- Γράφει ο Γιώργος Παπαγιαννόπουλος
Όλοι κοιτάζουν τα στενά του Ορμούζ. Και δικαίως: ένα τεράστιο μέρος του παγκόσμιου πετρελαίου περνάει από εκεί, οι Ηνωμένες Πολιτείες και το Ιράν τέμνονται εκεί, και οι εικόνες των δεξαμενόπλοιων που δέχονται επίθεση και ανοίγουν τις ειδήσεις προέρχονται από εκεί. Αλλά αν σταματήσουμε στο Ορμούζ, χάνουμε τη μισή ιστορία.
Ας το θέσουμε ως εξής: αν τα στενά του Ορμούζ είναι η μεγάλη βρύση του πετρελαίου του Κόλπου, το Μπαμπ ελ-Μαντέμπ είναι η περιστροφική πύλη που επιτρέπει τη ροή του στον διάδρομο Ερυθράς Θάλασσας-Σουέζ. Σήμερα, ωστόσο, η βρύση είναι σχεδόν κλειστή: από την έναρξη της άμεσης σύγκρουσης μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν, η κυκλοφορία στο Στενό έχει καταρρεύσει. Και ταυτόχρονα, η περιστροφική πύλη έχει γίνει όχι μόνο επικίνδυνη, αλλά απειλείται με μόνιμο κλείσιμο. Το πρόβλημα δεν διπλασιάζεται: πολλαπλασιάζεται. Πριν από την κρίση, το 12-15% του παγκόσμιου θαλάσσιου εμπορίου και περίπου το 40% του εμπορίου μεταξύ Ευρώπης και Ασίας διεξαγόταν κατά μήκος του άξονα Μπαμπ ελ-Μαντέμπ-Ερυθρά Θάλασσα-Σουέζ.
Δεν είναι παράπλευρος διάδρομος: είναι μια κύρια αρτηρία της παγκοσμιοποίησης.
-Η Αφρική βρίσκεται στη μέση μιας καταιγίδας που δεν επέλεξε
Υπάρχει όμως και ένα άλλο στοιχείο που ανεβάζει τα διακυβεύματα: περίπου το 5% της παγκόσμιας παραγωγής πετρελαίου διέρχεται σήμερα α πό το Μπαμπ ελ-Μαντέμπ. Επειδή η Σαουδική Αραβία, αντιμέτωπη με το κλείσιμο του Ορμούζ, έχει εκτρέψει πάνω από το 70% των εξαγωγών της στον τερματικό σταθμό Yanbu στην Ερυθρά Θάλασσα. Η νότια πύλη προς το στενό έχει γίνει η κύρια οδός διαφυγής για το σαουδαραβικό αργό πετρέλαιο. Και όσοι απειλούν αυτήν την πύλη το γνωρίζουν.
Η βενζίνη που φτάνει στην Αντίς Αμπέμπα, το ντίζελ για τις γεννήτριες στο Μογκαντίσου, τα σιτηρά που καταλήγουν στα ράφια του Ναϊρόμπι, τα λιπάσματα για τα χωράφια στην Αιθιοπία: σχεδόν όλα εισέρχονται στην περιοχή μέσω του Μπαμπ ελ-Μαντέμπ. Το στενό δεν χρειάζεται να «κλείσει» με επίσημο ναυτικό αποκλεισμό. Το μόνο που χρειάζεται είναι να γίνει αρκετά επικίνδυνο.
Αλλά σήμερα ο κίνδυνος έχει λάβει μια πιο έντονη μορφή: οι Χούθι της Υεμένης, σύμμαχοι του Ιράν, έχουν ανακοινώσει επίσημο ναυτικό εμπάργκο κατά της Σαουδικής Αραβίας, απειλώντας να επιτεθούν στα πετρελαιοφόρα της. Και υπό την πίεση της Τεχεράνης, έχουν λάβει εντολές να προετοιμαστούν για το πλήρες κλείσιμο του Μπαμπ ελ-Μαντέμπ εάν οι ΗΠΑ χτυπήσουν τις ιρανικές ενεργειακές υποδομές. Για όσους χρειάζεται να επιλέξουν μια διαδρομή, αυτό είναι υπεραρκετό για να σημειώσουν το στενό με κόκκινο στους χάρτες.
