλλιτεχνικής σου ταυτότητας με την εποχή σου, αν δεν θέλεις βέβαια να κινείσαι σε έναν αυτιστικό φορμαλισμό».
Πέρα, όμως από τη σύνθεση, ο Δ. Μαραγκόπουλος, με όχημα πάντα τη μουσική, έχει αφήσει έντονο αποτύπωμα στην κοινωνική προσφορά, τη μουσική παιδεία και την πολιτιστική αποκέντρωση, θεωρώντας πως ο κοινωνικός ρόλος του δημιουργού μπορεί να ανοίξει δρόμους επικοινωνίας πέρα από τα στενά όρια ενός εξειδικευμένου κοινού: «η εργασία μου στο Βόλο για πολλά χρόνια έδειξε ότι με μία, έστω και βασική, αναγκαία πολιτική βούληση από τους έχοντες την ευθύνη, με τόλμη και μέθοδο μπορούν να γίνουν θαύματα για την ίδια την πόλη και την εξωστρέφεια της. Η Συμφωνική Ορχήστρα Βόλου είχε φτάσει μετά από μερικά χρόνια σκληρής εργασίας να παίζει πέρα από το Βόλο, πολλές φορές στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών και Θεσσαλονίκης, στο Ηρώδειο, στη Λυρική Σκηνή, σε διεθνή φεστιβάλ στο εξωτερικό. Επίσης, το Διεθνές Φεστιβάλ Μουσικού θεάτρου για 14 χρόνια έφερνε ομάδες και καλλιτέχνες από όλο τον κόσμο, ομάδες που αργότερα θα αναδεικνύονταν στην πρώτη γραμμή. Οι χιλιάδες θεατές που το παρακολουθούσαν κάθε χρόνο απέδειξαν την παρουσία ενός δεκτικού κοινού που προϋπήρχε αλλά και που δημιουργήθηκε, έτοιμου να προχωρήσει παραπέρα, καταρρίπτοντας όλες τις θεωρίες περί υποανάπτυξης της επαρχίας.Το ίδιο έγινε και στην πολύπαθη πυρόπληκτη Εύβοια με το πρόγραμμα του Μεγάρου Μουσικής Αθηνών και με τις εκδηλώσεις του, που έγιναν εδώ και 5 χρόνια σε 17 πόλεις, με πάνω από 25.000 θεατές με όλα τα είδη μουσικής και μάλιστα σε συνθήκες έλλειψης υποδομών και φυσικά δυσκολιών. Δυσκολίες που όμως μας οδήγησαν να επινοήσουμε νέους τρόπους επικοινωνίας».
Ο τίτλος του δρώμενου στο Μέγαρο κάνει λόγο για «έναν ανέφικτο στόχο». Κοιτάζοντας πίσω σε μια πλούσια εργογραφία, μπορεί κάποιος να πει πως για τον Μαραγκόπουλο υπάρχει ακόμη ένας «ανέφικτος στόχος»; Ο ίδιος απαντά: «Το να αναπτυχθεί σιγά-σιγά η ανάγκη, η αίσθηση της συλλογικότητας και της συνεργασίας πολύ περισσότερο στο χώρο του πολιτισμού και της μουσικής. Ζούμε σε μία εποχή όπου το καλλιτεχνικό πεδίο έχει μετατραπεί σε ένα είδος καλλιτεχνικού στίβου και αρένας με τεράστια “Εγώ” που το καθένα απειλείται και απειλεί εύκολα, εφευρίσκει αιτίες μη συνεργασίας, ενώ μερικοί μάλιστα φαντασιώνουν τον εαυτό τους ασυνείδητα στην Κορυφή του Ολύμπου -μόνοι τους χωρίς την ύπαρξη άλλων “ομότεχνων” απλά και μόνο με ένα κοινό από κάτω να τους χειροκροτεί. Η τέχνη όμως δεν μπορεί να έχει σαν στόχο μόνο την ατομική δόξα και την ατομική επιτυχία, την προβολή και το χειροκρότημα. Είδατε πώς τα κινήματα της τέχνης που τόσο συνέδεαν στο παρελθόν τους καλλιτέχνες σιγά-σιγά χάνονται και αντικαθίστανται από ναρκισσιστικούς μονολόγους καλλιτεχνών που εκφράζονται μόνοι τους και μοναχικοί μέσα από τα κοινωνικά δίκτυα. Όταν ενδιαφέρεσαι για τη δημιουργία των άλλων αληθινά, όταν θαυμάζεις και δεν φθονείς, όταν βρίσκεις τρόπους συλλειτουργίας, όταν η μοναδική σου έγνοια είναι πώς να αναπτύξεις την τέχνη σου, να εμβαθύνεις, να εκφραστείς μέσα στα πλαίσια μιας κοινότητας, τότε απλά είσαι ένας ισορροπημένος δημιουργικός άνθρωπος, που αξίζει να τα βάζει μόνο με τους πραγματικούς κινδύνους που απειλούν την ανθρωπότητα (και υπάρχουν τόσοι) και όχι το εγώ σου. Αυτός, ίσως είναι ένας ανέφικτος για την ώρα στόχος. Ποιος ξέρει όμως…».
Αναπόφευκτα η συζήτηση θα εκτραπεί και στο ζήτημα της Τεχνητής Νοημοσύνης, που πλέον μπαίνει εμφατικά πλέον όχι μόνο στην παραγωγή της μουσικής, αλλά και στη σύνθεση και την ερμηνεία. «Ο,τιδήποτε δημιουργείται, εφευρίσκεται είναι πλέον ανέφικτο να καταργηθεί», τονίζει ο Δ. Μαραγκόπουλος. «Όταν ανοίξει το Κουτί της Πανδώρας, δεν κλείνει αμετάκλητα πια, με την ελπίδα, όπως λέει ο σοφός μύθος, να παραμένει στο βάθος σαν μία πυγολαμπίδα. Ναι, η τεχνητή νοημοσύνη απειλεί σε πολλά επίπεδα τον άνθρωπο, ιδιαίτερα σε θέματα ασφάλειας, ειρήνης, πολέμου κοινωνικών ανακατατάξεων. Η μόνη αντιμετώπιση σε όλους αυτούς τομείς είναι οι θεσμικές αποφασιστικές παρεμβάσεις, αν φυσικά το ανθρώπινο είδος δεν θέλει να αυτοκαταστραφεί ή αποδυναμωθεί».
Ωστόσο, ο ίδιος κλείνει τη συνομιλία μας με τρόπο ελπιδοφόρο: «Στην τέχνη όμως πιστεύω οι κίνδυνοι είναι λιγότεροι. Εναπόκειται στην ειλικρίνεια και την εντιμότητα του καλλιτέχνη πώς θα ελέγξει την τεχνητή νοημοσύνη και θα την υποτάξει με σθένος στη δική του δημιουργικότητα που πιστεύω ότι μπορεί πάντα να κερδίζει όχι μόνο στα σημεία αλλά και στη γενικότερη ουσία».
Πηγή: ΑΠΕ-ΜΠΕ, Γιώργης -Βύρων Δάβος
