- Γράφει ο Κώστας Πολίτης
Κάποιος λέει σε μια παρέα «ο καθένας παίρνει ό,τι αξίζει». Η κουβέντα μπορεί να συνεχιστεί με ένα νεύμα επιδοκιμασίας. Μπορεί όμως κάποιος να ρωτήσει τι ακριβώς αξίζει ένα παιδί που γεννιέται σε συνθήκες φτώχειας. Ξαφνικά, μια φράση που ακουγόταν σαν κοινή λογική αποκαλύπτει μια ολόκληρη αντίληψη για τη δικαιοσύνη. Κι εκεί, στο τραπέζι μιας παρέας, έχει ήδη αρχίσει μια φιλοσοφική συζήτηση.
Η Παγκόσμια Ημέρα Φιλοσοφίας, που καθιερώθηκε από την UNESCO το 2005, γιορτάζεται κάθε χρόνο την τρίτη Πέμπτη του Νοεμβρίου. Φέτος, στις 19 Νοεμβρίου, η κεντρική εκδήλωση στο Παρίσι έχει ως αφετηρία τη διάλεξη του Σενεγαλέζου φιλοσόφου Σουλεϊμάν Μπασίρ Ντιάν, με τίτλο «Να ζούμε μαζί στη Γη». Στη συζήτηση που ακολουθεί, το κλίμα, η τεχνητή νοημοσύνη, η μετανάστευση και η υγεία φέρνουν το ερώτημα της συμβίωσης στο πεδίο των συλλογικών αποφάσεων.
Τι εννοούμε όταν λέμε «δίκαιο»;
Στους πλατωνικούς διαλόγους, ο Σωκράτης ζητά συχνά από τους συνομιλητές του να εξηγήσουν λέξεις που χρησιμοποιούν με τη μεγαλύτερη ευκολία. Η μέθοδος διατηρεί τη δύναμή της. Αρκεί να ρωτήσουμε δύο ανθρώπους τι εννοούν όταν λένε ότι ένα σχολείο οφείλει να αντιμετωπίζει δίκαια τους μαθητές του. Ο ένας μπορεί να απαντήσει ότι πρέπει να ισχύουν οι ίδιοι κανόνες για όλους. Ο άλλος ότι ο μαθητής που ξεκινά με λιγότερα χρειάζεται περισσότερη υποστήριξη. Και οι δύο επικαλούνται τη δικαιοσύνη. Η συζήτηση αποκτά περιεχόμενο όταν εξετάσουν τι συνεπάγεται καθεμιά από τις δύο θέσεις για ένα συγκεκριμένο παιδί.
Το ίδιο συμβαίνει όταν μια δημόσια υπηρεσία αποφασίζει να χρησιμοποιήσει τεχνητή νοημοσύνη για την αξιολόγηση αιτήσεων. Οι μηχανικοί μπορούν να μετρήσουν την ακρίβεια του συστήματος. Μένει να αποφασιστεί ποιος θα πληρώσει το κόστος ενός λάθους και τι δυνατότητα θα έχει να το αμφισβητήσει. Ένα σύστημα μπορεί να αποδίδει καλά κατά μέσο όρο και να σφάλλει συχνότερα εις βάρος μιας συγκεκριμένης ομάδας. Πόσο βάρος δίνουμε σε αυτή την άνιση κατανομή των λαθών; Από την απάντηση εξαρτάται ακόμη και το τι θα ονομάσουμε «επιτυχία» στους πίνακες της αξιολόγησης.
Η δυσκολία να αλλάζεις γνώμη
Στον δημόσιο λόγο, η αναθεώρηση μιας θέσης συχνά εκλαμβάνεται ως ήττα. Το βλέπουμε σε μια τηλεοπτική συζήτηση, όπου ο χρόνος ευνοεί την έτοιμη απάντηση, αλλά και στις δικές μας αντιδράσεις, όταν υπερασπιζόμαστε μια άποψη με μεγαλύτερο ζήλο από τη στιγμή που μας τη θέτουν υπό αμφισβήτηση. Ένα απαιτητικό μέτρο για τη σκέψη μας είναι να μπορούμε να πούμε εκ των προτέρων ποιο στοιχείο θα μας έκανε να αλλάξουμε γνώμη. Αν δυσκολευόμαστε ακόμη και να το φανταστούμε, αξίζει να αναρωτηθούμε από πού αντλεί τη δύναμή της η βεβαιότητά μας.
Η ίδια άσκηση έχει θέση και στις πιο ιδιωτικές στιγμές. Δύο αδέλφια διαφωνούν για τη φροντίδα ενός ηλικιωμένου γονιού. Το ένα αναλαμβάνει τα έξοδα, το άλλο περνά κάθε απόγευμα στο σπίτι του. Αν μιλήσουν μόνο για το ποιος προσφέρει περισσότερο, μπορεί να μείνουν χρόνια στην ίδια κουβέντα. Αν ρωτήσουν τι μετρά ο καθένας ως προσφορά, ίσως καταφέρουν να πουν κάτι που ως τότε έμενε άρρητο. Και τότε μπορεί να ακουστεί και μια ερώτηση που κανείς τους δεν είχε σκεφτεί να κάνει στον ίδιο τον γονιό. Τι βοήθεια θέλει εκείνος;
Καμία επέτειος δεν μπορεί να κάνει αυτές τις συζητήσεις εύκολες. Μπορεί όμως να μας δώσει μια αφορμή να επιστρέψουμε σε μία απ’ αυτές. Στην επόμενη κουβέντα όπου θα ακουστεί ένα «αυτό είναι αυτονόητο», ας σταθούμε για λίγο στη λέξη. Αυτονόητο για ποιον; Ίσως ο άνθρωπος που κάθεται απέναντί μας να περίμενε όλη την ώρα να του κάνουμε αυτήν ακριβώς την ερώτηση.