Ήδη σήμερα, με τις επιθέσεις να επαναλαμβάνονται περιοδικά, η συχνότητα των απειλών αρκεί να υπερβαίνει ένα συγκεκριμένο όριο για να χαρακτηρίσουν την περιοχή αυτή την περιοχή ως «υψηλού κινδύνου» οι ασφαλιστικές εταιρείες και οι εταιρείες. Στο κλίμα αυτού του καλοκαιριού του 2026, με το Ορμούζ ουσιαστικά άχρηστο και το Μπαμπ ελ-Μαντέμπ να παρακολουθείται από στρατιωτικά πλοία από το μισό κόσμο, η γραμμή που χωρίζει μια περιοχή υψηλού κινδύνου από μια εμπόλεμη ζώνη έχει ήδη σβηστεί. Και μετά υπάρχει το Σουέζ, η βόρεια πύλη. Εάν τα πλοία αποφύγουν τη νότια πύλη, κάποια κυκλοφορία δεν φτάνει ποτέ στη βόρεια. Για το Κάιρο, λιγότερα διόδια, λιγότερα δολάρια. Μέχρι το 2024, τα έσοδα της Διώρυγας είχαν ήδη καταρρεύσει κατά 60%. Και ακριβώς τη στιγμή που η Αίγυπτος χρειάζεται απεγνωσμένα ξένο νόμισμα για να αγοράσει σιτηρά, έχει αυξήσει τα διόδια, καθιστώντας τη διαμετακόμιση ακόμη πιο ακριβή.
Για όσους εξάγουν και εισάγουν κατά μήκος της Ερυθράς Θάλασσας, υπάρχει μεγαλύτερη αβεβαιότητα: οι ροές αλλάζουν κατεύθυνση, το κόστος μετατοπίζεται, τα σχέδια καταρρέουν. Και ενώ οι στόλοι αναδιοργανώνονται, η Αφρική βρίσκεται στη μέση μιας καταιγίδας που η ίδια δημιούργησε. Ο Γενικός Γραμματέας του ΟΗΕ έκρουσε τον κώδωνα του κινδύνου: το κλείσιμο του Ορμούζ έχει προκαλέσει την εκτόξευση των τιμών των λιπασμάτων κατά 35% μέσα σε ένα μήνα. Σιτηρά για το Ναϊρόμπι, καύσιμα για το Μογκαντίσου, λίπασμα για την Αιθιοπία: όλα ταξιδεύουν σε διαδρομές που έχουν γίνει παγίδες. Και υπάρχει ένα τελικό αποτέλεσμα, ορατό μόνο κοιτάζοντας τον χάρτη μέσα από τα μάτια των Αφρικανών.
Ο περίπλους της Αφρικής, που επιβάλλεται από την κρίση, φέρνει απροσδόκητη κίνηση σε λιμάνια όπως το Λάμου της Κένυας, τα οποία μετατρέπονται σε εναλλακτικούς κόμβους. Αλλά αυτό δεν σβήνει το πρόβλημα: το μετατοπίζει. Η Αίγυπτος και η Ερυθραία επανέλαβαν ότι η ασφάλεια της Ερυθράς Θάλασσας είναι αποκλειστικά θέμα των παράκτιων κρατών, σε ένα σαφές μήνυμα προς την Αιθιοπία, η οποία επιδιώκει πρόσβαση στη θάλασσα.
Η κρίση των στενών γίνεται επίσης μια κρίση περιφερειακής ισορροπίας. Το να θέσουμε την Αφρική στο επίκεντρο αυτής της ιστορίας σημαίνει αλλαγή προοπτικής. Όχι να κοιτάξουμε τον χάρτη μέσα από τα μάτια των μεγάλων εξαγωγέων ενέργειας, αλλά να αναρωτηθούμε τι συμβαίνει σε όσους βρίσκονται στο κάτω μέρος της αλυσίδας. Η ανάγνωση των drones που εκτοξεύτηκαν από την Υεμένη δεν αποτελεί μόνο πολιτικό μήνυμα, αλλά και μια σκιά που υψώνεται πάνω από τα άδεια ταμεία ενός υπουργείου στην Αντίς Αμπέμπα, την ουρά σε ένα βενζινάδικο στο Ναϊρόμπι. Ο πόλεμος των στενών, από αυτή την άποψη, δεν είναι απλώς ένα παιχνίδι μεταξύ υπερδυνάμεων για τον έλεγχο του πετρελαίου. Είναι επίσης -και ολοένα και περισσότερο- ένα αφρικανικό ζήτημα.
